Verse विनियोग
श्री गणेशाय नमः।
ॐ अस्य श्रीकुञ्जिकास्तोत्रमन्त्रस्य सदाशिव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीत्रिगुणात्मिका देवता, ॐ ऐं बीजं, ॐ ह्रीं शक्तिः, ॐ क्लीं कीलकम्, मम सर्वाभीष्टसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः।
Shri Ganeshaya Namah |
Om Asya Shri Kunjika-stotra-mantrasya Sadashiva Rishih, Anushtup Chhandah, Shri Trigunatmika Devata, Om Aim Bijam, Om Hrim Shaktih, Om Klim Kilakam, Mama Sarvabhishta-siddhyarthe Jape Viniyogah ||
After saluting Ganesha, the viniyoga identifies Sadashiva as seer, Anushtup as metre, the threefold Goddess as deity, and Aim, Hrim and Klim as the mantra’s seed, power and key. It states the reciter’s devotional intention.
गणेश-वन्दना के बाद विनियोग में सदाशिव को ऋषि, अनुष्टुप् को छन्द, त्रिगुणात्मिका देवी को देवता तथा ऐं, ह्रीं और क्लीं को बीज, शक्ति और कीलक कहा गया है।
Verse 1
शिव उवाच।
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कुञ्जिकास्तोत्रमुत्तमम्।
येन मन्त्रप्रभावेण चण्डीजापः शुभो भवेत्॥१॥
Shiva Uvacha |
Shrinu Devi Pravakshyami Kunjika-stotram Uttamam |
Yena Mantra-prabhavena Chandi-japah Shubho Bhavet ||1||
Shiva says: Listen, Devi, as I explain the excellent Kunjika Stotram, through whose mantra power the recitation of Chandi is made auspicious.
शिव कहते हैं—हे देवी, उस उत्तम कुञ्जिका स्तोत्र को सुनो जिसके मन्त्र-प्रभाव से चण्डी-जप शुभ होता है।
Verse 2
न कवचं नार्गलास्तोत्रं कीलकं न रहस्यकम्।
न सूक्तं नापि ध्यानं च न न्यासो न च वार्चनम्॥२॥
Na Kavacham Nargala-stotram Kilakam Na Rahasyakam |
Na Suktam Napi Dhyanam Cha Na Nyaso Na Cha Varchanam ||2||
The verse says this practice does not require the Kavacha, Argala Stotra, Kilaka, Rahasya, Sukta, meditation, nyasa or formal worship listed here.
पद कहता है कि यहाँ कवच, अर्गला, कीलक, रहस्य, सूक्त, ध्यान, न्यास और औपचारिक अर्चन की आवश्यकता नहीं बताई गई है।
Verse 3
कुञ्जिकापाठमात्रेण दुर्गापाठफलं लभेत्।
अति गुह्यतरं देवि देवानामपि दुर्लभम्॥३॥
Kunjika-patha-matrena Durga-patha-phalam Labhet |
Ati Guhyataram Devi Devanam Api Durlabham ||3||
Within the text’s devotional claim, reciting Kunjika gives the fruit of the Durga Path; it is described as deeply secret and rare even for the gods.
स्तोत्र की भक्तिपरक फलश्रुति में कहा गया है कि कुञ्जिका-पाठ से दुर्गापाठ का फल मिलता है; इसे अत्यन्त गुप्त और देवताओं के लिए भी दुर्लभ बताया गया है।
Verse 4
गोपनीयं प्रयत्नेन स्वयोनिरिव पार्वति।
मारणं मोहनं वश्यं स्तम्भनोच्चाटनादिकम्।
पाठमात्रेण संसिद्ध्येत् कुञ्जिकास्तोत्रमुत्तमम्॥४॥
Gopaniyam Prayatnena Svayonir Iva Parvati |
Maranam Mohanam Vashyam Stambhanochchatanadikam |
Patha-matrena Samsiddhyet Kunjika-stotram Uttamam ||4||
Shiva tells Parvati to guard the text carefully. It names coercive tantric categories such as marana, mohana, vashya, stambhana and uchchatana; this page records the textual vocabulary and does not give instructions for harmful practice.
