Print / save as PDF. Choose what to include, then use your browser's Print command and pick "Save as PDF" to keep a copy. Or download the ready-made PDF (with transliteration). Back to the full reader

श्री ललिता सहस्रनाम स्तोत्रम्

Shri Lalita Sahasranamam

Source: 1927 Nirnaya Sagar third edition — controlling historical Sanskrit scan. Also compared: 1927 edition PDF — introduction/dhyana on 27–42; name, closing and colophon on selected pages 51–263; Internet Archive catalogue metadata — historical edition and digitization distinguished; 1985 Tirumala Tirupati Devasthanams print on Wikimedia Commons — comparison witness only.

अगस्त्य का प्रश्न

Shloka 1

अगस्त्य उवाच

अश्वानन महाबुद्धे सर्वशास्त्रविशारद ।
कथितं ललितादेव्याश्चरितं परमाद्भुतम् ॥१॥

aśvānana mahābuddhe sarvaśāstraviśārada |
kathitaṃ lalitādevyāścaritaṃ paramādbhutam ||1||

Agastya says: Horse-faced Hayagriva, greatly wise and versed in every shastra, you have told the wondrous story of Goddess Lalita.

अगस्त्य कहते हैं: हे अश्वमुख हयग्रीव, महान बुद्धि वाले और सभी शास्त्रों के ज्ञाता, आपने ललिता देवी का अत्यंत अद्भुत चरित्र सुनाया है।

Shloka 2

पूर्वं प्रादुर्भवो मातुस्ततः पट्टाभिषेचनम् ।
भण्डासुरवधश्चैव विस्तरेण त्वयोदितः ॥२॥

pūrvaṃ prādurbhavo mātustataḥ paṭṭābhiṣecanam |
bhaṇḍāsuravadhaścaiva vistareṇa tvayoditaḥ ||2||

You described in detail the Mother's manifestation, her coronation and the slaying of Bhandasura.

आपने पहले माता के प्राकट्य, फिर उनके राज्याभिषेक और भण्डासुर के वध का विस्तार से वर्णन किया।

Shloka 3

वर्णितं श्रीपुरं चापि महाविभवविस्तरम् ।
श्रीमत्पञ्चदशाक्षर्या महिमा वर्णितस्तथा ॥३॥

varṇitaṃ śrīpuraṃ cāpi mahāvibhavavistaram |
śrīmatpañcadaśākṣaryā mahimā varṇitastathā ||3||

You also described the great splendour of Shripura and the glory of the sacred fifteen-syllable vidya.

आपने श्रीपुर के विशाल वैभव और पवित्र पंद्रह अक्षरों वाली विद्या की महिमा भी बताई।

Shloka 4

षोढान्यासादयो न्यासा न्यासखण्डे समीरिताः ॥४॥

ṣoḍhānyāsādayo nyāsā nyāsakhaṇḍe samīritāḥ ||4||

The section on nyasa describes the sixfold nyasa and other forms of this ritual placement used in worship.

न्यास खंड में षोढान्यास, अर्थात छह प्रकार के न्यास, और अन्य न्यासों का वर्णन हुआ है। न्यास यहाँ उपासना का एक पारंपरिक अनुष्ठानिक अंग है।

Shloka 5

अन्तर्यागक्रमश्चैव बहिर्यागक्रमस्तथा ।
महायागक्रमश्चैव पूजाखण्डे प्रकीर्तितः ॥५॥

antaryāgakramaścaiva bahiryāgakramastathā |
mahāyāgakramaścaiva pūjākhaṇḍe prakīrtitaḥ ||5||

The section on worship sets out the sequences of inner worship, outer worship and the great sacrificial worship.

पूजा खंड में आंतरिक उपासना, बाहरी उपासना और महायाग के क्रम बताए गए हैं।

Shloka 6

पुरश्चरणखण्डे तु जपलक्षणमीरितम् ।
होमखण्डे त्वया प्रोक्तो होमद्रव्यविधिक्रमः ॥६॥

puraścaraṇakhaṇḍe tu japalakṣaṇamīritam |
homakhaṇḍe tvayā prokto homadravyavidhikramaḥ ||6||

The section on purashcharana explains the character of recitation; in the section on homa, you explained the offering materials, procedure and sequence.

पुरश्चरण खंड में जप का स्वरूप बताया गया है; होम खंड में आपने आहुति की सामग्री, विधि और क्रम समझाया है।

Shloka 7

चक्रराजस्य विद्यायाः श्रीदेव्या देशिकात्मनोः ।
रहस्यखण्डे तादात्म्यं परस्परमुदीरितम् ॥
स्तोत्रखण्डे बहुविधाः स्तुतयः परिकीर्तिताः ॥७॥

cakrarājasya vidyāyāḥ śrīdevyā deśikātmanoḥ |
rahasyakhaṇḍe tādātmyaṃ parasparamudīritam ||
stotrakhaṇḍe bahuvidhāḥ stutayaḥ parikīrtitāḥ ||7||

The section on mysteries teaches the mutual identity of the sovereign chakra, the vidya, the Goddess, the teacher and the practitioner's own self. The section on hymns presents many kinds of praise.

रहस्य खंड में चक्रराज, विद्या, श्रीदेवी, गुरु और स्वयं साधक की परस्पर तादात्म्यता बताई गई है। स्तोत्र खंड में अनेक प्रकार की स्तुतियाँ कही गई हैं।

Shloka 8

मन्त्रिणीदण्डिनीदेव्योः प्रोक्ते नामसहस्रके ।
न तु श्रीललितादेव्याः प्रोक्तं नामसहस्रकम् ॥८॥

mantriṇīdaṇḍinīdevyoḥ prokte nāmasahasrake |
na tu śrīlalitādevyāḥ proktaṃ nāmasahasrakam ||8||

The thousand names of the goddesses Mantrini and Dandini have been taught, but those of Shri Lalita have not.

मन्त्रिणी और दण्डिनी देवियों के सहस्रनाम बताए गए हैं, लेकिन श्रीललिता देवी के सहस्रनाम नहीं बताए गए।

Shloka 9

तत्र मे संशयो जातो हयग्रीव दयानिधे ।
किं वा त्वया विस्मृतं तज्ज्ञात्वा वा समुपेक्षितम् ॥९॥

tatra me saṃśayo jāto hayagrīva dayānidhe |
kiṃ vā tvayā vismṛtaṃ tajjñātvā vā samupekṣitam ||9||

Compassionate Hayagriva, this has raised a question in me: did you forget it, or knowingly leave it aside?

हे दया के भंडार हयग्रीव, इससे मेरे मन में प्रश्न उठा है: क्या आप उसे भूल गए, या जानते हुए भी छोड़ दिया?

Shloka 10

मम वा योग्यता नास्ति श्रोतुं नामसहस्रकम् ।
किमर्थं भवता नोक्तं तत्र मे कारणं वद ॥१०॥

mama vā yogyatā nāsti śrotuṃ nāmasahasrakam |
kimarthaṃ bhavatā noktaṃ tatra me kāraṇaṃ vada ||10||

Or am I unqualified to hear the thousand names? Please tell me why you have not taught them.

या क्या मुझमें सहस्रनाम सुनने की योग्यता नहीं है? आपने इसे क्यों नहीं बताया, कृपया उसका कारण कहें।

हयग्रीव का उत्तर और नित्य पाठ

Shloka 11

सूत उवाच

इति पृष्टो हयग्रीवो मुनिना कुम्भजन्मना ।
प्रहृष्टो वचनं प्राह तापसं कुम्भसम्भवम् ॥११॥

iti pṛṣṭo hayagrīvo muninā kumbhajanmanā |
prahṛṣṭo vacanaṃ prāha tāpasaṃ kumbhasambhavam ||11||

Suta says: Questioned in this way by Agastya, the sage born from a pot, Hayagriva spoke joyfully to the ascetic.

सूत कहते हैं: कुम्भ से जन्मे मुनि अगस्त्य के इस प्रश्न पर हयग्रीव प्रसन्न हुए और उस तपस्वी से बोले।

Shloka 12

लोपामुद्रापतेऽगस्त्य सावधानमनाः शृणु ।
नाम्नां सहस्रं यन्नोक्तं कारणं तद्वदामि ते ॥१२॥

lopāmudrāpate'gastya sāvadhānamanāḥ śṛṇu |
nāmnāṃ sahasraṃ yannoktaṃ kāraṇaṃ tadvadāmi te ||12||

Hayagriva answers: Agastya, husband of Lopamudra, listen attentively. I will tell you why I did not teach the thousand names.

हयग्रीव उत्तर देते हैं: हे लोपामुद्रा के पति अगस्त्य, ध्यान से सुनो। मैंने सहस्रनाम क्यों नहीं बताए, उसका कारण अब तुम्हें बताता हूँ।

Shloka 13

रहस्यमिति मत्वाहं नोक्तवांस्ते न चान्यथा ।
पुनश्च पृच्छसे भक्त्या तस्मात्तत्ते वदाम्यहम् ॥१३॥

rahasyamiti matvāhaṃ noktavāṃste na cānyathā |
punaśca pṛcchase bhaktyā tasmāttatte vadāmyaham ||13||

I withheld it because I regarded it as a secret, for no other reason. Since you ask again with devotion, I will now tell it to you.

इसे रहस्य मानकर ही मैंने तुमसे नहीं कहा था, किसी दूसरे कारण से नहीं। अब तुम भक्ति से फिर पूछ रहे हो, इसलिए मैं वह तुम्हें बताऊँगा।

Shloka 14

ब्रूयाच्छिष्याय भक्ताय रहस्यमपि देशिकः ।
भवता न प्रदेयं स्यादभक्ताय कदाचन ॥१४॥

brūyācchiṣyāya bhaktāya rahasyamapi deśikaḥ |
bhavatā na pradeyaṃ syādabhaktāya kadācana ||14||

Hayagriva says that a teacher may reveal even a secret to a devoted pupil, but instructs Agastya never to transmit it to someone without devotion. This is a traditional condition of transmission stated within the dialogue.

हयग्रीव कहते हैं कि गुरु भक्त शिष्य को रहस्य भी बता सकता है, लेकिन अगस्त्य को इसे कभी भक्तिहीन व्यक्ति को नहीं देना चाहिए। यह संवाद में कही गई शिक्षा देने की पारंपरिक शर्त है।

Shloka 15

न शठाय न दुष्टाय नाविश्वासाय कर्हिचित् ।
श्रीमातृभक्तियुक्ताय श्रीविद्याराजवेदिने ॥१५॥

na śaṭhāya na duṣṭāya nāviśvāsāya karhicit |
śrīmātṛbhaktiyuktāya śrīvidyārājavedine ||15||

The instruction is never to give it to the deceitful, malicious or unbelieving. The description of its intended recipient begins here: one devoted to the Mother and knowledgeable in the sovereign Shrividya…

यह शिक्षा कभी कपटी, दुष्ट या अविश्वासी को न दी जाए। आगे योग्य साधक का वर्णन शुरू होता है: श्रीमाता का भक्त और श्रेष्ठ श्रीविद्या का जानकार…

Shloka 16

उपासकाय शुद्धाय देयं नामसहस्रकम् ।
यानि नामसहस्राणि सद्यःसिद्धिप्रदानि वै ॥१६॥

upāsakāya śuddhāya deyaṃ nāmasahasrakam |
yāni nāmasahasrāṇi sadyaḥsiddhipradāni vai ||16||

Completing the preceding thought, the thousand names are to be given to such a pure worshipper. Hayagriva then begins a statement about thousand-name hymns described as granting immediate attainment; it continues in the next entry.

पिछले पद का आशय पूरा होता है: ऐसे शुद्ध उपासक को सहस्रनाम दिए जाएँ। फिर हयग्रीव उन सहस्रनामों की चर्चा शुरू करते हैं जिन्हें तत्काल सिद्धि देने वाला कहा गया है; बात अगले पद में पूरी होती है।

Shloka 17

तन्त्रेषु ललितादेव्यास्तेषु मुख्यमिदं मुने ।
श्रीविद्यैव तु मन्त्राणां तत्र कादिर्यथा परा ॥१७॥

tantreṣu lalitādevyāsteṣu mukhyamidaṃ mune |
śrīvidyaiva tu mantrāṇāṃ tatra kādiryathā parā ||17||

Among those thousand-name hymns of Lalita taught in the tantras, this is presented as foremost, sage. Its pre-eminence is compared with Shrividya among mantras and the Kadi form within that tradition.

हे मुनि, तंत्रों में वर्णित ललिता देवी के उन सहस्रनामों में यह प्रमुख बताया गया है। इसकी श्रेष्ठता की तुलना मंत्रों में श्रीविद्या और उसके भीतर कादि विद्या की श्रेष्ठता से की जाती है।

Shloka 18

पुराणां श्रीपुरमिव शक्तीनां ललिता यथा ।
श्रीविद्योपासकानां च यथा देवो वरः शिवः ॥१८॥

purāṇāṃ śrīpuramiva śaktīnāṃ lalitā yathā |
śrīvidyopāsakānāṃ ca yathā devo varaḥ śivaḥ ||18||

The comparison continues: as Shripura stands among cities, Lalita among the powers, and the exalted god Shiva among worshippers of Shrividya…

तुलना आगे बढ़ती है: जैसे नगरों में श्रीपुर, शक्तियों में ललिता और श्रीविद्या के उपासकों में श्रेष्ठ देव शिव हैं…

Shloka 19

तथा नामसहस्रेषु वरमेतत्प्रकीर्तितम् ॥१९॥

tathā nāmasahasreṣu varametatprakīrtitam ||19||

So this is declared foremost among thousand-name hymns, completing the comparison in the preceding entries.

उसी प्रकार सहस्रनाम स्तोत्रों में इसे श्रेष्ठ कहा गया है। यह पिछले पदों की तुलना को पूरा करता है।

Shloka 20

यथास्य पठनाद्देवी प्रीयते ललिताम्बिका ।
अन्यनामसहस्रस्य पाठान्न प्रीयते तथा ।
श्रीमातुः प्रीतये तस्मादनिशं कीर्तयेदिदम् ॥२०॥

yathāsya paṭhanāddevī prīyate lalitāmbikā |
anyanāmasahasrasya pāṭhānna prīyate tathā |
śrīmātuḥ prītaye tasmādaniśaṃ kīrtayedidam ||20||

Hayagriva says that reciting this hymn pleases Lalitambika in a way that no other thousand-name hymn does, and therefore urges continual praise through it for the Mother's delight. This is the hymn's own devotional praise.

हयग्रीव कहते हैं कि इस पाठ से ललिताम्बिका जिस प्रकार प्रसन्न होती हैं, किसी अन्य सहस्रनाम के पाठ से वैसी प्रसन्नता नहीं होती; इसलिए श्रीमाता की प्रसन्नता के लिए इसका निरंतर कीर्तन करना चाहिए। यह स्तोत्र की अपनी भक्तिपरक प्रशंसा है।

Shloka 21

बिल्वपत्रैश्चक्रराजे योऽर्चयेल्ललिताम्बिकाम् ।
पद्मैर्वा तुलसीपत्रैरेभिर्नामसहस्रकैः ॥२१॥

bilvapatraiścakrarāje yo'rcayellalitāmbikām |
padmairvā tulasīpatrairebhirnāmasahasrakaiḥ ||21||

The person who worships Lalitambika in the sovereign chakra with these thousand names, using bilva leaves, lotuses or tulasi leaves… The statement about the Goddess's favour continues in the next entry.

