मङ्गल, शान्ति और रक्षा
Shloka 1
यं नत्वा मुनयः सर्वे निर्विघ्नं यान्ति तत्पदम्।
गणेशोपनिषद्वेद्यं तद्ब्रह्मैवास्मि सर्वगम्॥१॥
yaṃ natvā munayaḥ sarve nirvighnaṃ yānti tatpadam |
gaṇeśopaniṣadvedyaṃ tadbrahmaivāsmi sarvagam ||1||
Having bowed to that by which all sages reach the supreme state without obstacle: I am that all-pervading Brahman known through the Ganesa Upanishad. This is the edition's printed introductory verse.
जिसे नमस्कार करके सभी मुनि विघ्नरहित होकर उस परम पद को प्राप्त होते हैं, गणेशोपनिषद् से जानने योग्य वह सर्वव्यापी ब्रह्म ही मैं हूँ। यह ग्रन्थ का मुद्रित आरम्भिक श्लोक है।
Mantra
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः। स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ||
svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
O gods, may we hear what is auspicious with our ears and see what is auspicious with our eyes, O worthy ones. Praising with steady limbs and sound bodies, may we live out the span allotted by the gods. May renowned Indra, all-knowing Pushan, Tarkshya of the unbroken wheel and Brihaspati establish well-being for us. Om peace, peace, peace.
हे देवो, हम अपने कानों से कल्याणकारी वचन सुनें और यज्ञ के योग्य देवों को अपनी आँखों से शुभ देखें। स्थिर अंगों और स्वस्थ शरीर से स्तुति करते हुए देवताओं द्वारा नियत आयु को पूरा करें। प्रसिद्ध इन्द्र, सबको जानने वाले पूषा, अक्षत चक्र वाले तार्क्ष्य और बृहस्पति हमारे लिए कल्याण स्थापित करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।
Mantra
हरिः ॐ। नमस्ते गणपतये। त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि। त्वमेव केवलं कर्तासि। त्वमेव केवलं धर्तासि। त्वमेव केवलं हर्तासि। त्वमेव केवलं सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि। त्वं साक्षादात्मासि नित्यम्। ऋतं वच्मि। सत्यं वच्मि।
अव त्वं माम्। अव वक्तारम्। अव श्रोतारम्। अव दातारम्। अव धातारम्। अवानूचानमव शिष्यम्। अव पश्चात्तात्। अव पुरस्तात्। अव चोत्तरात्तात्। अव दक्षिणात्तात्। अव चोर्ध्वात्तात्। अवाधरात्तात्। सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात्।
hariḥ oṃ | namaste gaṇapataye | tvameva pratyakṣaṃ tattvamasi | tvameva kevalaṃ kartāsi | tvameva kevalaṃ dhartāsi | tvameva kevalaṃ hartāsi | tvameva kevalaṃ sarvaṃ khalvidaṃ brahmāsi | tvaṃ sākṣādātmāsi nityam | ṛtaṃ vacmi | satyaṃ vacmi |
ava tvaṃ mām | ava vaktāram | ava śrotāram | ava dātāram | ava dhātāram | avānūcānamava śiṣyam | ava paścāttāt | ava purastāt | ava cottarāttāt | ava dakṣiṇāttāt | ava cordhvāttāt | avādharāttāt | sarvato māṃ pāhi pāhi samantāt |
Hari Om. Salutations to Ganapati. You alone are the directly present reality; you alone create, sustain and withdraw. The text identifies you as the Brahman that is this entire world and as the ever-present Self. I will speak cosmic order; I will speak truth. Protect me, the speaker, listener, giver, sustainer, learner and student; protect me from behind, before, north, south, above and below—from every side, all around.