शिव पार्वती से इस पाठ को सावधानी से गुप्त रखने को कहते हैं। इसमें मारण, मोहन, वश्य, स्तम्भन और उच्चाटन जैसे तान्त्रिक शब्द आते हैं; यह पृष्ठ केवल पाठ समझाता है, हानिकारक प्रयोग नहीं सिखाता।
Verse 5
अथ मन्त्रः।
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे।
ॐ ग्लौं हुं क्लीं जूं सः ज्वालय ज्वालय ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ज्वल हं सं लं क्षं फट् स्वाहा॥५॥
इति मन्त्रः।
Atha Mantrah |
Om Aim Hrim Klim Chamundayai Vichche |
Om Glaum Hum Klim Jum Sah Jvalaya Jvalaya Jvala Jvala Prajvala Prajvala Aim Hrim Klim Chamundayai Vichche Jvala Ham Sam Lam Ksham Phat Svaha ||5||
Iti Mantrah |
This is the central mantra sequence. Bija syllables such as Aim, Hrim and Klim are preserved phonetically rather than translated as ordinary words; pronunciation and practice conventions vary by lineage.
यह मुख्य मन्त्र-क्रम है। ऐं, ह्रीं और क्लीं जैसे बीजाक्षरों का सामान्य शब्दों की तरह अनुवाद नहीं किया गया है; उच्चारण और साधना-विधि परम्परा के अनुसार बदल सकती है।
Verse 6
नमस्ते रुद्ररूपिण्यै नमस्ते मधुमर्दिनि।
नमः कैटभहारिण्यै नमस्ते महिषार्दिनि॥६॥
Namaste Rudra-rupinyai Namaste Madhu-mardini |
Namah Kaitabha-harinyai Namaste Mahishardini ||6||
Salutations to the Goddess in Rudra’s fierce form, destroyer of Madhu, Kaitabha and Mahishasura.
रुद्र के उग्र रूप वाली और मधु, कैटभ तथा महिषासुर का संहार करने वाली देवी को प्रणाम है।
Verse 7
नमस्ते शुम्भहन्त्र्यै च निशुम्भासुरघातिनि।
जाग्रतं हि महादेवि जपं सिद्धं कुरुष्व मे॥७॥
Namaste Shumbha-hantryai Cha Nishumbhasura-ghatini |
Jagratam Hi Mahadevi Japam Siddham Kurushva Me ||7||
Salutations to the slayer of Shumbha and Nishumbha. The reciter asks the Great Goddess to awaken and fulfil the devotional recitation.
शुम्भ और निशुम्भ का वध करने वाली देवी को प्रणाम है। साधक महादेवी से अपने जप को जाग्रत और सिद्ध करने की प्रार्थना करता है।
Verse 8
ऐङ्कारी सृष्टिरूपायै ह्रीङ्कारी प्रतिपालिका।
क्लीङ्कारी कामरूपिण्यै बीजरूपे नमोऽस्तु ते॥८॥
Ainkari Srishti-rupayai Hrinkari Pratipalika |
Klinkari Kama-rupinyai Bija-rupe Namo'stu Te ||8||
Aim is associated with creation, Hrim with protection and Klim with the power of desire; the Goddess is saluted as the form of these bija sounds.
ऐं को सृष्टि, ह्रीं को पालन और क्लीं को काम-शक्ति से जोड़ा गया है; देवी को इन बीज-ध्वनियों का स्वरूप मानकर प्रणाम है।
Verse 9
चामुण्डा चण्डघाती च यैकारी वरदायिनी।
विच्चे चाभयदा नित्यं नमस्ते मन्त्ररूपिणि॥९॥
Chamunda Chanda-ghati Cha Yaikari Varadayini |
Vichche Chabhayada Nityam Namaste Mantra-rupini ||9||
Chamunda is praised as the destroyer of Chanda, giver of boons and fearlessness, and embodiment of mantra.
चामुण्डा को चण्ड-वध करने वाली, वर और अभय देने वाली तथा मन्त्रस्वरूपिणी देवी के रूप में प्रणाम है।
Verse 10
धां धीं धूं धूर्जटेः पत्नी वां वीं वूं वागधीश्वरी।
क्रां क्रीं क्रूं कुञ्जिका देवि शां शीं शूं मे शुभं कुरु॥१०॥
Dham Dhim Dhum Dhurjateh Patni Vam Vim Vum Vagadhishvari |
Kram Krim Krum Kunjika Devi Sham Shim Shum Me Shubham Kuru ||10||
Through strings of seed sounds, the verse invokes Kunjika Devi as Shiva’s consort and sovereign of speech, ending with a prayer for auspiciousness.