जो साधक चक्रराज में ललिताम्बिका की इन सहस्रनामों से बिल्वपत्र, कमल या तुलसीपत्र द्वारा अर्चना करता है… उसके प्रति देवी के प्रसाद की बात अगले पद में पूरी होती है।

Shloka 22

सद्यः प्रसादं कुरुते तत्र सिंहासनेश्वरी ।
चक्राधिराजमभ्यर्च्य जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम् ॥२२॥

sadyaḥ prasādaṃ kurute tatra siṃhāsaneśvarī |
cakrādhirājamabhyarcya japtvā pañcadaśākṣarīm ||22||

Hayagriva says that the Lady of the Throne immediately grants favour to that worshipper. He then describes worshipping the sovereign chakra and reciting the fifteen-syllable vidya before the recitation specified in the next entry.

हयग्रीव के अनुसार, सिंहासन की अधीश्वरी ऐसे साधक पर तुरंत कृपा करती हैं। फिर वे चक्राधिराज की पूजा और पंद्रह अक्षरों वाली विद्या के जप के बाद किए जाने वाले पाठ का क्रम बताते हैं; यह बात अगले पद में जारी है।

Shloka 23

जपान्ते कीर्तयेन्नित्यमिदं नामसहस्रकम् ।
जपपूजाद्यशक्तोऽपि पठेन्नामसहस्रकम् ॥२३॥

japānte kīrtayennityamidaṃ nāmasahasrakam |
japapūjādyaśakto'pi paṭhennāmasahasrakam ||23||

The instruction is to recite these thousand names regularly at the end of that japa. Even someone unable to perform japa, worship and related observances is told to recite the thousand names.

उस जप के अंत में नियमित रूप से यह सहस्रनाम कीर्तन करने को कहा गया है। जप, पूजा आदि करने में असमर्थ व्यक्ति को भी सहस्रनाम का पाठ करने के लिए कहा जाता है।

Shloka 24

साङ्गार्चने साङ्गजपे यत्फलं तदवाप्नुयात् ।
उपासने स्तुतीरन्याः पठेदभ्युदयो हि सः ॥२४॥

sāṅgārcane sāṅgajape yatphalaṃ tadavāpnuyāt |
upāsane stutīranyāḥ paṭhedabhyudayo hi saḥ ||24||

Hayagriva says that this can bring the fruit of worship and japa performed with their accompanying elements. Other praises may also be recited in worship; this is described as a means of further flourishing or well-being.

हयग्रीव कहते हैं कि इससे साधक को अंगों सहित अर्चना और जप का फल मिल सकता है। उपासना में अन्य स्तुतियों का पाठ भी किया जा सकता है; उसे अतिरिक्त अभ्युदय या कल्याण का साधन कहा गया है।

Shloka 25

इदं नामसहस्रं तु कीर्तयेन्नित्यकर्मवत् ।
चक्रराजार्चनं देव्या जपो नाम्नां च कीर्तनम् ॥२५॥

idaṃ nāmasahasraṃ tu kīrtayennityakarmavat |
cakrarājārcanaṃ devyā japo nāmnāṃ ca kīrtanam ||25||

Recitation of these thousand names is prescribed like a daily observance. Worship of the sovereign chakra, japa directed to the Goddess and praise through her names form a list completed in the next entry.

इस सहस्रनाम का कीर्तन नित्य कर्म की तरह करने को कहा गया है। चक्रराज की अर्चना, देवी का जप और उनके नामों का कीर्तन—इस सूची का आशय अगले पद में पूरा होता है।

Shloka 26

भक्तस्य कृत्यमेतावदन्यदभ्युदयं विदुः ।
भक्तस्यावश्यकमिदं नामसाहस्रकीर्तनम् ॥२६॥

bhaktasya kṛtyametāvadanyadabhyudayaṃ viduḥ |
bhaktasyāvaśyakamidaṃ nāmasāhasrakīrtanam ||26||

The preceding list is presented as the devotee's essential duty, with other observances understood as contributing to further flourishing. Hayagriva calls this recitation of the thousand names necessary for the devotee.

पिछली सूची को भक्त के मुख्य कर्तव्य बताया गया है; अन्य आचरण अतिरिक्त अभ्युदय के लिए माने गए हैं। हयग्रीव इस सहस्रनाम कीर्तन को भक्त के लिए आवश्यक कहते हैं।

वाग्देवियों द्वारा रचना और ललिता की आज्ञा

Shloka 27

तत्र हेतुं प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं कुम्भसम्भव ।
पुरा श्रीललितादेवी भक्तानां हितकाम्यया ॥२७॥

tatra hetuṃ pravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ kumbhasambhava |
purā śrīlalitādevī bhaktānāṃ hitakāmyayā ||27||

Listen to the reason, pot-born Agastya. Once, Shri Lalita, desiring the welfare of her devotees… The next entry tells how she summoned the goddesses of speech.

हे कुम्भ से जन्मे अगस्त्य, इसका कारण सुनो। पहले कभी श्रीललिता देवी ने भक्तों का हित चाहकर… आगे बताया जाता है कि उन्होंने वाणी की देवियों को बुलाया।

Shloka 28

वाग्देवीर्वशिनीमुख्याः समाहूयेदमब्रवीत् ।
वाग्देवता वशिन्याद्याः शृणुध्वं वचनं मम ॥२८॥

vāgdevīrvaśinīmukhyāḥ samāhūyedamabravīt |
vāgdevatā vaśinyādyāḥ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama ||28||

Lalita summoned the goddesses of speech headed by Vashini and said: Goddesses of speech, Vashini and the others, listen to my words.

ललिता ने वशिनी के नेतृत्व वाली वाणी की देवियों को बुलाकर कहा: हे वशिनी आदि वाग्देवियों, मेरी बात सुनो।

Shloka 29

भवत्यो मत्प्रसादेन प्रोल्लसद्वाग्विभूतयः ।
मद्भक्तानां वाग्विभूतिप्रदाने विनियोजिताः ॥२९॥

bhavatyo matprasādena prollasadvāgvibhūtayaḥ |
madbhaktānāṃ vāgvibhūtipradāne viniyojitāḥ ||29||

Lalita says: Through my grace, your powers of speech shine forth. You have been appointed to bestow such excellence of speech upon my devotees.

ललिता कहती हैं: मेरी कृपा से तुम्हारा वाणी का वैभव प्रखर है। तुम्हें मेरे भक्तों को वाणी की यह सामर्थ्य देने का कार्य सौंपा गया है।

Shloka 30

मच्चक्रस्य रहस्यज्ञा मम नामपरायणाः ।
मम स्तोत्रविधानाय तस्मादाज्ञापयामि वः ॥३०॥

maccakrasya rahasyajñā mama nāmaparāyaṇāḥ |
mama stotravidhānāya tasmādājñāpayāmi vaḥ ||30||

You know the mystery of my chakra and are devoted to my names. I therefore command you to compose a hymn in my praise.

तुम मेरे चक्र का रहस्य जानती हो और मेरे नामों में तत्पर हो। इसलिए मैं तुम्हें मेरी स्तुति का स्तोत्र रचने की आज्ञा देती हूँ।

Shloka 31

कुरुध्वमङ्कितं स्तोत्रं मम नामसहस्रकैः ।
येन भक्तैः स्तुताया मे सद्यः प्रीतिः परा भवेत् ॥३१॥

kurudhvamaṅkitaṃ stotraṃ mama nāmasahasrakaiḥ |
yena bhaktaiḥ stutāyā me sadyaḥ prītiḥ parā bhavet ||31||

Compose a hymn marked by my thousand names, so that when devotees praise me through it, I may immediately feel supreme delight. This is Lalita's command within the narrative.

मेरे सहस्रनामों से अंकित ऐसा स्तोत्र बनाओ जिससे भक्त जब मेरी स्तुति करें तो मुझे तुरंत परम प्रसन्नता हो। यह कथा में ललिता की आज्ञा है।

Shloka 32

हयग्रीव उवाच

इत्याज्ञप्ता वचोदेव्यः श्रीदेव्या ललिताम्बया ।
रहस्यैर्नामभिर्दिव्यैश्चक्रुः स्तोत्रमनुत्तमम् ॥३२॥

ityājñaptā vacodevyaḥ śrīdevyā lalitāmbayā |
rahasyairnāmabhirdivyaiścakruḥ stotramanuttamam ||32||

Hayagriva says: Thus commanded by Shri Lalitamba, the goddesses of speech composed an unsurpassed hymn with the divine, secret names.

हयग्रीव कहते हैं: श्रीललिताम्बा की ऐसी आज्ञा पाकर वाणी की देवियों ने दिव्य रहस्यनामों से अनुपम स्तोत्र रचा।

Shloka 33

रहस्यनामसाहस्रमिति तद्विश्रुतं परम् ।
ततः कदाचित्सदसि स्थित्वा सिंहासनेऽम्बिका ॥३३॥

rahasyanāmasāhasramiti tadviśrutaṃ param |
tataḥ kadācitsadasi sthitvā siṃhāsane'mbikā ||33||

That exalted hymn became renowned as the Secret Thousand Names. Then, on one occasion, Ambika took her throne in the assembly… The account of granting an audience and an opportunity for service continues.

वह श्रेष्ठ स्तोत्र रहस्यनामसाहस्र के नाम से प्रसिद्ध हुआ। फिर एक समय अम्बिका सभा में सिंहासन पर बैठीं… आगे उनके दर्शन और सेवा का अवसर देने की कथा आती है।

Shloka 34

स्वसेवावसरं प्रादात्सर्वेषां कुम्भसम्भव ।
सेवार्थमागतास्तत्र ब्रह्माणीब्रह्मकोटयः ॥३४॥

svasevāvasaraṃ prādātsarveṣāṃ kumbhasambhava |
sevārthamāgatāstatra brahmāṇībrahmakoṭayaḥ ||34||

Agastya, she granted everyone an opportunity to serve her. Myriads of Brahmani and Brahma forms came for that service, in the narrative's portrayal of a vast divine assembly.

हे अगस्त्य, उन्होंने सभी को अपनी सेवा का अवसर दिया। वहाँ सेवा के लिए ब्रह्माणी और ब्रह्मा के असंख्य करोड़ों रूप उपस्थित हुए—यह सभा के विराट स्वरूप का पौराणिक वर्णन है।

Shloka 35

लक्ष्मीनारायणानां च कोटयः समुपागताः ।
गौरीकोटिसमेतानां रुद्राणामपि कोटयः ॥३५॥

lakṣmīnārāyaṇānāṃ ca koṭayaḥ samupāgatāḥ |
gaurīkoṭisametānāṃ rudrāṇāmapi koṭayaḥ ||35||

Myriads of Lakshmi and Narayana forms also arrived, along with myriads of Rudras accompanied by myriads of Gauri forms.

लक्ष्मी और नारायण के करोड़ों रूप भी आए। गौरी के करोड़ों रूपों से युक्त रुद्रों के करोड़ों समूह भी उपस्थित हुए।

Shloka 36

मन्त्रिणीदण्डिनीमुख्याः सेवार्थं याः समागताः ।
शक्तयो विविधाकारास्तासां संख्या न विद्यते ॥३६॥

mantriṇīdaṇḍinīmukhyāḥ sevārthaṃ yāḥ samāgatāḥ |
śaktayo vividhākārāstāsāṃ saṃkhyā na vidyate ||36||

Shaktis of many forms, headed by Mantrini and Dandini, came to serve her; their number could not be reckoned.

मन्त्रिणी और दण्डिनी के नेतृत्व में सेवा के लिए अनेक रूपों वाली शक्तियाँ आईं; उनकी संख्या नहीं बताई जा सकती।

Shloka 37

दिव्यौघा मानवौघाश्च सिद्धौघाश्च समागताः ।
तत्र श्रीललितादेवी सर्वेषां दर्शनं ददौ ॥३७॥

divyaughā mānavaughāśca siddhaughāśca samāgatāḥ |
tatra śrīlalitādevī sarveṣāṃ darśanaṃ dadau ||37||

The divine, human and siddha hosts also assembled, and Shri Lalita granted everyone her darshan.

दिव्य, मानव और सिद्ध समुदाय भी उपस्थित हुए। तब श्रीललिता देवी ने सभी को दर्शन दिए।

Shloka 38

तेषु दृष्ट्वोपविष्टेषु स्वे स्वे स्थाने यथाक्रमम् ।
तत्र श्रीललितादेवीकटाक्षक्षेपनोदिताः ॥३८॥

teṣu dṛṣṭvopaviṣṭeṣu sve sve sthāne yathākramam |
tatra śrīlalitādevīkaṭākṣakṣepanoditāḥ ||38||

When all, having seen her, had seated themselves in their respective places in due order, prompted by Shri Lalita's sidelong glance… The action of Vashini and the others is completed in the next entry.

जब वे सब उन्हें देखकर अपने-अपने स्थान पर क्रम से बैठ गए, तब श्रीललिता देवी के कटाक्ष के संकेत से प्रेरित होकर… वशिनी आदि के स्तवन का वर्णन अगले पद में पूरा होता है।

Shloka 39

उत्थाय वशिनीमुख्या बद्धाञ्जलिपुटास्तदा ।
अस्तुवन्नामसाहस्रैः स्वकृतैर्ललिताम्बिकाम् ॥३९॥

utthāya vaśinīmukhyā baddhāñjalipuṭāstadā |
astuvannāmasāhasraiḥ svakṛtairlalitāmbikām ||39||

Vashini and the others rose with palms joined and praised Lalitambika through the thousand names they had composed.

वशिनी आदि उठीं और हाथ जोड़कर अपने रचे सहस्रनामों से ललिताम्बिका की स्तुति करने लगीं।

Shloka 40

श्रुत्वा स्तवं प्रसन्नाभूल्ललिता परमेश्वरी ।
सर्वे ते विस्मयं जग्मुर्ये तत्र सदसि स्थिताः ॥४०॥

śrutvā stavaṃ prasannābhūllalitā parameśvarī |
sarve te vismayaṃ jagmurye tatra sadasi sthitāḥ ||40||

Hearing the hymn, Lalita, the Supreme Lady, was pleased, and everyone present in the assembly was filled with wonder.

स्तुति सुनकर परमेश्वरी ललिता प्रसन्न हुईं। उस सभा में उपस्थित सभी लोग विस्मय से भर गए।

Shloka 41

ततः प्रोवाच ललिता सदस्यान्देवतागणान् ।
ममाज्ञयैव वाग्देव्यश्चक्रुः स्तोत्रमनुत्तमम् ॥४१॥

tataḥ provāca lalitā sadasyāndevatāgaṇān |
mamājñayaiva vāgdevyaścakruḥ stotramanuttamam ||41||

Lalita then told the assembled deities: The goddesses of speech composed this unsurpassed hymn at my command. The description of its names continues in the next entry.