हरिः ॐ। हे गणपति, आपको नमस्कार है। आप ही प्रत्यक्ष तत्त्व हैं; आप ही अकेले कर्ता, धारण करने वाले और संहार करने वाले हैं। यह पाठ आपको इस सम्पूर्ण जगत का ब्रह्म और सदा प्रत्यक्ष आत्मा कहता है। मैं ऋत बोलूँगा, सत्य बोलूँगा। मेरी, वक्ता, श्रोता, दाता, धारणकर्ता, अध्ययन करने वाले और शिष्य की रक्षा करें; पीछे, आगे, उत्तर, दक्षिण, ऊपर और नीचे से—हर ओर से मेरी रक्षा करें।
गणपति-तत्त्व, प्रणव और गायत्री
Mantra
त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः। त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः। त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि। सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते। सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति। सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति। सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति। त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः। त्वं चत्वारि वाक्पदानि। त्वं गुणत्रयातीतः। त्वं कालत्रयातीतः। त्वं देहत्रयातीतः। त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम्। त्वं शक्तित्रयात्मकः। त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम्। त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम्।
tvaṃ vāṅmayastvaṃ cinmayaḥ | tvamānandamayastvaṃ brahmamayaḥ | tvaṃ saccidānandādvitīyo'si | tvaṃ pratyakṣaṃ brahmāsi | tvaṃ jñānamayo vijñānamayo'si | sarvaṃ jagadidaṃ tvatto jāyate | sarvaṃ jagadidaṃ tvattastiṣṭhati | sarvaṃ jagadidaṃ tvayi layameṣyati | sarvaṃ jagadidaṃ tvayi pratyeti | tvaṃ bhūmirāpo'nalo'nilo nabhaḥ | tvaṃ catvāri vākpadāni | tvaṃ guṇatrayātītaḥ | tvaṃ kālatrayātītaḥ | tvaṃ dehatrayātītaḥ | tvaṃ mūlādhārasthito'si nityam | tvaṃ śaktitrayātmakaḥ | tvāṃ yogino dhyāyanti nityam | tvaṃ brahmā tvaṃ viṣṇustvaṃ rudrastvamindrastvamagnistvaṃ vāyustvaṃ sūryastvaṃ candramāstvaṃ brahma bhūrbhuvaḥsvarom |
You are made of speech and consciousness, of bliss and Brahman; you are non-dual being-consciousness-bliss. You are Brahman directly present, made of knowledge and discernment. This whole world arises from you, stands in you, dissolves into you and returns to you. You are earth, water, fire, air and space, and the four levels of speech. You transcend the three qualities, times and bodies; you abide in the muladhara and embody the three powers. Yogis meditate on you. The praise identifies you with Brahma, Vishnu, Rudra, Indra, fire, wind, Sun, Moon, Brahman and the worlds expressed as bhuh, bhuvah, svah and Om.
आप वाणी और चेतना के स्वरूप हैं; आनन्दमय और ब्रह्ममय हैं; सत्-चित्-आनन्द और अद्वितीय हैं। आप प्रत्यक्ष ब्रह्म, ज्ञान और विज्ञान के स्वरूप हैं। यह जगत आपसे उत्पन्न होता, आपमें स्थित रहता, आपमें लीन होता और आपमें लौटता है। आप पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश तथा वाणी के चार पद हैं। आप तीन गुणों, तीन कालों और तीन देहों से परे हैं; मूलाधार में स्थित और तीन शक्तियों के स्वरूप हैं। योगी आपका ध्यान करते हैं। स्तुति आपको ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्रमा, ब्रह्म और भूः-भुवः-स्वः ॐ के रूप में देखती है।
Mantra
गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनन्तरम्। अनुस्वारः परतरः। अर्धेन्दुलसितम्। तारेण ऋद्धम्। एतत्तव मनुस्वरूपम्। गकारः पूर्वरूपम्। अकारो मध्यमरूपम्। अनुस्वारश्चान्त्यरूपम्। बिन्दुरुत्तररूपम्। नादः सन्धानम्। संहिता सन्धिः। सैषा गणेशविद्या। गणक ऋषिः। निचृद्गायत्री छन्दः। श्रीमहागणपतिर्देवता। ॐ गम्। गणपतये नमः।
एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दन्ती प्रचोदयात्॥
gaṇādiṃ pūrvamuccārya varṇādiṃ tadanantaram | anusvāraḥ parataraḥ | ardhendulasitam | tāreṇa ṛddham | etattava manusvarūpam | gakāraḥ pūrvarūpam | akāro madhyamarūpam | anusvāraścāntyarūpam | binduruttararūpam | nādaḥ sandhānam | saṃhitā sandhiḥ | saiṣā gaṇeśavidyā | gaṇaka ṛṣiḥ | nicṛdgāyatrī chandaḥ | śrīmahāgaṇapatirdevatā | oṃ gam | gaṇapataye namaḥ |
ekadantāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi | tanno dantī pracodayāt ||
Pronounce first the opening of gana, then the first of the letters; the nasal follows, adorned by the crescent and joined with the resonant Om. This is the form of your mantra: g is its first form, a its middle, the nasal its final form and the dot its further form; resonance joins them and their coalescence is the junction. This is the knowledge of Ganesha. Ganaka is the seer, nicrid Gayatri the metre and Shri Mahaganapati the deity. Om gam; salutations to Ganapati. May we know the single-tusked one and meditate on the curved-trunked one; may the tusked one inspire our understanding.