बीज-ध्वनियों के माध्यम से कुञ्जिका देवी को धूर्जटि शिव की पत्नी और वाणी की अधीश्वरी कहा गया है, और उनसे शुभ करने की प्रार्थना है।
Verse 11
हुं हुं हुङ्काररूपिण्यै जं जं जं जम्भनादिनी।
भ्रां भ्रीं भ्रूं भैरवी भद्रे भवान्यै ते नमो नमः॥११॥
Hum Hum Hunkara-rupinyai Jam Jam Jam Jambhanadini |
Bhram Bhrim Bhrum Bhairavi Bhadre Bhavanyai Te Namo Namah ||11||
The mantra sounds invoke the Goddess as the force of hunkara and as Bhairavi, Bhadra and Bhavani. The seed syllables are retained rather than literally translated.
मन्त्र-ध्वनियाँ देवी को हुङ्कार-रूपिणी तथा भैरवी, भद्रा और भवानी के रूप में पुकारती हैं। बीजाक्षर ध्वन्यात्मक रूप में ही रखे गए हैं।
Verse 12
अं कं चं टं तं पं यं शं वीं दुं ऐं वीं हं क्षम्।
धिजाग्रं धिजाग्रं त्रोटय त्रोटय दीप्तं कुरु कुरु स्वाहा॥१२॥
Am Kam Cham Tam Tam Pam Yam Sham Vim Dum Aim Vim Ham Ksham |
Dhijagram Dhijagram Trotaya Trotaya Diptam Kuru Kuru Svaha ||12||
This verse is a phonetic mantra sequence asking that the recitation be awakened and made radiant. Its technical sounds are not treated as an ordinary translatable sentence.
यह ध्वन्यात्मक मन्त्र-क्रम जप को जाग्रत और दीप्त करने की प्रार्थना करता है। इसके तान्त्रिक बीजों को सामान्य वाक्य की तरह अनूदित नहीं किया गया है।
Verse 13
पां पीं पूं पार्वती पूर्णा खां खीं खूं खेचरी तथा।
म्लां म्लीं म्लूं मूलविस्तीर्णा कुञ्जिकास्तोत्र हेतवे।
सां सीं सूं सप्तशती देव्या मन्त्रसिद्धिं कुरुष्व मे॥१३॥
Pam Pim Pum Parvati Purna Kham Khim Khum Khechari Tatha |
Mlam Mlim Mlum Mula-vistirna Kunjika-stotra Hetave |
Sam Sim Sum Saptashati Devya Mantra-siddhim Kurushva Me ||13||
The seed sounds invoke complete Parvati and Khechari, then ask the Goddess of the Saptashati to bring the mantra recitation to fulfilment.
बीज-ध्वनियों से पूर्णा पार्वती और खेचरी का आवाहन है, फिर सप्तशती की देवी से मन्त्र-जप को सिद्ध करने की प्रार्थना की गई है।
Verse 14
कुञ्जिकायै नमो नमः।
इदं तु कुञ्जिकास्तोत्रं मन्त्रजागर्तिहेतवे।
अभक्ते नैव दातव्यं गोपितं रक्ष पार्वति॥१४॥
Kunjikayai Namo Namah |
Idam Tu Kunjika-stotram Mantra-jagarti-hetave |
Abhakte Naiva Datavyam Gopitam Raksha Parvati ||14||
Salutations to Kunjika. Shiva describes the stotram as a means of awakening mantra and tells Parvati to guard it rather than give it without discernment.
कुञ्जिका को प्रणाम है। शिव इसे मन्त्र-जागरण का साधन बताते हैं और पार्वती से इसे विवेक के बिना न देने तथा सुरक्षित रखने को कहते हैं।
Verse 15
यस्तु कुञ्जिकया देवि हीनां सप्तशतीं पठेत्।
न तस्य जायते सिद्धिररण्ये रोदनं यथा॥१५॥
इति श्रीरुद्रयामले गौरीतन्त्रे शिवपार्वतीसंवादे कुञ्जिकास्तोत्रं सम्पूर्णम्॥
Yas Tu Kunjikaya Devi Hinam Saptashatim Pathet |
Na Tasya Jayate Siddhir Aranye Rodanam Yatha ||15||
Iti Shri Rudrayamale Gauri-tantre Shiva-Parvati-samvade Kunjika-stotram Sampurnam ||
The closing verse compares a Saptashati recitation without Kunjika to crying in a forest. The colophon locates this reading in a Shiva–Parvati dialogue in the Gauri Tantra of the Rudrayamala; some editions instead name the Damara Tantra.
अन्तिम पद कुञ्जिका के बिना सप्तशती-पाठ को वन में रोने जैसा निष्फल बताता है। उपसंहार इसे रुद्रयामल के गौरीतन्त्र में शिव-पार्वती संवाद कहता है; कुछ पाठ डामरतन्त्र का नाम देते हैं।