तब ललिता ने सभा में उपस्थित देवताओं से कहा: वाणी की देवियों ने मेरी ही आज्ञा से यह अनुपम स्तोत्र रचा है। इसके नामों का वर्णन अगले पद में जारी है।

Shloka 42

अङ्कितं नामभिर्दिव्यैर्मम प्रीतिविधायकैः ॥४२॥

aṅkitaṃ nāmabhirdivyairmama prītividhāyakaiḥ ||42||

It is marked by my divine names, which bring me delight. This completes the description begun in Lalita's preceding statement.

यह स्तोत्र मेरे उन दिव्य नामों से अंकित है जो मुझे प्रसन्न करते हैं। यह पिछले पद में शुरू हुए ललिता के कथन को पूरा करता है।

Shloka 43

तत्पठध्वं सदा यूयं स्तोत्रं मत्प्रीतिवृद्धये ।
प्रवर्तयध्वं भक्तेषु मम नामसहस्रकम् ॥४३॥

tatpaṭhadhvaṃ sadā yūyaṃ stotraṃ matprītivṛddhaye |
pravartayadhvaṃ bhakteṣu mama nāmasahasrakam ||43||

Always recite this hymn to increase my delight, and establish the recitation of my thousand names among devotees.

मेरी प्रसन्नता बढ़ाने के लिए तुम सब इस स्तोत्र का सदा पाठ करो और मेरे सहस्रनाम को भक्तों में प्रचलित करो।

Shloka 44

इदं नामसहस्रं मे यो भक्तः पठते सकृत् ।
मम प्रियतमो ज्ञेयस्तस्मै कामान्ददाम्यहम् ॥४४॥

idaṃ nāmasahasraṃ me yo bhaktaḥ paṭhate sakṛt |
mama priyatamo jñeyastasmai kāmāndadāmyaham ||44||

Lalita says: A devotee who recites these thousand names even once is to be regarded as especially dear to me, and I grant that devotee's desires. This is the Goddess's devotional assurance within the narrative.

ललिता कहती हैं: जो भक्त मेरे इन सहस्रनामों का एक बार भी पाठ करे, उसे मेरा अत्यंत प्रिय जानना चाहिए; मैं उसकी इच्छाएँ पूरी करती हूँ। यह कथा में देवी का भक्तिपरक आश्वासन है।

Shloka 45

श्रीचक्रे मां समभ्यर्च्य जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम् ।
पश्चान्नामसहस्रं मे कीर्तयेन्मम तुष्टये ॥४५॥

śrīcakre māṃ samabhyarcya japtvā pañcadaśākṣarīm |
paścānnāmasahasraṃ me kīrtayenmama tuṣṭaye ||45||

After worshipping me in the Shri Chakra and reciting the fifteen-syllable vidya, one should recite my thousand names for my delight.

श्रीचक्र में मेरी अर्चना और पंद्रह अक्षरों वाली विद्या का जप करने के बाद, मेरी प्रसन्नता के लिए मेरे सहस्रनामों का कीर्तन करे।

Shloka 46

मामर्चयतु वा मा वा विद्यां जपतु वा न वा ।
कीर्तयेन्नामसाहस्रमिदं मत्प्रीतये सदा ॥४६॥

māmarcayatu vā mā vā vidyāṃ japatu vā na vā |
kīrtayennāmasāhasramidaṃ matprītaye sadā ||46||

Whether or not one performs my worship or recites the vidya, one should always recite these thousand names for my delight.

वह मेरी अर्चना करे या न करे, विद्या का जप करे या न करे, फिर भी मेरी प्रसन्नता के लिए इस सहस्रनाम का सदा कीर्तन करे।

Shloka 47

मत्प्रीत्या सकलान्कामाँल्लभते नात्र संशयः ।
तस्मान्नामसहस्रं मे कीर्तयध्वं सदादरात् ॥४७॥

matprītyā sakalānkāmām̐llabhate nātra saṃśayaḥ |
tasmānnāmasahasraṃ me kīrtayadhvaṃ sadādarāt ||47||

Lalita says that through her delight the devotee obtains all desired things without doubt, and therefore asks that her thousand names always be recited with respect. The certainty expressed belongs to this devotional assurance.

ललिता कहती हैं कि उनकी प्रसन्नता से साधक की सभी इच्छाएँ पूरी होती हैं; इसलिए वे अपने सहस्रनाम का सदा आदरपूर्वक कीर्तन करने को कहती हैं। निस्संदेह फल मिलने का कथन इसी भक्तिपरक आश्वासन का हिस्सा है।

Shloka 48

हयग्रीव उवाच

इति श्रीललितेशानी शास्ति देवान्सहानुगान् ॥४८॥

iti śrīlaliteśānī śāsti devānsahānugān ||48||

Hayagriva says: In this way, Shri Lalita, the sovereign Goddess, instructs the deities together with their attendants.

हयग्रीव कहते हैं: इस प्रकार अधीश्वरी श्रीललिता देवताओं और उनके अनुचरों को निर्देश देती हैं।

Shloka 49

तदाज्ञया तदारभ्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
शक्तयो मन्त्रिणीमुख्या इदं नामसहस्रकम् ॥४९॥

tadājñayā tadārabhya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
śaktayo mantriṇīmukhyā idaṃ nāmasahasrakam ||49||

At her command, from that time onward, Brahma, Vishnu, Maheshvara and the Shaktis headed by Mantrini… Their continual recitation of these thousand names is described in the next entry.

उनकी आज्ञा से, तभी से ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर और मन्त्रिणी आदि शक्तियाँ इन सहस्रनामों का… उनके नियमित पाठ का वर्णन अगले पद में पूरा होता है।

Shloka 50

पठन्ति भक्त्या सततं ललितापरितुष्टये ।
तस्मादवश्यं भक्तेन कीर्तनीयमिदं मुने ॥५०॥

paṭhanti bhaktyā satataṃ lalitāparituṣṭaye |
tasmādavaśyaṃ bhaktena kīrtanīyamidaṃ mune ||50||

They recite them continually with devotion for Lalita's complete delight. Hayagriva therefore tells the sage that a devotee should certainly recite them.

वे ललिता की पूर्ण प्रसन्नता के लिए निरंतर भक्ति से इनका पाठ करते हैं। इसलिए, हे मुनि, हयग्रीव भक्त को इनका कीर्तन अवश्य करने के लिए कहते हैं।

Shloka 51

आवश्यकत्वे हेतुत्वे मया प्रोक्तो मुनीश्वर ।
इदानीं नामसाहस्रं वक्ष्यामि श्रद्धया शृणु ॥५१॥

āvaśyakatve hetutve mayā prokto munīśvara |
idānīṃ nāmasāhasraṃ vakṣyāmi śraddhayā śṛṇu ||51||

Great sage, I have explained the reason why this recitation is necessary. I will now tell the thousand names; listen with reverence.

हे मुनीश्वर, मैंने इसकी आवश्यकता का कारण बता दिया है। अब सहस्रनाम कहूँगा; श्रद्धा से सुनो।

ध्यान

Shloka 52

सिन्दूरारुणविग्रहां त्रिनयनां माणिक्यमौलिस्फुरत्तारानायकशेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम् ।
पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलं बिभ्रतीं
सौम्यां रत्नघटस्थरक्तचरणां ध्यायेत्परामम्बिकाम् ॥५२॥

sindūrāruṇavigrahāṃ trinayanāṃ māṇikyamaulisphurattārānāyakaśekharāṃ smitamukhīmāpīnavakṣoruhām |
pāṇibhyāmalipūrṇaratnacaṣakaṃ raktotpalaṃ bibhratīṃ
saumyāṃ ratnaghaṭastharaktacaraṇāṃ dhyāyetparāmambikām ||52||

Meditate on the supreme Ambika: vermilion-red, three-eyed and smiling, with the moon shining in her ruby crown and a full bosom. In her hands she holds a jewelled cup filled with wine and a red lotus. She is gentle, with red feet resting upon a jewelled vessel.

परम अम्बिका का ध्यान करें: उनका शरीर सिंदूर जैसा अरुण, तीन नेत्र और मुस्कराता मुख है। माणिक्य-मुकुट में चंद्रमा चमकता है और उनका वक्ष पूर्ण है। वे हाथों में मदिरा से भरा रत्नमय चषक और लाल कमल धारण करती हैं। उनका रूप सौम्य है और लाल चरण रत्नघट पर स्थित हैं।

प्राकट्य और शिख-नख रूप

Shloka 52

श्रीमाता श्रीमहाराज्ञी श्रीमत्सिंहासनेश्वरी ।
चिदग्निकुण्डसम्भूता देवकार्यसमुद्यता ॥५२॥

śrīmātā śrīmahārājñī śrīmatsiṃhāsaneśvarī |
cidagnikuṇḍasambhūtā devakāryasamudyatā ||52||

She is the revered Mother, the great Queen and the Lady of the glorious throne. Arising from the fire-pit of consciousness, she is intent upon accomplishing the work of the gods.

वे श्रीमाता, महान महारानी और दिव्य सिंहासन की अधीश्वरी हैं। चेतना के अग्निकुंड से प्रकट हुई देवी देवताओं का कार्य पूरा करने के लिए उद्यत हैं।

Shloka 53

उद्यद्भानुसहस्राभा चतुर्बाहुसमन्विता ।
रागस्वरूपपाशाढ्या क्रोधाकाराङ्कुशोज्ज्वला ॥५३॥

udyadbhānusahasrābhā caturbāhusamanvitā |
rāgasvarūpapāśāḍhyā krodhākārāṅkuśojjvalā ||53||

She shines like a thousand rising suns and has four arms. She bears the noose in the form of attachment or desire and shines with the goad in the form of anger.

वे उदय होते हजार सूर्यों जैसी आभा और चार भुजाओं वाली हैं। उनका पाश राग या आसक्ति का रूप है और उनका चमकता अंकुश क्रोध का रूप है।

Shloka 54

मनोरूपेक्षुकोदण्डा पञ्चतन्मात्रसायका ।
निजारुणप्रभापूरमज्जद्ब्रह्माण्डमण्डला ॥५४॥

manorūpekṣukodaṇḍā pañcatanmātrasāyakā |
nijāruṇaprabhāpūramajjadbrahmāṇḍamaṇḍalā ||54||

Her sugarcane bow takes the form of the mind, and her arrows are the five tanmatras, the subtle objects of sensory experience. The flood of her own crimson radiance immerses the whole cosmic sphere.

उनका इक्षुधनुष मन का रूप है और उनके बाण पाँच तन्मात्राएँ, अर्थात अनुभव के सूक्ष्म विषय हैं। उनकी अपनी अरुण आभा का प्रवाह पूरे ब्रह्मांड को डुबो देता है।

Shloka 55

चम्पकाशोकपुन्नागसौगन्धिकलसत्कचा ।
कुरुविन्दमणिश्रेणीकनत्कोटीरमण्डिता ॥५५॥

campakāśokapunnāgasaugandhikalasatkacā |
kuruvindamaṇiśreṇīkanatkoṭīramaṇḍitā ||55||

Her hair is adorned with champaka, ashoka, punnaga and saugandhika flowers. Her crown gleams with rows of kuruvinda gems.

उनके केश चंपक, अशोक, पुन्नाग और सौगन्धिक पुष्पों से शोभित हैं। वे कुरुविन्द रत्नों की पंक्तियों से चमकता मुकुट धारण करती हैं।

Shloka 56

अष्टमीचन्द्रविभ्राजदलिकस्थलशोभिता ।
मुखचन्द्रकलङ्काभमृगनाभिविशेषका ॥५६॥

aṣṭamīcandravibhrājadalikasthalaśobhitā |
mukhacandrakalaṅkābhamṛganābhiviśeṣakā ||56||

Her forehead shines like the eighth-day moon. The musk mark on her moon-like face resembles the moon's dark marking.

उनका ललाट अष्टमी के चंद्रमा जैसा दमकता है। मुखरूपी चंद्रमा पर लगा कस्तूरी का तिलक चंद्रमा के कलंक जैसा दिखाई देता है।

Shloka 57

वदनस्मरमाङ्गल्यगृहतोरणचिल्लिका ।
वक्त्रलक्ष्मीपरीवाहचलन्मीनाभलोचना ॥५७॥

vadanasmaramāṅgalyagṛhatoraṇacillikā |
vaktralakṣmīparīvāhacalanmīnābhalocanā ||57||

Her eyebrows are like the archway of her face, imagined as the auspicious dwelling of the god of love. Her eyes resemble fish moving in the stream of her facial beauty.

उनकी भौंहें मानो कामदेव के मंगलगृह बने मुख का तोरण हैं। उनके नेत्र मुख की सुंदरता के प्रवाह में चलती मछलियों जैसे हैं।

Shloka 58

नवचम्पकपुष्पाभनासादण्डविराजिता ।
ताराकान्तितिरस्कारिनासाभरणभासुरा ॥५८॥

navacampakapuṣpābhanāsādaṇḍavirājitā |
tārākāntitiraskārināsābharaṇabhāsurā ||58||

Her nose has the beauty of a fresh champaka blossom. Her nose ornament shines with a radiance that surpasses the brilliance of the stars.

उनकी नासिका नए चंपक पुष्प जैसी शोभित है। उनका नासाभूषण ऐसी कांति से चमकता है जो तारों की आभा को भी पीछे छोड़ देती है।

Shloka 59

कदम्बमञ्जरीकॢप्तकर्णापूरमनोहरा ।
ताटङ्कयुगलीभूततपनोडुपमण्डला ॥५९॥

kadambamañjarīkḷptakarṇāpūramanoharā |
tāṭaṅkayugalībhūtatapanoḍupamaṇḍalā ||59||

She is charming with ear ornaments fashioned from kadamba flower clusters. The solar and lunar discs become her pair of earrings.

कदंब की मंजरियों से बने कर्णाभूषण उन्हें मनोहर बनाते हैं। सूर्य और चंद्रमा के मंडल उनके दो ताटंक, अर्थात कानों के आभूषण, बने हैं।

Shloka 60

पद्मरागशिलादर्शपरिभाविकपोलभूः ।
नवविद्रुमबिम्बश्रीन्यक्कारिदशनच्छदा ॥६०॥

padmarāgaśilādarśaparibhāvikapolabhūḥ |
navavidrumabimbaśrīnyakkāridaśanacchadā ||60||

Her cheeks surpass a mirror of padmaraga gemstone. The beauty of her lips outshines fresh coral and the red bimba fruit.

उनके कपोल पद्मराग रत्न के दर्पण को भी मात देते हैं। उनके अधरों की शोभा नए मूंगे और बिंबफल की लालिमा से बढ़कर है।

Shloka 61

शुद्धविद्याङ्कुराकारद्विजपङ्क्तिद्वयोज्ज्वला ।
कर्पूरवीटिकामोदसमाकर्षिदिगन्तरा ॥६१॥

śuddhavidyāṅkurākāradvijapaṅktidvayojjvalā |
karpūravīṭikāmodasamākarṣidigantarā ||61||

Her two rows of teeth shine like sprouts of pure knowledge, Shuddhavidya. The fragrance of her camphor-scented betel draws the surrounding directions toward her.