पहले ‘गण’ का आरम्भिक वर्ण ग् और फिर वर्णों का आरम्भ अ उच्चारित होता है; उसके बाद अनुस्वार, अर्धचन्द्र से शोभित और तार अर्थात ॐ से संयुक्त रूप आता है। यही आपके मन्त्र का स्वरूप है: ग् पूर्वरूप, अ मध्यरूप, अनुस्वार अन्त्यरूप, बिन्दु उत्तररूप, नाद उनका जोड़ और संहिता उनकी सन्धि है। यह गणेशविद्या है; गणक ऋषि, निचृद्गायत्री छन्द और श्रीमहागणपति देवता हैं। ॐ गं, गणपति को नमस्कार। हम एकदन्त को जानें, वक्रतुण्ड का ध्यान करें; वे दन्ती हमारी बुद्धि को प्रेरित करें।
ध्यान और नमस्कार
Shloka four-verse dhyana
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम्।
अभयं वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम्॥
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम्।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम्॥
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम्॥
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः॥
ekadantaṃ caturhastaṃ pāśamaṅkuśadhāriṇam |
abhayaṃ varadaṃ hastairbibhrāṇaṃ mūṣakadhvajam ||
raktaṃ lambodaraṃ śūrpakarṇakaṃ raktavāsasam |
raktagandhānuliptāṅgaṃ raktapuṣpaiḥ supūjitam ||
bhaktānukampinaṃ devaṃ jagatkāraṇamacyutam |
āvirbhūtaṃ ca sṛṣṭyādau prakṛteḥ puruṣātparam ||
evaṃ dhyāyati yo nityaṃ sa yogī yogināṃ varaḥ ||
The meditation sees Ganapati with one tusk and four hands, holding noose and goad, with hands that grant fearlessness and boons, and the mouse as his emblem. His hue, clothing, unguent and flowers are red; he has a large belly and winnowing-fan ears. He is compassionate to devotees, the unfailing cause of the world, manifest at creation's beginning and beyond prakriti and purusha. The text calls one who meditates on him this way every day the foremost of yogis; this is the praise's traditional statement.
ध्यान में गणपति एक दाँत, चार हाथ, पाश और अंकुश वाले हैं; उनके हाथ अभय और वर देते हैं और मूषक उनका चिह्न है। उनका वर्ण, वस्त्र, गन्ध और पुष्प लाल हैं; उनका उदर बड़ा और कान सूप जैसे हैं। वे भक्तों पर करुणा करने वाले, जगत् के कारण, अच्युत और सृष्टि के आरम्भ में प्रकट, प्रकृति और पुरुष से परे देव हैं। पाठ कहता है कि जो प्रतिदिन इस प्रकार ध्यान करता है, वह योगियों में श्रेष्ठ योगी है—यह स्तुति का पारम्परिक कथन है।
Mantra
नमो व्रातपतये। नमो गणपतये। नमः प्रमथपतये। नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विघ्नविनाशिने शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमोनमः॥
namo vrātapataye | namo gaṇapataye | namaḥ pramathapataye | namaste'stu lambodarāyaikadantāya vighnavināśine śivasutāya śrīvaradamūrtaye namonamaḥ ||
Salutations to the lord of hosts, to Ganapati, to the lord of Shiva's attendants. Repeated salutations to the large-bellied, single-tusked destroyer of obstacles, son of Shiva and auspicious form that grants boons.