उनकी दो दंतपंक्तियाँ शुद्धविद्या के अंकुरों जैसी उज्ज्वल हैं। उनके कपूर-सुगंधित तांबूल की महक दिशाओं को आकर्षित करती है।

Shloka 62

निजसंलापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी ।
मन्दस्मितप्रभापूरमज्जत्कामेशमानसा ॥६२॥

nijasaṃlāpamādhuryavinirbhartsitakacchapī |
mandasmitaprabhāpūramajjatkāmeśamānasā ||62||

The sweetness of her conversation surpasses the Kachchhapi vina. Kamesha's mind is immersed in the radiance of her gentle smile.

उनकी बातचीत की मिठास कच्छपी वीणा को भी पीछे छोड़ देती है। उनकी मंद मुस्कान की प्रभा में कामेश का मन डूब जाता है।

Shloka 63

अनाकलितसादृश्यचिबुकश्रीविराजिता ।
कामेशबद्धमाङ्गल्यसूत्रशोभितकन्धरा ॥६३॥

anākalitasādṛśyacibukaśrīvirājitā |
kāmeśabaddhamāṅgalyasūtraśobhitakandharā ||63||

Her chin shines with a beauty for which no likeness can be found. Her neck is adorned with the auspicious marriage thread tied by Kamesha.

उनकी ठोड़ी ऐसी सुंदर है जिसका कोई सादृश्य नहीं मिलता। कामेश द्वारा बाँधा गया मांगल्यसूत्र उनके कंठ को शोभित करता है।

Shloka 64

कनकाङ्गदकेयूरकमनीयभुजान्विता ।
रत्नग्रैवेयचिन्ताकलोलमुक्ताफलान्विता ॥६४॥

kanakāṅgadakeyūrakamanīyabhujānvitā |
ratnagraiveyacintākalolamuktāphalānvitā ||64||

Her lovely arms are adorned with golden arm ornaments. She wears jewelled neck ornaments, an ornament called chintaka, and swaying pearls.

उनकी सुंदर भुजाएँ सोने के अंगद और केयूर से सजी हैं। वे रत्नजटित ग्रीवाभूषण, चिंताक नामक आभूषण और झूलते मोती धारण करती हैं।

Shloka 65

कामेश्वरप्रेमरत्नमणिप्रतिपणस्तनी ।
नाभ्यालवालरोमालिलताफलकुचद्वयी ॥६५॥

kāmeśvarapremaratnamaṇipratipaṇastanī |
nābhyālavālaromālilatāphalakucadvayī ||65||

The poetry portrays her breasts as a pledge exchanged for the jewel of Kameshvara's love. They are also likened to two fruits of the creeper of fine hair growing from the basin of her navel.

काव्य में उनके स्तनों को कामेश्वर के प्रेमरत्न के बदले रखे प्रतिपण के रूप में बताया गया है। नाभिरूपी आलवाल से उगती रोमलता के दो फलों के समान उनके दोनों कुच हैं।

Shloka 66

लक्ष्यरोमलताधारतासमुन्नेयमध्यमा ।
स्तनभारदलन्मध्यपट्टबन्धवलित्रया ॥६६॥

lakṣyaromalatādhāratāsamunneyamadhyamā |
stanabhāradalanmadhyapaṭṭabandhavalitrayā ||66||

Her waist is portrayed as so slender that its presence is inferred from its support of the fine hair-line. Its three folds are likened to bands supporting the waist under the weight of her breasts.

उनकी कमर इतनी सूक्ष्म बताई गई है कि रोमलता का आधार होने से उसका अनुमान होता है। स्तनों के भार से दबते मध्यभाग की तीन वलियाँ मानो उसे सँभालने वाले पट्टबंध हैं।

Shloka 67

अरुणारुणकौसुम्भवस्त्रभास्वत्कटीतटी ।
रत्नकिङ्किणिकारम्यरशनादामभूषिता ॥६७॥

aruṇāruṇakausumbhavastrabhāsvatkaṭītaṭī |
ratnakiṅkiṇikāramyaraśanādāmabhūṣitā ||67||

Her waist shines in richly crimson cloth dyed with safflower. She is adorned with a girdle made lovely by small jewelled bells.

उनकी कटि गहरे अरुण, कुसुंभ-रँगे वस्त्र से चमकती है। वे रत्नजटित छोटी घंटियों से मनोहर बनी करधनी धारण करती हैं।

Shloka 68

कामेशज्ञानसौभाग्यमार्दवोरुद्वयान्विता ।
माणिक्यमुकुटाकारजानुद्वयविराजिता ॥६८॥

kāmeśajñānasaubhāgyamārdavorudvayānvitā |
māṇikyamukuṭākārajānudvayavirājitā ||68||

Her thighs possess a beauty and softness that Kamesha alone knows. Her knees are beautiful like crowns of ruby.

उनकी दोनों जाँघों का सौंदर्य और कोमलता केवल कामेश के ज्ञान का विषय हैं। उनके दोनों घुटने माणिक्य-मुकुटों जैसे शोभित हैं।

Shloka 69

इन्द्रगोपपरिक्षिप्तस्मरतूणाभजङ्घिका ।
गूढगुल्फा कूर्मपृष्ठजयिष्णुप्रपदान्विता ॥६९॥

indragopaparikṣiptasmaratūṇābhajaṅghikā |
gūḍhagulphā kūrmapṛṣṭhajayiṣṇuprapadānvitā ||69||

Her shanks resemble the love god's quivers marked with the red specks of indragopa insects. Her ankles are concealed, and her insteps surpass the beauty of a tortoise's rounded back.

उनकी पिंडलियाँ कामदेव के तरकश जैसी हैं, जिन पर इन्द्रगोप की लाल बिंदुओं जैसी सज्जा है। उनके टखने सुगठित और छिपे हुए हैं, तथा पाँवों का ऊपरी भाग कछुए की पीठ की शोभा को भी मात देता है।

Shloka 70

नखदीधितिसंछन्ननमज्जनतमोगुणा ।
पदद्वयप्रभाजालपराकृतसरोरुहा ॥७०॥

nakhadīdhitisaṃchannanamajjanatamoguṇā |
padadvayaprabhājālaparākṛtasaroruhā ||70||

The rays from her toenails cover the darkness of tamas in those who bow to her. The radiance of her two feet surpasses the beauty of lotuses.

उनके चरणनखों की किरणें नमस्कार करने वालों के तमोगुण को ढक लेती हैं। उनके दोनों चरणों की प्रभा कमलों की शोभा को भी पीछे छोड़ देती है।

Shloka 71

सिञ्जानमणिमञ्जीरमण्डितश्रीपदाम्बुजा ।
मरालीमन्दगमना महालावण्यशेवधिः ॥७१॥

siñjānamaṇimañjīramaṇḍitaśrīpadāmbujā |
marālīmandagamanā mahālāvaṇyaśevadhiḥ ||71||

Her lovely lotus feet are adorned with tinkling jewelled anklets. She moves with the gentle gait of a female swan and is a treasury of great beauty.

उनके सुंदर चरणकमल झनकती रत्नमय पायल से सजे हैं। वे हंसिनी की तरह मंद गति से चलती हैं और महान लावण्य की निधि हैं।

Shloka 72

सर्वारुणाऽनवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता ।
शिवकामेश्वराङ्कस्था शिवा स्वाधीनवल्लभा ॥७२॥

sarvāruṇā'navadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā |
śivakāmeśvarāṅkasthā śivā svādhīnavallabhā ||72||

She is wholly crimson, flawless in form and adorned with every ornament. Seated on Shivakameshvara's lap, she is Shiva, the auspicious one, whose beloved is under her sway.

वे पूर्णतः अरुण वर्ण वाली, निर्दोष अंगों वाली और सभी आभूषणों से सुशोभित हैं। शिवकामेश्वर के अंक में स्थित वे शिवा हैं और उनके प्रिय उनके अधीन हैं।

श्रीपुर-निवास और भण्डासुर-युद्ध

Shloka 73

सुमेरुशृङ्गमध्यस्था श्रीमन्नगरनायिका ।
चिन्तामणिगृहान्तस्था पञ्चब्रह्मासनस्थिता ॥७३॥

sumeruśṛṅgamadhyasthā śrīmannagaranāyikā |
cintāmaṇigṛhāntasthā pañcabrahmāsanasthitā ||73||

She dwells on Sumeru's central peak and rules the glorious city. Within the Chintamani dwelling, she sits upon a throne formed by the five Brahmas.

वे सुमेरु के मध्य शिखर पर स्थित श्रीमन्नगर की नायिका हैं। चिंतामणि के भवन में वे पाँच ब्रह्मों से बने आसन पर विराजती हैं।

Shloka 74

महापद्माटवीसंस्था कदम्बवनवासिनी ।
सुधासागरमध्यस्था कामाक्षी कामदायिनी ॥७४॥

mahāpadmāṭavīsaṃsthā kadambavanavāsinī |
sudhāsāgaramadhyasthā kāmākṣī kāmadāyinī ||74||

She dwells in the great lotus forest and the kadamba grove, in the midst of an ocean of nectar. She is Kamakshi, the lovely-eyed one, praised as the giver of desires.

वे महान कमलवन में स्थित और कदंबवन में निवास करने वाली हैं। अमृत के सागर के मध्य स्थित वे कामाक्षी हैं, जिनके नेत्र मनोहर हैं; वे इच्छाओं की दात्री कही गई हैं।

Shloka 75

देवर्षिगणसंघातस्तूयमानात्मवैभवा ।
भण्डासुरवधोद्युक्तशक्तिसेनासमन्विता ॥७५॥

devarṣigaṇasaṃghātastūyamānātmavaibhavā |
bhaṇḍāsuravadhodyuktaśaktisenāsamanvitā ||75||

Assemblies of gods and sages praise the glory of her being. She is accompanied by an army of Shaktis intent on slaying Bhandasura.

देवताओं और ऋषियों के समुदाय उनके स्वरूप की महिमा का स्तवन करते हैं। वे भण्डासुर के वध के लिए उद्यत शक्तियों की सेना से युक्त हैं।

Shloka 76

सम्पत्करीसभारूढसिन्धुरव्रजसेविता ।
अश्वारूढाधिष्ठिताश्वकोटिकोटिभिरावृता ॥७६॥

sampatkarīsabhārūḍhasindhuravrajasevitā |
aśvārūḍhādhiṣṭhitāśvakoṭikoṭibhirāvṛtā ||76||

She is attended by the elephant host led by Sampatkari and surrounded by countless crores of horses under Ashvarudha's command. The print reads sabhārūḍha; the commentary explains the word as samārūḍha, well mounted.

सम्पत्करी के नेतृत्व में हाथियों का समूह उनकी सेवा करता है। अश्वारूढा के अधीन असंख्य करोड़ों घोड़ों से वे घिरी हुई हैं। छपा पाठ 'सभारूढ' है; मूल भाष्य इसे 'समारूढ', अर्थात भली-भाँति आरूढ़, के रूप में समझाता है।

Shloka 77

चक्रराजरथारूढसर्वायुधपरिष्कृता ।
गेयचक्ररथारूढमन्त्रिणीपरिसेविता ॥७७॥

cakrarājarathārūḍhasarvāyudhapariṣkṛtā |
geyacakrarathārūḍhamantriṇīparisevitā ||77||

She rides the Chakraraja chariot, furnished with every weapon, and is attended by Mantrini riding the Geyachakra chariot.

वे सभी आयुधों से सुसज्जित चक्रराज रथ पर आरूढ़ हैं। गेयचक्र रथ पर आरूढ़ मन्त्रिणी उनकी सेवा करती हैं।

Shloka 78

किरिचक्ररथारूढदण्डनाथपुरस्कृता ।
ज्वालामालिनिकाक्षिप्तवह्निप्राकारमध्यगा ॥७८॥

kiricakrarathārūḍhadaṇḍanāthapuraskṛtā |
jvālāmālinikākṣiptavahniprākāramadhyagā ||78||

Dandanatha, riding the Kirichakra chariot, goes before her. She stands within the rampart of fire cast around her by Jvalamalinika.

किरिचक्र रथ पर आरूढ़ दण्डनाथा उनके आगे चलती हैं। वे ज्वालामालिनिका द्वारा बनाए गए अग्नि-प्राकार के मध्य स्थित हैं।

Shloka 79

भण्डसैन्यवधोद्युक्तशक्तिविक्रमहर्षिता ।
नित्यापराक्रमाटोपनिरीक्षणसमुत्सुका ॥७९॥

bhaṇḍasainyavadhodyuktaśaktivikramaharṣitā |
nityāparākramāṭopanirīkṣaṇasamutsukā ||79||

She rejoices in the valor of the Shaktis attacking Bhanda's army and eagerly watches the Nitya goddesses display their prowess.

भण्ड की सेना के विनाश के लिए उद्यत शक्तियों के पराक्रम से वे हर्षित हैं। वे नित्या देवियों के प्रबल पराक्रम को देखने के लिए उत्सुक हैं।

Shloka 80

भण्डपुत्रवधोद्युक्तबालाविक्रमनन्दिता ।
मन्त्रिण्यम्बाविरचितविषङ्गवधतोषिता ॥८०॥

bhaṇḍaputravadhodyuktabālāvikramananditā |
mantriṇyambāviracitaviṣaṅgavadhatoṣitā ||80||

She delights in Bala's prowess in setting out to slay Bhanda's sons, and is pleased by Mantrini Amba's slaying of Vishanga.

भण्ड के पुत्रों के वध के लिए उद्यत बाला के पराक्रम से वे आनंदित हैं। मन्त्रिणी अम्बा द्वारा विषङ्ग के वध से वे संतुष्ट हैं।

Shloka 81

विशुक्रप्राणहरणवाराहीवीर्यनन्दिता ।
कामेश्वरमुखालोककल्पितश्रीगणेश्वरा ॥८१॥

viśukraprāṇaharaṇavārāhīvīryananditā |
kāmeśvaramukhālokakalpitaśrīgaṇeśvarā ||81||

She rejoices in Varahi's prowess in taking Vishukra's life. By looking toward Kameshvara's face, she brings forth Shri Ganeshvara.

विशुक्र के प्राण हरने वाली वाराही के वीर्य और पराक्रम से वे आनंदित हैं। कामेश्वर के मुख की ओर दृष्टि डालने से उन्होंने श्रीगणेश्वर को प्रकट किया।

Shloka 82

महागणेशनिर्भिन्नविघ्नयन्त्रप्रहर्षिता ।
भण्डासुरेन्द्रनिर्मुक्तशस्त्रप्रत्यस्त्रवर्षिणी ॥८२॥

mahāgaṇeśanirbhinnavighnayantrapraharṣitā |
bhaṇḍāsurendranirmuktaśastrapratyastravarṣiṇī ||82||

She rejoices when Mahaganesha breaks the obstacle-producing device. Against the weapons released by Bhandasura, she rains down counter-weapons.

महागणेश द्वारा विघ्न उत्पन्न करने वाले यंत्र को तोड़ने से वे अत्यंत प्रसन्न हैं। भण्डासुर द्वारा छोड़े गए शस्त्रों के प्रतिकार में वे अस्त्रों की वर्षा करती हैं।

Shloka 83

कराङ्गुलिनखोत्पन्ननारायणदशाकृतिः ।
महापाशुपतास्त्राग्निनिर्दग्धासुरसैनिका ॥८३॥

karāṅgulinakhotpannanārāyaṇadaśākṛtiḥ |
mahāpāśupatāstrāgninirdagdhāsurasainikā ||83||

From her fingernails arise Narayana's ten forms. With the fire of the Mahapashupata weapon, she burns the asura soldiers.

उनकी हाथ की अँगुलियों के नखों से नारायण के दस रूप उत्पन्न होते हैं। महापाशुपत अस्त्र की अग्नि से उन्होंने असुर सैनिकों को भस्म किया।

Shloka 84

कामेश्वरास्त्रनिर्दग्धसभण्डासुरशून्यका ।
ब्रह्मोपेन्द्रमहेन्द्रादिदेवसंस्तुतवैभवा ॥८४॥

kāmeśvarāstranirdagdhasabhaṇḍāsuraśūnyakā |
brahmopendramahendrādidevasaṃstutavaibhavā ||84||

With the Kameshvara weapon, she burns Bhandasura together with his city, Shunyaka. Brahma, Upendra, Mahendra and the other gods praise her glory.

कामेश्वर अस्त्र से उन्होंने भण्डासुर सहित शून्यक नगर को भस्म किया। ब्रह्मा, उपेन्द्र, महेन्द्र और अन्य देवता उनकी महिमा का स्तवन करते हैं।

मन्त्र-कूट, कुल और कुण्डलिनी

Shloka 85

हरनेत्राग्निसंदग्धकामसञ्जीवनौषधिः ।
श्रीमद्वाग्भवकूटैकस्वरूपमुखपङ्कजा ॥८५॥

haranetrāgnisaṃdagdhakāmasañjīvanauṣadhiḥ |
śrīmadvāgbhavakūṭaikasvarūpamukhapaṅkajā ||85||

She is like the life-restoring remedy for Kama, burned by the fire of Hara's eye. Her lotus face is the very form of the revered Vagbhava section of the mantra.

वे हर के नेत्र की अग्नि से जले कामदेव को पुनर्जीवित करने वाली औषधि के समान हैं। उनका मुखकमल श्रीमद् वाग्भवकूट का ही स्वरूप है।

Shloka 86

कण्ठाधःकटिपर्यन्तमध्यकूटस्वरूपिणी ।
शक्तिकूटैकतापन्नकट्यधोभागधारिणी ॥८६॥

kaṇṭhādhaḥkaṭiparyantamadhyakūṭasvarūpiṇī |
śaktikūṭaikatāpannakaṭyadhobhāgadhāriṇī ||86||

From below the throat to the waist, her form is the mantra's middle section. The portion below her waist is one with its Shakti section.

कंठ के नीचे से कटि तक उनका स्वरूप मंत्र का मध्यकूट है। कटि से नीचे का उनका भाग शक्तिकूट के साथ एकता को प्राप्त है।

Shloka 87

मूलमन्त्रात्मिका मूलकूटत्रयकलेवरा ।
कुलामृतैकरसिका कुलसंकेतपालिनी ॥८७॥

mūlamantrātmikā mūlakūṭatrayakalevarā |
kulāmṛtaikarasikā kulasaṃketapālinī ||87||

She embodies the root mantra, whose three sections form her body. She delights in the nectar of Kula and preserves its transmitted signs and conventions.

वे मूलमंत्र का स्वरूप हैं और मूल के तीन कूट उनका शरीर हैं। वे कुलामृत के रस में रत हैं और कुल के संकेतों की रक्षा करती हैं।

Shloka 88

कुलाङ्गना कुलान्तस्था कौलिनी कुलयोगिनी ।
अकुला समयान्तस्था समयाचारतत्परा ॥८८॥

kulāṅganā kulāntasthā kaulinī kulayoginī |
akulā samayāntasthā samayācāratatparā ||88||

She is Kulangana, dwelling within Kula, Kaulini and Kulayogini. She is also Akula, abiding in Samaya and devoted to Samaya observance. These titles carry specific meanings within the Kula and Samaya traditions.

वे कुलाङ्गना, कुल में स्थित, कौलिनी और कुलयोगिनी हैं। वे अकुला भी हैं, समय में स्थित हैं और समयाचार में तत्पर हैं। ये कुल और समय परंपराओं से जुड़े विशेष नाम हैं।

Shloka 89

मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी ।
मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी ॥८९॥

mūlādhāraikanilayā brahmagranthivibhedinī |
maṇipūrāntaruditā viṣṇugranthivibhedinī ||89||

In this yogic description, Muladhara is her principal dwelling and she pierces the Brahma knot. Arising within Manipura, she pierces the Vishnu knot.

योग संबंधी इस वर्णन में मूलाधार उनका प्रमुख निवास है और वे ब्रह्मग्रन्थि को भेदती हैं। मणिपूर के भीतर उदित होकर वे विष्णुग्रन्थि को भेदती हैं।

Shloka 90

आज्ञाचक्रान्तरालस्था रुद्रग्रन्थिविभेदिनी ।
सहस्राराम्बुजारूढा सुधासाराभिवर्षिणी ॥९०॥

ājñācakrāntarālasthā rudragranthivibhedinī |
sahasrārāmbujārūḍhā sudhāsārābhivarṣiṇī ||90||

She abides within the Ajna chakra and pierces the Rudra knot. Ascending the Sahasrara lotus, she showers a stream of nectar.

वे आज्ञाचक्र के भीतर स्थित होकर रुद्रग्रन्थि को भेदती हैं। सहस्रार कमल पर आरोहण करके वे अमृत की धार बरसाती हैं।

Shloka 91

तडिल्लतासमरुचिः षट्चक्रोपरि संस्थिता ।
महासक्तिः कुण्डलिनी बिसतन्तुतनीयसी ॥९१॥

taḍillatāsamaruciḥ ṣaṭcakropari saṃsthitā |
mahāsaktiḥ kuṇḍalinī bisatantutanīyasī ||91||

Her radiance is like a streak of lightning, and she abides above the six chakras. This printed reading calls her Mahasakti, great attachment or union, and Kundalini, finer than a lotus fibre.

उनकी चमक बिजली की लता जैसी है और वे छह चक्रों के ऊपर स्थित हैं। इस मुद्रित पाठ में वे महासक्ति, अर्थात महान आसक्ति या संयोग, तथा कुण्डलिनी कही गई हैं; उनका सूक्ष्म रूप कमल के तंतु से भी महीन है।

भक्तिगम्या, निर्गुणा और महा-नाम

Shloka 92

भवानी भावनागम्या भवारण्यकुठारिका ।
भद्रप्रिया भद्रमूर्तिर्भक्तसौभाग्यदायिनी ॥९२॥

bhavānī bhāvanāgamyā bhavāraṇyakuṭhārikā |
bhadrapriyā bhadramūrtirbhaktasaubhāgyadāyinī ||92||

She is Bhavani, approached through contemplation, and an axe to the forest of worldly existence. She loves what is auspicious, embodies auspiciousness and is praised as bestowing good fortune upon devotees.

वे भवानी हैं, जिन्हें भावना और ध्यान से जाना जाता है। संसाररूपी वन को काटने वाली कुल्हाड़ी के समान वे मंगल को प्रिय मानती हैं, मंगलमय स्वरूप वाली हैं और भक्तों को सौभाग्य देने वाली कही गई हैं।

Shloka 93

भक्तिप्रिया भक्तिगम्या भक्तिवश्या भयापहा ।
शाम्भवी शारदाराध्या शर्वाणी शर्मदायिनी ॥९३॥

bhaktipriyā bhaktigamyā bhaktivaśyā bhayāpahā |
śāmbhavī śāradārādhyā śarvāṇī śarmadāyinī ||93||

She loves devotion, is reached through devotion and is said to yield to devotion. She removes fear, is Shambhavi, the power of Shambhu, is worshipped by Sharada, and is Sharvani, the consort of Sharva and giver of well-being.

उन्हें भक्ति प्रिय है; वे भक्ति से प्राप्त होती हैं और भक्ति के वश में आने वाली कही गई हैं। वे भय हरती हैं, शम्भु की शक्ति शाम्भवी हैं, शारदा द्वारा आराधित हैं और शर्व की सहचरी शर्वाणी के रूप में सुख देती हैं।

Shloka 94

शाङ्करी श्रीकरी साध्वी शरच्चन्द्रनिभानना ।
शातोदरी शान्तिमती निराधारा निरञ्जना ॥९४॥

śāṅkarī śrīkarī sādhvī śaraccandranibhānanā |
śātodarī śāntimatī nirādhārā nirañjanā ||94||

She is Shankari, bringing welfare, and Shrikari, bestowing prosperity. She is virtuous, with a face like the autumn moon and a slender abdomen. She is peaceful, depends on no other support and is unstained.

वे शाङ्करी, कल्याण करने वाली, और श्री प्रदान करने वाली हैं। वे साध्वी हैं; उनका मुख शरद् के चंद्रमा जैसा है और उदर पतला है। वे शांतिमयी, किसी अन्य आधार पर निर्भर न रहने वाली और कलंक से रहित हैं।

Shloka 95

निर्लेपा निर्मला नित्या निराकारा निराकुला ।
निर्गुणा निष्कला शान्ता निष्कामा निरुपप्लवा ॥९५॥

nirlepā nirmalā nityā nirākārā nirākulā |
nirguṇā niṣkalā śāntā niṣkāmā nirupaplavā ||95||

She is unattached, pure and eternal, without a limiting form or agitation. She is beyond the gunas and divisions, peaceful, free of desire and untouched by disturbance.

वे निर्लिप्त, निर्मल और नित्य हैं; किसी निश्चित आकार से बँधी या व्याकुल नहीं हैं। वे गुणों और विभागों से परे, शांत, इच्छा से रहित तथा उपद्रव से अछूती हैं।

Shloka 96

नित्यमुक्ता निर्विकारा निष्प्रपञ्चा निराश्रया ।
नित्यशुद्धा नित्यबुद्धा निरवद्या निरन्तरा ॥९६॥

nityamuktā nirvikārā niṣprapañcā nirāśrayā |
nityaśuddhā nityabuddhā niravadyā nirantarā ||96||

She is ever free, unchanging, beyond the manifold world and dependent on no other refuge. She is ever pure, ever aware, faultless and without interruption or division.

वे सदा मुक्त, परिवर्तन से रहित, प्रपंच से परे और किसी अन्य आश्रय पर निर्भर नहीं हैं। वे सदा शुद्ध, सदा ज्ञानस्वरूप, निर्दोष और अखंड हैं।

Shloka 97

निष्कारणा निष्कलङ्का निरुपाधिर्निरीश्वरा ।
नीरागा रागमथनी निर्मदा मदनाशिनी ॥९७॥

niṣkāraṇā niṣkalaṅkā nirupādhirnirīśvarā |
nīrāgā rāgamathanī nirmadā madanāśinī ||97||

She has no originating cause, stain or limiting condition, and no other ruler above her. Free of attachment, she breaks attachment; free of pride, she destroys pride.

उनका कोई कारण नहीं है; वे कलंक और सीमित करने वाली उपाधियों से रहित हैं तथा उनके ऊपर कोई अन्य स्वामी नहीं है। वे राग से मुक्त होकर राग को मिटाती हैं और मद से रहित होकर मद का नाश करती हैं।

Shloka 98

निश्चिन्ता निरहंकारा निर्मोहा मोहनाशिनी ।
निर्ममा ममताहन्त्री निष्पापा पापनाशिनी ॥९८॥

niścintā nirahaṃkārā nirmohā mohanāśinī |
nirmamā mamatāhantrī niṣpāpā pāpanāśinī ||98||

She is free of worry, ego and delusion, and dispels delusion. Without possessiveness, she destroys attachment to 'mine'. She is sinless and praised as the destroyer of sin.

वे चिंता, अहंकार और मोह से रहित हैं तथा मोह का नाश करती हैं। उनमें ममत्व नहीं है और वे 'मेरा' की आसक्ति मिटाती हैं। वे पाप से रहित और पाप का नाश करने वाली कही गई हैं।

Shloka 99

निष्क्रोधा क्रोधशमनी निर्लोभा लोभनाशिनी ।
निःसंशया संशयघ्नी निर्भवा भवनाशिनी ॥९९॥

niṣkrodhā krodhaśamanī nirlobhā lobhanāśinī |
niḥsaṃśayā saṃśayaghnī nirbhavā bhavanāśinī ||99||

She is without anger and calms anger, without greed and destroys greed, without doubt and dispels doubt. She is beyond birth and is praised as ending the bondage of worldly existence.

वे क्रोध से रहित और क्रोध को शांत करने वाली हैं। वे लोभ से मुक्त होकर लोभ मिटाती हैं, संशय से रहित होकर संशय दूर करती हैं। वे जन्म से परे हैं और संसार के बंधन का नाश करने वाली कही गई हैं।

Shloka 100

निर्विकल्पा निराबाधा निर्भेदा भेदनाशिनी ।
निर्नाशा मृत्युमथनी निष्क्रिया निष्परिग्रहा ॥१००॥

nirvikalpā nirābādhā nirbhedā bhedanāśinī |
nirnāśā mṛtyumathanī niṣkriyā niṣparigrahā ||100||

She is beyond conceptual alternatives and obstruction, without division and dissolving division. She is imperishable, praised as overcoming death, free of action and without possessions or acquisitiveness.

वे विकल्प और बाधा से परे, भेद से रहित और भेद मिटाने वाली हैं। वे अविनाशी, मृत्यु को परास्त करने वाली, क्रियारहित और परिग्रह से रहित कही गई हैं।

Shloka 101

निस्तुला नीलचिकुरा निरपाया निरत्यया ।
दुर्लभा दुर्गमा दुर्गा दुःखहन्त्री सुखप्रदा ॥१०१॥

nistulā nīlacikurā nirapāyā niratyayā |
durlabhā durgamā durgā duḥkhahantrī sukhapradā ||101||

She is incomparable, with dark blue-black hair, beyond decay and transgression. She is rare and difficult to reach, and as Durga is praised as removing sorrow and giving happiness.

वे अनुपम हैं और उनके केश गहरे नील वर्ण के हैं। वे क्षय और अतिक्रमण से परे, दुर्लभ और सहज पहुँच से परे हैं। दुर्गा के रूप में वे दुःख हरने और सुख देने वाली कही गई हैं।

Shloka 102

दुष्टदूरा दुराचारशमनी दोषवर्जिता ।
सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता ॥१०२॥

duṣṭadūrā durācāraśamanī doṣavarjitā |
sarvajñā sāndrakaruṇā samānādhikavarjitā ||102||

The hymn describes her as far from the wicked, restraining misconduct and free of faults. She knows all, is full of deep compassion and has no equal or superior.