समूहों के स्वामी को नमस्कार, गणपति को नमस्कार, प्रमथगणों के स्वामी को नमस्कार। लम्बोदर, एकदन्त, विघ्नविनाशक, शिवपुत्र और शुभ वर देने वाले स्वरूप को बार-बार नमस्कार।
फलश्रुति और समापन
Shloka
एतदथर्वशीर्षं योऽधीते स ब्रह्मभूयाय कल्पते। स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते। स सर्वतः सुखमेधते। स पञ्चमहापातकोपपातकात्प्रमुच्यते। सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति। सायं प्रातः प्रयुञ्जानोऽपापो भवति। धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति। इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम्। यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान्भवति। सहस्रावर्तनाद्यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत्।
etadatharvaśīrṣaṃ yo'dhīte sa brahmabhūyāya kalpate | sa sarvavighnairna bādhyate | sa sarvataḥ sukhamedhate | sa pañcamahāpātakopapātakātpramucyate | sāyamadhīyāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati | prātaradhīyāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati | sāyaṃ prātaḥ prayuñjāno'pāpo bhavati | dharmārthakāmamokṣaṃ ca vindati | idamatharvaśīrṣamaśiṣyāya na deyam | yo yadi mohāddāsyati sa pāpīyānbhavati | sahasrāvartanādyaṃ yaṃ kāmamadhīte taṃ tamanena sādhayet |
The phalashruti says that one who studies this becomes fit for the state of Brahman, is not troubled by obstacles, grows in happiness everywhere and is released from major and lesser wrongdoing. Evening and morning recitation are said to erase wrongs done by day and night, and using it at both times to leave one without sin; dharma, prosperity, desire and liberation are also promised. The text says it should not be given to an unqualified student and calls giving it in delusion sinful. It then claims that a desire is accomplished through a thousand repetitions. These are the source's traditional fruit statements and restriction, not guaranteed outcomes or instructions from this page.
फलश्रुति कहती है कि जो इसका अध्ययन करता है वह ब्रह्मभाव के योग्य होता, विघ्नों से बाधित नहीं होता, सब ओर सुख में बढ़ता और बड़े-छोटे पापों से मुक्त होता है। सायं और प्रातः पाठ को दिन और रात के पाप मिटाने वाला तथा दोनों समय के पाठ को पापरहित करने वाला कहा गया है; धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष की प्राप्ति भी कही गई है। ग्रन्थ इसे अशिष्य को न देने और मोहवश देने को पाप बताता है। फिर वह हजार आवृत्तियों से कामना सिद्ध होने का दावा करता है। ये स्रोत के पारम्परिक फल-वचन और गोपनीयता-नियम हैं, निश्चित परिणाम या इस पृष्ठ के निर्देश नहीं।
Shloka
अनेन गणपतिमभिषिञ्चति स वाग्मी भवति। चतुर्थ्यामनश्नञ्जपति स विद्यावान्भवति। इत्यथर्वणवाक्यम्। ब्रह्माद्याचरणं विद्यात्। न बिभेति कदाचनेति। यो दूर्वाङ्कुरैर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति। यो लाजैर्यजति स यशोवान्भवति। स मेधावान्भवति। यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति। यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते स सर्वं लभते। अष्टौ ब्राह्मणान्सम्यग्ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति। सूर्यग्रहणे महानद्यां प्रतिमासंनिधौ वा जप्त्वा सिद्धमन्त्रो भवति। महाविघ्नात्प्रमुच्यते। महापापात्प्रमुच्यते। महादोषात्प्रमुच्यते। स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति। य एवं वेदेत्युपनिषत्।
anena gaṇapatimabhiṣiñcati sa vāgmī bhavati | caturthyāmanaśnañjapati sa vidyāvānbhavati | ityatharvaṇavākyam | brahmādyācaraṇaṃ vidyāt | na bibheti kadācaneti | yo dūrvāṅkurairyajati sa vaiśravaṇopamo bhavati | yo lājairyajati sa yaśovānbhavati | sa medhāvānbhavati | yo modakasahasreṇa yajati sa vāñchitaphalamavāpnoti | yaḥ sājyasamidbhiryajati sa sarvaṃ labhate sa sarvaṃ labhate | aṣṭau brāhmaṇānsamyaggrāhayitvā sūryavarcasvī bhavati | sūryagrahaṇe mahānadyāṃ pratimāsaṃnidhau vā japtvā siddhamantro bhavati | mahāvighnātpramucyate | mahāpāpātpramucyate | mahādoṣātpramucyate | sa sarvavidbhavati sa sarvavidbhavati | ya evaṃ vedetyupaniṣat |
The text says one who bathes Ganapati with this becomes eloquent, and one who recites without eating on Chaturthi becomes learned; it calls this Atharvan's statement and says that, knowing it as conduct beginning with Brahman, one never fears. Worship with durva shoots is linked to wealth like Vaishravana's, parched grain to fame and intelligence, a thousand modakas to the desired fruit, and ghee-coated fuel sticks to obtaining everything. Teaching eight Brahmins, reciting during a solar eclipse in a great river or near an image, mantra attainment, release from great obstacles, wrongdoing and faults, and all-knowingness are also claimed. These are the phalashruti's traditional practices and promises; this page does not turn fasting, eclipse bathing, fire offerings, large food offerings or assured results into required or safety-tested household instructions.
ग्रन्थ कहता है कि इससे गणपति का अभिषेक करने वाला वाग्मी और चतुर्थी को बिना खाए जप करने वाला विद्वान होता है; इसे अथर्वण का वचन और ब्रह्म आदि का आचरण जानकर वह कभी नहीं डरता। दूर्वा से यजन को वैश्रवण जैसी समृद्धि, लाजा से यजन को यश और बुद्धि, हजार मोदक से यजन को इच्छित फल, और घी लगी समिधाओं से यजन को सब कुछ मिलने से जोड़ा गया है। आठ ब्राह्मणों को सिखाना, सूर्यग्रहण में महानदी या मूर्ति के पास जप करना, मन्त्रसिद्धि, बड़े विघ्न, पाप और दोष से मुक्ति तथा सर्वज्ञता भी कही गई है। यह फलश्रुति की पारम्परिक विधि और दावे हैं; यह पृष्ठ उपवास, ग्रहण-स्नान, अग्नि-अर्पण, बड़ी मात्रा के भोग या निश्चित फल को आवश्यक अथवा सुरक्षित घरेलू निर्देश नहीं बनाता।
Mantra
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः। स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ हरिः ॐ तत्सत्॥
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ||
svasti na indro vṛddhaśravāḥ | svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ | svasti no bṛhaspatirdadhātu ||
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || hariḥ oṃ tatsat ||
The same Atharvaveda prayer closes the reading: may we hear and see what is auspicious, complete the allotted span with steady limbs, and may Indra, Pushan, Tarkshya and Brihaspati establish well-being for us. Om peace, peace, peace. Hari Om Tat Sat—that is the supreme reality.
समापन में वही अथर्ववेदीय प्रार्थना दोहराई जाती है: हम शुभ सुनें और देखें, स्थिर अंगों से नियत आयु पूरी करें, और इन्द्र, पूषा, तार्क्ष्य तथा बृहस्पति हमारे लिए कल्याण स्थापित करें। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति। हरिः ॐ तत्सत्—वही परम सत्य है।
Colophon
इति गणपत्युपनिषत्समाप्ता॥
iti gaṇapatyupaniṣatsamāptā ||
Thus the Ganapati Upanishad is complete. This is the printed colophon, not an additional mantra or verse.
इस प्रकार गणपति उपनिषद् समाप्त हुई। यह मुद्रित समापन-पंक्ति है, अतिरिक्त मन्त्र या श्लोक नहीं।