स्तोत्र उन्हें दुष्टों से दूर, दुराचार को शांत करने वाली और दोषरहित कहता है। वे सर्वज्ञ, घनी करुणा से पूर्ण और ऐसी हैं जिनके समान या उनसे अधिक कोई नहीं है।

Shloka 103

सर्वशक्तिमयी सर्वमङ्गला सद्गतिप्रदा ।
सर्वेश्वरी सर्वमयी सर्वमन्त्रस्वरूपिणी ॥१०३॥

sarvaśaktimayī sarvamaṅgalā sadgatipradā |
sarveśvarī sarvamayī sarvamantrasvarūpiṇī ||103||

She embodies every power, is wholly auspicious and is praised as granting a blessed destination. She is the ruler of all, present in all and the form of every mantra.

वे सभी शक्तियों का स्वरूप, सर्वमंगलमयी और सद्गति प्रदान करने वाली कही गई हैं। वे सबकी अधीश्वरी, सबमें व्याप्त और सभी मंत्रों का स्वरूप हैं।

Shloka 104

सर्वयन्त्रात्मिका सर्वतन्त्ररूपा मनोन्मनी ।
माहेश्वरी महादेवी महालक्ष्मीर्मृडप्रिया ॥१०४॥

sarvayantrātmikā sarvatantrarūpā manonmanī |
māheśvarī mahādevī mahālakṣmīrmṛḍapriyā ||104||

She is the essence of all yantras and the form of all tantras. As Manonmani she transcends the ordinary mind. She is Maheshvari, Mahadevi and Mahalakshmi, to whom Mrida, Shiva, is dear.

वे सभी यंत्रों का सार और सभी तंत्रों का स्वरूप हैं। मनोन्मनी के रूप में वे साधारण मन की सीमा से परे हैं। वे माहेश्वरी, महादेवी और महालक्ष्मी हैं, जिन्हें मृड अर्थात शिव प्रिय हैं।

Shloka 105

महारूपा महापूज्या महापातकनाशिनी ।
महामाया महासत्वा महाशक्तिर्महारतिः ॥१०५॥

mahārūpā mahāpūjyā mahāpātakanāśinī |
mahāmāyā mahāsatvā mahāśaktirmahāratiḥ ||105||

Her form is great; she is greatly worthy of worship and praised as destroying grave sins. She is Mahamaya, possesses great being or strength, is the great power and embodies great delight.

उनका रूप महान है और वे अत्यंत पूजनीय तथा महापापों का नाश करने वाली कही गई हैं। वे महामाया, महान सत्व या सामर्थ्य वाली, महाशक्ति और महान आनंदस्वरूप हैं।

Shloka 106

महाभोगा महैश्वर्या महावीर्या महाबला ।
महाबुद्धिर्महासिद्धिर्महायोगेश्वरेश्वरी ॥१०६॥

mahābhogā mahaiśvaryā mahāvīryā mahābalā |
mahābuddhirmahāsiddhirmahāyogeśvareśvarī ||106||

Her enjoyment, sovereignty, potency and strength are great. Her intelligence and attainment are great, and she is the sovereign even of the great masters of yoga.

उनका भोग, ऐश्वर्य, वीर्य और बल महान है। उनकी बुद्धि और सिद्धि महान हैं तथा वे महान योगेश्वरों की भी अधीश्वरी हैं।

Shloka 107

महातन्त्रा महामन्त्रा महायन्त्रा महासना ।
महायागक्रमाराध्या महाभैरवपूजिता ॥१०७॥

mahātantrā mahāmantrā mahāyantrā mahāsanā |
mahāyāgakramārādhyā mahābhairavapūjitā ||107||

She possesses the great tantras, mantras, yantras and seat. She is worshipped through the sequence of the great sacrifice and is adored by Mahabhairava.

वे महान तंत्रों, मंत्रों, यंत्रों और आसन से युक्त हैं। महायाग के क्रम से उनकी आराधना होती है और महाभैरव उनकी पूजा करते हैं।

Shloka 108

महेश्वरमहाकल्पमहाताण्डवसाक्षिणी ।
महाकामेशमहिषी महात्रिपुरसुन्दरी ॥१०८॥

maheśvaramahākalpamahātāṇḍavasākṣiṇī |
mahākāmeśamahiṣī mahātripurasundarī ||108||

She witnesses Maheshvara's great Tandava in the great cosmic aeon. She is the queen of Mahakamesha and Mahatripurasundari.

वे महाकल्प में महेश्वर के महान ताण्डव की साक्षी हैं। वे महाकामेश की महारानी और महात्रिपुरसुन्दरी हैं।

Shloka 109

चतुःषष्ट्युपचाराढ्या चतुःषष्टिकलामयी ।
महाचतुःषष्टिकोटियोगिनीगणसेविता ॥१०९॥

catuḥṣaṣṭyupacārāḍhyā catuḥṣaṣṭikalāmayī |
mahācatuḥṣaṣṭikoṭiyoginīgaṇasevitā ||109||

She is honored with sixty-four forms of worship and embodies sixty-four arts. Great hosts of sixty-four crore yoginis attend her.

वे चौंसठ उपचारों से पूजित और चौंसठ कलाओं का स्वरूप हैं। चौंसठ करोड़ योगिनियों के महान गण उनकी सेवा करते हैं।

पञ्चकृत्य, अवस्थाएँ और विश्व-लीला

Shloka 110

मनुविद्या चन्द्रविद्या चन्द्रमण्डलमध्यगा ।
चारुरूपा चारुहासा चारुचन्द्रकलाधरा ॥११०॥

manuvidyā candravidyā candramaṇḍalamadhyagā |
cārurūpā cāruhāsā cārucandrakalādharā ||110||

She embodies the sacred knowledge associated with Manu and Chandra and dwells within the lunar disc. Her form and smile are beautiful, and she wears the beautiful crescent moon.

वे मनु और चंद्र से संबद्ध विद्या का स्वरूप हैं और चंद्रमंडल के मध्य स्थित हैं। उनका रूप और मुस्कान सुंदर हैं तथा वे सुंदर चंद्रकला धारण करती हैं।

Shloka 111

चराचरजगन्नाथा चक्रराजनिकेतना ।
पार्वती पद्मनयना पद्मरागसमप्रभा ॥१११॥

carācarajagannāthā cakrarājaniketanā |
pārvatī padmanayanā padmarāgasamaprabhā ||111||

She rules the whole moving and unmoving world and dwells in Chakraraja. She is Parvati, with lotus-like eyes and a radiance like padmaraga gemstone.

वे समस्त चर और अचर जगत की अधीश्वरी हैं और चक्रराज उनका निवास है। वे पार्वती हैं, जिनके नेत्र कमल जैसे हैं और आभा पद्मराग रत्न के समान है।

Shloka 112

पञ्चप्रेतासनासीना पञ्चब्रह्मस्वरूपिणी ।
चिन्मयी परमानन्दा विज्ञानघनरूपिणी ॥११२॥

pañcapretāsanāsīnā pañcabrahmasvarūpiṇī |
cinmayī paramānandā vijñānaghanarūpiṇī ||112||

The hymn places her on a seat of five pretas and calls her the form of the five Brahmas. She is consciousness, supreme bliss and undivided, concentrated knowledge.

देवी पाँच प्रेतों से बने आसन पर विराजमान और पाँच ब्रह्मों का स्वरूप कही गई हैं। वे चैतन्यमयी, परम आनन्द और सघन ज्ञान का रूप हैं।

Shloka 113

ध्यानध्यातृध्येयरूपा धर्माधर्मविवर्जिता ।
विश्वरूपा जागरिणी स्वपन्ती तैजसात्मिका ॥११३॥

dhyānadhyātṛdhyeyarūpā dharmādharmavivarjitā |
viśvarūpā jāgariṇī svapantī taijasātmikā ||113||

She is meditation, meditator and object of meditation, beyond dharma and adharma. Her form is the universe; she is waking, dreaming and Taijasa, the luminous consciousness associated with dream.

वे ध्यान, ध्यान करने वाले और ध्यान के विषय—तीनों का रूप तथा धर्म-अधर्म से परे कही गई हैं। विश्व उनका रूप है; जागने और स्वप्न देखने की अवस्थाएँ तथा स्वप्न का तैजस स्वरूप भी उन्हीं में हैं।

Shloka 114

सुप्ता प्राज्ञात्मिका तुर्या सर्वावस्थाविवर्जिता ।
सृष्टिकर्त्री ब्रह्मरूपा गोप्त्री गोविन्दरूपिणी ॥११४॥

suptā prājñātmikā turyā sarvāvasthāvivarjitā |
sṛṣṭikartrī brahmarūpā goptrī govindarūpiṇī ||114||

She is deep sleep and its Prajna consciousness, the fourth called turiya, and beyond every state. As Brahma she creates; as Govinda she preserves and protects.

वे गहरी निद्रा और उसके प्राज्ञ स्वरूप में हैं; तुरीय कही जाने वाली चौथी अवस्था तथा सभी अवस्थाओं से परे भी हैं। ब्रह्मा के रूप में सृष्टि करती हैं और गोविन्द के रूप में उसकी रक्षा करती हैं।

Shloka 115

संहारिणी रुद्ररूपा तिरोधानकरीश्वरी ।
सदाशिवाऽनुग्रहदा पञ्चकृत्यपरायणा ॥११५॥

saṃhāriṇī rudrarūpā tirodhānakarīśvarī |
sadāśivā'nugrahadā pañcakṛtyaparāyaṇā ||115||

She dissolves as Rudra and is named Tirodhanakari, the one who conceals, and Ishvari, the sovereign. She is Sadashiva, granting grace, and is devoted to the five acts of creation, preservation, dissolution, concealment and grace.

वे संहारिणी और रुद्ररूपा हैं। वे तिरोधानकरी, अर्थात आवरण करने वाली, और ईश्वरी, अर्थात अधीश्वरी, कही गई हैं। वे सदाशिवा, अनुग्रह देने वाली और सृष्टि, पालन, संहार, तिरोधान तथा अनुग्रह—इन पाँच कृत्यों में तत्पर हैं।

Shloka 116

भानुमण्डलमध्यस्था भैरवी भगमालिनी ।
पद्मासना भगवती पद्मनाभसहोदरी ॥११६॥

bhānumaṇḍalamadhyasthā bhairavī bhagamālinī |
padmāsanā bhagavatī padmanābhasahodarī ||116||

She dwells at the centre of the solar sphere and is named Bhairavi and Bhagamalini. Seated on a lotus, she is Bhagavati and is described as the sister of Padmanabha.

वे सूर्यमण्डल के मध्य स्थित भैरवी और भगमालिनी हैं। कमल पर विराजने वाली भगवती को यहाँ पद्मनाभ की सहोदरी कहा गया है।

Shloka 117

उन्मेषनिमिषोत्पन्नविपन्नभुवनावली ।
सहस्रशीर्षवदना सहस्राक्षी सहस्रपात् ॥११७॥

unmeṣanimiṣotpannavipannabhuvanāvalī |
sahasraśīrṣavadanā sahasrākṣī sahasrapāt ||117||

In the hymn’s cosmic imagery, worlds arise and disappear as her eyes open and close. She has a thousand heads and faces, a thousand eyes and a thousand feet.

उनके नेत्र खुलने और बन्द होने से लोकों की पंक्ति उत्पन्न और विलीन होती है—यह स्तोत्र का ब्रह्माण्डमय चित्र है। उन्हें हजार सिर और मुखों, हजार नेत्रों तथा हजार चरणों वाली कहा गया है।

Shloka 118

आब्रह्मकीटजननी वर्णाश्रमविधायिनी ।
निजाज्ञारूपनिगमा पुण्यापुण्यफलप्रदा ॥११८॥

ābrahmakīṭajananī varṇāśramavidhāyinī |
nijājñārūpanigamā puṇyāpuṇyaphalapradā ||118||

She is mother to all, from Brahma to the smallest creature. Within the hymn’s religious framework, she establishes varna and ashrama, the Vedas embody her command, and she gives the fruits of merit and demerit.

वे ब्रह्मा से कीट तक सबकी जननी हैं। स्तोत्र उन्हें वर्णाश्रम व्यवस्था की विधात्री, अपने आदेश को निगमों में व्यक्त करने वाली और पुण्य तथा अपुण्य के फल देने वाली कहता है।

Shloka 119

श्रुतिसीमन्तसिन्दूरीकृतपादाब्जधूलिका ।
सकलागमसंदोहशुक्तिसंपुटमौक्तिका ॥११९॥

śrutisīmantasindūrīkṛtapādābjadhūlikā |
sakalāgamasaṃdohaśuktisaṃpuṭamauktikā ||119||

The dust of her lotus feet becomes vermilion in the hair parting of personified Shruti. She is the pearl enclosed within the shell formed by the whole body of Agamas.

उनके कमलचरणों की धूल मानवीकृत श्रुति की माँग का सिन्दूर बनती है। समस्त आगमों के समूह को सीप मानें, तो देवी उसके भीतर का मोती हैं।

Shloka 120

पुरुषार्थप्रदा पूर्णा भोगिनी भुवनेश्वरी ।
अम्बिकाऽनादिनिधना हरिब्रह्मेन्द्रसेविता ॥१२०॥

puruṣārthapradā pūrṇā bhoginī bhuvaneśvarī |
ambikā'nādinidhanā haribrahmendrasevitā ||120||

She grants the aims of human life, is complete, experiences enjoyment and rules the worlds. Ambika has neither beginning nor end and is served by Hari, Brahma and Indra.

वे पुरुषार्थ देने वाली, पूर्ण, भोग का अनुभव करने वाली और भुवनों की ईश्वरी हैं। अम्बिका का न आदि है न अन्त; हरि, ब्रह्मा और इन्द्र उनकी सेवा करते हैं।

Shloka 121

नारायणी नादरूपा नामरूपविवर्जिता ।
ह्रींकारी ह्रीमती हृद्या हेयोपादेयवर्जिता ॥१२१॥

nārāyaṇī nādarūpā nāmarūpavivarjitā |
hrīṃkārī hrīmatī hṛdyā heyopādeyavarjitā ||121||

She is Narayani, the form of sound and beyond name and form. Hrimkari associates her with Hrim; Hrimati describes modesty or reserve, and Hridya means dear to the heart. She transcends what is to be rejected or accepted.

वे नारायणी, नाद का रूप और नाम-रूप से परे हैं। ह्रींकारी नाम उन्हें ह्रीं से जोड़ता है; ह्रीमती उन्हें लज्जा या मर्यादा से युक्त और हृद्या हृदय को प्रिय कहता है। वे त्यागने और ग्रहण करने योग्य के भेद से भी परे हैं।

Shloka 122

राजराजार्चिता राज्ञी रम्या राजीवलोचना ।
रञ्जनी रमणी रस्या रणत्किङ्किणिमेखला ॥१२२॥

rājarājārcitā rājñī ramyā rājīvalocanā |
rañjanī ramaṇī rasyā raṇatkiṅkiṇimekhalā ||122||

Worshipped by Rajaraja, she is queen, lovely and lotus-eyed. She delights, charms and is to be savoured; the small bells on her girdle ring out.

वे राजराज द्वारा अर्चित रानी, मनोहर और कमलनेत्रा हैं। आनन्द देने वाली, रमणीय और रसास्वाद का विषय कही गई देवी की मेखला में छोटी घंटियाँ बजती हैं।

Shloka 123

रमा राकेन्दुवदना रतिरूपा रतिप्रिया ।
रक्षाकरी राक्षसघ्नी रामा रमणलम्पटा ॥१२३॥

ramā rākenduvadanā ratirūpā ratipriyā |
rakṣākarī rākṣasaghnī rāmā ramaṇalampaṭā ||123||

She is Ramaa, with a face like the full moon, embodying and delighting in love. She protects and destroys rakshasas. Raamaa and Ramanalampata express her loveliness and eagerness for union with her beloved.

वे रमा हैं, जिनका मुख पूर्णिमा के चन्द्र जैसा है। वे रति का रूप, प्रेमानन्द की प्रिय, रक्षा करने वाली और राक्षसों का संहार करने वाली कही गई हैं। रामा और रमणलम्पटा नाम उनकी रमणीयता और प्रियतम से मिलन की उत्कंठा व्यक्त करते हैं।

Shloka 124

काम्या कामकलारूपा कदम्बकुसुमप्रिया ।
कल्याणी जगतीकन्दा करुणारससागरा ॥१२४॥

kāmyā kāmakalārūpā kadambakusumapriyā |
kalyāṇī jagatīkandā karuṇārasasāgarā ||124||

She is desirable, embodies Kamakala and loves kadamba blossoms. Auspicious, she is the root from which the world arises and an ocean of compassion.

वे वांछनीय, कामकला का स्वरूप और कदम्ब के फूलों की प्रिय हैं। कल्याणमयी देवी जगत की मूल आधारभूत जड़ और करुणारस का सागर कही गई हैं।

Shloka 125

कलावती कलालापा कान्ता कादम्बरीप्रिया ।
वरदा वामनयना वारुणीमदविह्वला ॥१२५॥

kalāvatī kalālāpā kāntā kādambarīpriyā |
varadā vāmanayanā vāruṇīmadavihvalā ||125||

She possesses the arts, speaks sweetly and artfully, is beautiful and delights in kadambari wine. She grants boons and has lovely eyes; the verse depicts her as overcome by the intoxication of Varuni.

वे कलाओं से सम्पन्न, मधुर कलापूर्ण वाणी वाली, सुन्दरी और कादम्बरी मदिरा की प्रिय हैं। वे वर देती हैं, उनके नेत्र सुन्दर हैं और वारुणी के मद से विह्वलता का काव्यचित्र उनमें व्यक्त होता है।

Shloka 126

विश्वाधिका वेदवेद्या विन्ध्याचलनिवासिनी ।
विधात्री वेदजननी विष्णुमाया विलासिनी ॥१२६॥

viśvādhikā vedavedyā vindhyācalanivāsinī |
vidhātrī vedajananī viṣṇumāyā vilāsinī ||126||

She exceeds the universe, is known through the Vedas and dwells in the Vindhya mountains. She orders creation, mothers the Vedas, is Vishnu’s maya and manifests playful activity.

वे विश्व से परे, वेदों द्वारा जानने योग्य और विन्ध्याचल में निवास करने वाली हैं। वे विधात्री, वेदों की जननी, विष्णु की माया और लीला करने वाली कही गई हैं।

Shloka 127

क्षेत्रस्वरूपा क्षेत्रेशी क्षेत्रक्षेत्रज्ञपालिनी ।
क्षयवृद्धिविनिर्मुक्ता क्षेत्रपालसमर्चिता ॥१२७॥

kṣetrasvarūpā kṣetreśī kṣetrakṣetrajñapālinī |
kṣayavṛddhivinirmuktā kṣetrapālasamarcitā ||127||

She is the field, its sovereign and protector of both field and knower—the philosophical terms for the body or field of experience and its conscious knower. Free of decline and growth, she is worshipped by Kshetrapala.

वे क्षेत्र का स्वरूप, उसकी अधीश्वरी तथा क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ दोनों की पालक हैं; यहाँ क्षेत्र अनुभव के शरीर या आधार और क्षेत्रज्ञ उसके जानने वाले का दार्शनिक पद है। वे क्षय-वृद्धि से मुक्त और क्षेत्रपाल द्वारा पूजित हैं।

Shloka 128

विजया विमला वन्द्या वन्दारुजनवत्सला ।
वाग्वादिनी वामकेशी वह्निमण्डलवासिनी ॥१२८॥

vijayā vimalā vandyā vandārujanavatsalā |
vāgvādinī vāmakeśī vahnimaṇḍalavāsinī ||128||

Victorious, stainless and worthy of reverence, she is tender toward those who bow to her. She gives voice to speech, has lovely hair and dwells in the sphere of fire.

वे विजयी, निर्मल, वन्दनीय और प्रणाम करने वालों पर वात्सल्य रखने वाली हैं। वे वाणी व्यक्त करने वाली, सुन्दर केशों वाली और अग्निमण्डल में निवास करने वाली कही गई हैं।

Shloka 129

भक्तिमत्कल्पलतिका पशुपाशविमोचिनी ।
संहृताशेषपाखण्डा सदाचारप्रवर्तिका ॥१२९॥

bhaktimatkalpalatikā paśupāśavimocinī |
saṃhṛtāśeṣapākhaṇḍā sadācārapravartikā ||129||

She is a wish-fulfilling vine for devotees and releases bound beings from their fetters. The hymn praises her as abolishing what it calls pashanda, or rejected religious doctrines, and fostering right conduct.

वे भक्तों के लिए कल्पलता और बन्धन में पड़े जीवों के पाश खोलने वाली कही गई हैं। जिन मतों को स्तोत्र पाखण्ड कहता है, उनका पूर्ण नाश करने वाली तथा सदाचार को प्रवृत्त करने वाली के रूप में भी उनकी स्तुति है।

Shloka 130

तापत्रयाग्निसंतप्तसमाह्लादनचन्द्रिका ।
तरुणी तापसाराध्या तनुमध्या तमोपहा ॥१३०॥

tāpatrayāgnisaṃtaptasamāhlādanacandrikā |
taruṇī tāpasārādhyā tanumadhyā tamopahā ||130||

She is praised as cooling moonlight that refreshes those scorched by the fire of threefold suffering. Youthful, worshipped by ascetics and slender-waisted, she dispels darkness.

तीन प्रकार के ताप की अग्नि से तपे हुए लोगों को शीतल आनन्द देने वाली चाँदनी के रूप में उनकी स्तुति है। वे तरुणी, तपस्वियों द्वारा आराधित, पतली कमर वाली और अन्धकार हरने वाली कही गई हैं।

चिति, वाणी और शिवप्रिया

Shloka 131

चितिस्तत्पदलक्ष्यार्था चिदेकरसरूपिणी ।
स्वात्मानन्दलवीभूतब्रह्माद्यानन्दसंततिः ॥१३१॥

citistatpadalakṣyārthā cidekarasarūpiṇī |
svātmānandalavībhūtabrahmādyānandasaṃtatiḥ ||131||

She is consciousness, the reality indicated by the word “That,” and consciousness of one undivided essence. All the bliss of Brahma and others is described as only a fraction of her own intrinsic bliss.

वे चिति अर्थात चेतना, तत् पद से लक्षित सत्य और एकरस चैतन्य का रूप हैं। ब्रह्मा आदि का समस्त आनन्द उनके अपने आत्मानन्द का केवल एक अंश कहा गया है।

Shloka 132

परा प्रत्यक्चितीरूपा पश्यन्ती परदेवता ।
मध्यमा वैखरीरूपा भक्तमानसहंसिका ॥१३२॥

parā pratyakcitīrūpā paśyantī paradevatā |
madhyamā vaikharīrūpā bhaktamānasahaṃsikā ||132||

She is Para and inward consciousness. The verse names her through the forms of speech called Para, Pashyanti, Madhyama and Vaikhari. She is the supreme deity and the swan in the lake of her devotees’ minds.

वे परा हैं और भीतर की चेतना का रूप हैं। परा, पश्यन्ती, मध्यमा और वैखरी—वाणी के इन रूपों में उन्हीं का वर्णन है। वे परम देवी और भक्तों के मनरूपी सरोवर की हंसिका कही गई हैं।

Shloka 133

कामेश्वरप्राणनाडी कृतज्ञा कामपूजिता ।
शृङ्गाररससंपूर्णा जया जालन्धरस्थिता ॥१३३॥

kāmeśvaraprāṇanāḍī kṛtajñā kāmapūjitā |
śṛṅgārarasasaṃpūrṇā jayā jālandharasthitā ||133||

She is Kameshvara’s life-channel, knows what has been done and is worshipped by Kama. Filled with the sentiment of love and beauty, she is victorious and dwells in Jalandhara.

वे कामेश्वर की प्राणनाड़ी, किए हुए कर्मों को जानने वाली और काम द्वारा पूजित कही गई हैं। शृङ्गाररस से पूर्ण, विजयी देवी जालन्धर में स्थित हैं।

Shloka 134

ओड्याणपीठनिलया बिन्दुमण्डलवासिनी ।
रहोयागक्रमाराध्या रहस्तर्पणतर्पिता ॥१३४॥

oḍyāṇapīṭhanilayā bindumaṇḍalavāsinī |
rahoyāgakramārādhyā rahastarpaṇatarpitā ||134||

She dwells in the Odyaana seat and the circle of the bindu. The hymn describes her as worshipped through a secret sacrificial sequence and satisfied by offerings made in seclusion.

वे ओड्याण पीठ और बिन्दुमण्डल में निवास करती हैं। स्तोत्र उन्हें रहस्यपूर्ण याग के क्रम से आराधित तथा एकान्त के तर्पण से तृप्त कहता है। ये पद उपासना के विषय बताते हैं।

Shloka 135

सद्यःप्रसादिनी विश्वसाक्षिणी साक्षिवर्जिता ।
षडङ्गदेवतायुक्ता षाड्गुण्यपरिपूरिता ॥१३५॥

sadyaḥprasādinī viśvasākṣiṇī sākṣivarjitā |
ṣaḍaṅgadevatāyuktā ṣāḍguṇyaparipūritā ||135||

She readily shows favour and witnesses the universe, while no other witness stands over her. She is accompanied by the deities of the six limbs and is filled with six qualities.

वे शीघ्र प्रसन्न होने वाली और विश्व की साक्षी हैं; उन्हें देखने वाला कोई अन्य साक्षी नहीं कहा गया है। वे षडङ्ग देवताओं से युक्त और छह गुणों से परिपूर्ण हैं।

Shloka 136

नित्यक्लिन्ना निरुपमा निर्वाणसुखदायिनी ।
नित्याषोडशिकारूपा श्रीकण्ठार्धशरीरिणी ॥१३६॥

nityaklinnā nirupamā nirvāṇasukhadāyinī |
nityāṣoḍaśikārūpā śrīkaṇṭhārdhaśarīriṇī ||136||

Nityaklinna names her as ever-moistened. Incomparable, she bestows the bliss of liberation, embodies the sixteen Nityas and forms half the body of Shrikantha.

नित्यक्लिन्ना नाम उन्हें सदा आर्द्र कहता है। वे अनुपम और निर्वाण का सुख देने वाली हैं। नित्याओं के सोलह रूपों में व्यक्त देवी श्रीकण्ठ के आधे शरीर का रूप कही गई हैं।

Shloka 137

प्रभावती प्रभारूपा प्रसिद्धा परमेश्वरी ।
मूलप्रकृतिरव्यक्ता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ॥१३७॥

prabhāvatī prabhārūpā prasiddhā parameśvarī |
mūlaprakṛtiravyaktā vyaktāvyaktasvarūpiṇī ||137||

She possesses power, is radiance itself, is renowned and is the supreme sovereign. She is primordial nature, the unmanifest, and the form of both manifest and unmanifest existence.

वे प्रभावशाली, प्रकाशस्वरूप, प्रसिद्ध और परमेश्वरी हैं। वे मूल प्रकृति, अव्यक्त तथा व्यक्त और अव्यक्त दोनों का स्वरूप कही गई हैं।

Shloka 138

व्यापिनी विविधाकारा विद्याविद्यास्वरूपिणी ।
महाकामेशनयनकुमुदाह्लादकौमुदी ॥१३८॥

vyāpinī vividhākārā vidyāvidyāsvarūpiṇī |
mahākāmeśanayanakumudāhlādakaumudī ||138||

All-pervading and manifold in form, she embodies both knowledge and ignorance. She is the moonlight that delights the night-lotuses imagined as Mahakamesha’s eyes.

वे सबमें व्याप्त, विविध रूपों वाली तथा विद्या और अविद्या दोनों का स्वरूप हैं। महाकामेश के नेत्रों को कुमुद मानकर, देवी को उन्हें आनन्द देने वाली चाँदनी कहा गया है।

Shloka 139

भक्तहार्दतमोभेदभानुमद्भानुसंततिः ।
शिवदूती शिवाराध्या शिवमूर्तिः शिवंकरी ॥१३९॥

bhaktahārdatamobhedabhānumadbhānusaṃtatiḥ |
śivadūtī śivārādhyā śivamūrtiḥ śivaṃkarī ||139||

She is praised as a stream of sunlight breaking through the darkness in devotees’ hearts. She is Shivaduti, worshipped by Shiva, the form of Shiva and a bringer of auspiciousness.

भक्तों के हृदय का अन्धकार दूर करने वाली सूर्यकिरणों की धारा के रूप में उनकी स्तुति है। वे शिवदूती, शिव द्वारा आराधित, शिव का स्वरूप और कल्याण करने वाली हैं।

Shloka 140

शिवप्रिया शिवपरा शिष्टेष्टा शिष्टपूजिता ।
अप्रमेया स्वप्रकाशाऽमनोवाचामगोचरा ॥१४०॥

śivapriyā śivaparā śiṣṭeṣṭā śiṣṭapūjitā |
aprameyā svaprakāśā'manovācāmagocarā ||140||

Dear to Shiva and devoted to Shiva, she is loved and worshipped by the virtuous and learned. She is immeasurable, self-luminous and beyond the reach of mind and speech.

वे शिव की प्रिय, शिवपरायण तथा शिष्ट लोगों की प्रिय और उनके द्वारा पूजित हैं। वे माप से परे, अपने प्रकाश से प्रकाशित और मन तथा वाणी की पहुँच से बाहर कही गई हैं।

Shloka 141

चिच्छक्तिश्चेतनारूपा जडशक्तिर्जडात्मिका ।
गायत्री व्याहृतिः संध्या द्विजवृन्दनिषेविता ॥१४१॥

cicchaktiścetanārūpā jaḍaśaktirjaḍātmikā |
gāyatrī vyāhṛtiḥ saṃdhyā dvijavṛndaniṣevitā ||141||

She is the power and form of consciousness, and also the power and form of the non-conscious. As Gayatri, Vyahriti and Sandhya, she is served by communities described in the hymn as twice-born.

वे चेतना की शक्ति और चेतन रूप हैं; जड़ की शक्ति और उसका स्वरूप भी हैं। गायत्री, व्याहृति और संध्या रूपों में, द्विजों के समुदाय द्वारा उनकी उपासना कही गई है।

Shloka 142

तत्त्वासना तत्त्वमयी पञ्चकोशान्तरस्थिता ।
निःसीममहिमा नित्ययौवना मदशालिनी ॥१४२॥

tattvāsanā tattvamayī pañcakośāntarasthitā |
niḥsīmamahimā nityayauvanā madaśālinī ||142||

The principles of existence form her seat. The controlling commentary then reads Tat, That, and Tvam, thou, as names, followed by Ayi, a tender form of address. She dwells within the five sheaths, has boundless greatness, is ever youthful and is filled with rapture.

तत्त्व उनके आसन हैं। मूल भाष्य इसके बाद तत् (वह), त्वम् (तुम) और अयी (कोमल सम्बोधन) को अलग नाम मानता है। वे पाँच कोशों के भीतर स्थित, असीम महिमा वाली, सदा युवा और आनन्द के मद से पूर्ण कही गई हैं।

Shloka 143

मदाघूर्णितरक्ताक्षी मदपाटलगण्डभूः ।
चन्दनद्रवदिग्धाङ्गा चाम्पेयकुसुमप्रिया ॥१४३॥

madāghūrṇitaraktākṣī madapāṭalagaṇḍabhūḥ |
candanadravadigdhāṅgā cāmpeyakusumapriyā ||143||

In the verse’s imagery, her reddened eyes roll with intoxication and her cheeks flush pink. Her body is anointed with sandal paste, and she delights in champaka flowers.

काव्यचित्र में मद से उनके लाल नेत्र घूमते हैं और गाल गुलाबी हो उठते हैं। उनके अंग चन्दन के द्रव से लिप्त हैं और उन्हें चम्पक के फूल प्रिय हैं।

Shloka 144

कुशला कोमलाकारा कुरुकुल्ला कुलेश्वरी ।
कुलकुण्डालया कौलमार्गतत्परसेविता ॥१४४॥

kuśalā komalākārā kurukullā kuleśvarī |
kulakuṇḍālayā kaulamārgatatparasevitā ||144||

Skilful and gentle in form, she is Kurukulla and sovereign of Kula. She dwells in the Kula-kunda and is served by those devoted to the Kaula path.

वे कुशल, कोमल रूप वाली कुरुकुल्ला और कुल की ईश्वरी हैं। कुलकुण्ड उनका निवास है; कौलमार्ग में तत्पर उपासक उनकी सेवा करते हैं।

Shloka 145

कुमारगणनाथाम्बा तुष्टिः पुष्टिर्मतिर्धृतिः ।
शान्तिः स्वस्तिमती कान्तिर्नन्दिनी विघ्ननाशिनी ॥१४५॥

kumāragaṇanāthāmbā tuṣṭiḥ puṣṭirmatirdhṛtiḥ |
śāntiḥ svastimatī kāntirnandinī vighnanāśinī ||145||

She is mother of Kumara and Gananatha, and embodies contentment, nourishment, understanding, steadfastness and peace. Endowed with well-being and beauty, she brings delight and is praised as removing obstacles.

वे कुमार और गणनाथ की माता हैं। तुष्टि, पुष्टि, मति, धृति और शान्ति उनके रूप हैं। कल्याण से युक्त, कान्तिमयी और आनन्द देने वाली देवी को विघ्नों का नाश करने वाली भी कहा गया है।

Shloka 146

तेजोवती त्रिनयना लोलाक्षी कामरूपिणी ।
मालिनी हंसिनी माता मलयाचलवासिनी ॥१४६॥

tejovatī trinayanā lolākṣī kāmarūpiṇī |
mālinī haṃsinī mātā malayācalavāsinī ||146||

Radiant and three-eyed, she is named Lolakshikamarupini, which the controlling commentary reads as one name: the form of the desire that belongs to lovely-eyed women. She is Malini, the garlanded one; Hamsini, in whom the Hamsa ascetics abide; the mother; and the dweller on Mount Malaya.

वे तेजस्विनी और तीन नेत्रों वाली हैं। मूल भाष्य लोलाक्षीकामरूपिणी को एक नाम मानता है: सुन्दर नेत्रों वाली स्त्रियों में स्थित काम का रूप। वे मालिनी (मालाधारिणी), हंसिनी (जिनमें हंस नामक यति स्थित हैं), माता और मलय पर्वत में निवास करने वाली कही गई हैं।

Shloka 147

सुमुखी नलिनी सुभ्रूः शोभना सुरनायिका ।
कालकण्ठी कान्तिमती क्षोभिणी सूक्ष्मरूपिणी ॥१४७॥

sumukhī nalinī subhrūḥ śobhanā suranāyikā |
kālakaṇṭhī kāntimatī kṣobhiṇī sūkṣmarūpiṇī ||147||

She is lovely-faced, lotus-like, beautifully browed, splendid and leader of the gods. Named Kalakanthi, she is radiant, stirs things into motion and has a subtle form.

वे सुन्दर मुख, कमलस्वरूप और सुन्दर भौंहों वाली शोभामयी देवनेत्री हैं। कालकण्ठी नाम, कान्ति, क्षोभ उत्पन्न करने की शक्ति और सूक्ष्म स्वरूप से भी उनका वर्णन है।

Shloka 148

वज्रेश्वरी वामदेवी वयोवस्थाविवर्जिता ।
सिद्धेश्वरी सिद्धविद्या सिद्धमाता यशस्विनी ॥१४८॥

vajreśvarī vāmadevī vayovasthāvivarjitā |
siddheśvarī siddhavidyā siddhamātā yaśasvinī ||148||

She is Vajreshvari and Vamadevi, beyond the stages of age. She rules the accomplished ones, is perfected knowledge, is their mother and possesses renown.

वे वज्रेश्वरी और वामदेवी हैं, आयु की अवस्थाओं से परे कही गई हैं। वे सिद्धों की ईश्वरी, सिद्ध विद्या, सिद्धों की माता और यशस्विनी हैं।

सात योगिनी-रूप

Shloka 149

विशुद्धिचक्रनिलयाऽऽरक्तवर्णा त्रिलोचना ।
खट्वाङ्गादिप्रहरणा वदनैकसमन्विता ॥१४९॥

viśuddhicakranilayā''raktavarṇā trilocanā |
khaṭvāṅgādipraharaṇā vadanaikasamanvitā ||149||

In this chakra description, she dwells in Vishuddhi, has a reddish colour and three eyes, bears weapons including a khatvanga staff, and has one face.

इस चक्र-वर्णन में वे विशुद्धि चक्र की निवासिनी, लाल आभा वाली और तीन नेत्रों वाली हैं। उनके आयुधों में खट्वाङ्ग है और उनका एक मुख बताया गया है।

Shloka 150

पायसान्नप्रिया त्वक्स्था पशुलोकभयंकरी ।
अमृतादिमहाशक्तिसंवृता डाकिनीश्वरी ॥१५०॥

pāyasānnapriyā tvaksthā paśulokabhayaṃkarī |
amṛtādimahāśaktisaṃvṛtā ḍākinīśvarī ||150||

As Dakinishvari, she delights in milk-rice and is located in the skin. She is formidable to the realm of bound beings and is surrounded by great powers beginning with Amrita.

डाकिनीश्वरी रूप में उन्हें पायस का अन्न प्रिय है और त्वचा में उनका स्थान कहा गया है। वे बन्धन में पड़े जीवों के लोक के लिए भयङ्करी तथा अमृता आदि महाशक्तियों से घिरी हुई हैं।

Shloka 151

अनाहताब्जनिलया श्यामाभा वदनद्वया ।
दंष्ट्रोज्वलाक्षमालादिधरा रुधिरसंस्थिता ॥१५१॥

anāhatābjanilayā śyāmābhā vadanadvayā |
daṃṣṭrojvalākṣamālādidharā rudhirasaṃsthitā ||151||

The next chakra description places her in the Anahata lotus, dark in hue and two-faced. Her fangs shine, she holds a rosary and other attributes, and she is located in the blood.

अगले चक्र-वर्णन में वे अनाहत कमल की निवासिनी, श्याम आभा वाली और दो मुखों वाली हैं। उनकी दंष्ट्राएँ चमकती हैं, वे अक्षमाला आदि धारण करती हैं और रक्त में उनका स्थान कहा गया है।

Shloka 152

कालरात्र्यादिशक्त्यौघवृता स्निग्धौदनप्रिया ।
महावीरेन्द्रवरदा राकिण्यम्बास्वरूपिणी ॥१५२॥

kālarātryādiśaktyaughavṛtā snigdhaudanapriyā |
mahāvīrendravaradā rākiṇyambāsvarūpiṇī ||152||

As Rakini Amba, she is surrounded by the host of powers beginning with Kalaratri, delights in rich cooked rice, and is praised as granting boons to the foremost great heroes.

राकिणी अम्बा रूप में वे कालरात्रि आदि शक्तियों के समूह से घिरी हैं, स्निग्ध ओदन उन्हें प्रिय है और वे महावीरों में श्रेष्ठ जनों को वर देने वाली कही गई हैं।

Shloka 153

मणिपूराब्जनिलया वदनत्रयसंयुता ।
वज्रादिकायुधोपेता डामर्यादिभिरावृता ॥१५३॥

maṇipūrābjanilayā vadanatrayasaṃyutā |
vajrādikāyudhopetā ḍāmaryādibhirāvṛtā ||153||

In the Lakini description, she dwells in the Manipura lotus, has three faces, bears the vajra and other weapons, and is surrounded by powers beginning with Damari.

लाकिणी के वर्णन में वे मणिपूर कमल की निवासिनी, तीन मुखों वाली, वज्र आदि आयुधों से युक्त और डामरी आदि शक्तियों से घिरी हैं।

Shloka 154

रक्तवर्णा मांसनिष्ठा गुडान्नप्रीतमानसा ।
समस्तभक्तसुखदा लाकिण्यम्बास्वरूपिणी ॥१५४॥

raktavarṇā māṃsaniṣṭhā guḍānnaprītamānasā |
samastabhaktasukhadā lākiṇyambāsvarūpiṇī ||154||

As Lakini Amba, she is red in colour, located in the flesh, and pleased by rice prepared with jaggery. The hymn praises her as giving happiness to every devotee.

लाकिणी अम्बा रूप में वे रक्त वर्ण वाली, मांस धातु में स्थित और गुड़-मिश्रित अन्न से प्रसन्न मन वाली हैं। स्तोत्र उन्हें सभी भक्तों को सुख देने वाली कहता है।

Shloka 155

स्वाधिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा ।
शूलाद्यायुधसंपन्ना पीतवर्णातिगर्विता ॥१५५॥

svādhiṣṭhānāmbujagatā caturvaktramanoharā |
śūlādyāyudhasaṃpannā pītavarṇātigarvitā ||155||

In the Kakini description, she enters the Svadhishthana lotus, is captivating with four faces, carries the trident and other weapons, is yellow in colour, and bears intense majesty.

काकिणी के वर्णन में वे स्वाधिष्ठान कमल में स्थित, चार मनोहर मुखों वाली, शूल आदि आयुधों से सम्पन्न, पीत वर्ण और प्रबल गौरव वाली हैं।

Shloka 156

मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्धिन्यादिसमन्विता ।
दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी ॥१५६॥

medoniṣṭhā madhuprītā bandhinyādisamanvitā |
dadhyannāsaktahṛdayā kākinīrūpadhāriṇī ||156||

As Kakini, she is located in the fatty tissue, delights in madhu, is accompanied by powers beginning with Bandhini, and has a heart fond of curd-rice.

काकिनी रूप में वे मेद धातु में स्थित, मधु से प्रसन्न, बन्धिनी आदि शक्तियों से युक्त और दही-भात में आसक्त हृदय वाली कही गई हैं।

Shloka 157

मूलाधाराम्बुजारूढा पञ्चवक्त्राऽस्थिसंस्थिता ।
अङ्कुशादिप्रहरणा वरदादिनिषेविता ॥१५७॥

mūlādhārāmbujārūḍhā pañcavaktrā'sthisaṃsthitā |
aṅkuśādipraharaṇā varadādiniṣevitā ||157||

In the Sakini description, she is mounted upon the Muladhara lotus, has five faces, and is located in the bones. She bears a goad and other weapons and is attended by powers beginning with Varada.

साकिनी के वर्णन में वे मूलाधार कमल पर आरूढ़, पाँच मुखों वाली और अस्थियों में स्थित हैं। वे अङ्कुश आदि आयुध धारण करती और वरदा आदि शक्तियों से सेवित हैं।

Shloka 158

मुद्गौदनासक्तचित्ता साकिन्यम्बास्वरूपिणी ।
आज्ञाचक्राब्जनिलया शुक्लवर्णा षडानना ॥१५८॥

mudgaudanāsaktacittā sākinyambāsvarūpiṇī |
ājñācakrābjanilayā śuklavarṇā ṣaḍānanā ||158||

The first line completes the Sakini description: as Sakini Amba, her mind delights in rice with mung beans. The second begins the Ajna form, dwelling in its lotus, white in colour and six-faced.

पहली पंक्ति में वे मुद्ग-ओदन में आसक्त चित्त वाली साकिनी अम्बा हैं। दूसरी पंक्ति आज्ञा चक्र के श्वेतवर्ण, छह मुखों वाले रूप का वर्णन आरम्भ करती है।

Shloka 159

मज्जासंस्था हंसवती मुख्यशक्तिसमन्विता ।
हरिद्रान्नैकरसिका हाकिनीरूपधारिणी ॥१५९॥

majjāsaṃsthā haṃsavatī mukhyaśaktisamanvitā |
haridrānnaikarasikā hākinīrūpadhāriṇī ||159||

As Hakini, she is located in the marrow, accompanied by powers headed by Hamsavati, and especially delights in rice prepared with turmeric.

हाकिनी रूप में वे मज्जा में स्थित, हंसवती को प्रमुख मानने वाली शक्तियों से युक्त और हल्दी-मिश्रित अन्न में विशेष रुचि वाली हैं।

Shloka 160

सहस्रदलपद्मस्था सर्ववर्णोपशोभिता ।
सर्वायुधधरा शुक्लसंस्थिता सर्वतोमुखी ॥१६०॥

sahasradalapadmasthā sarvavarṇopaśobhitā |
sarvāyudhadharā śuklasaṃsthitā sarvatomukhī ||160||

In the Yakini description, she dwells in the thousand-petalled lotus, is adorned with every colour, bears every weapon, abides in the shukla principle, and faces in every direction.

याकिनी के वर्णन में वे सहस्रदल कमल में स्थित, सभी वर्णों से शोभित, सभी आयुधों को धारण करने वाली, शुक्ल-तत्त्व में स्थित और सर्वतोमुखी हैं।

Shloka 161

सर्वौदनप्रीतचित्ता याकिन्यम्बास्वरूपिणी ।
स्वाहा स्वधा मतिर्मेधा श्रुतिस्मृतिरनुत्तमा ॥१६१॥

sarvaudanaprītacittā yākinyambāsvarūpiṇī |
svāhā svadhā matirmedhā śrutismṛtiranuttamā ||161||

The first line completes the Yakini description: as Yakini Amba, she delights in every kind of cooked rice. She is then named Svaha and Svadha; Amati, which the controlling commentary explains as nescience (avidya); intelligence; revelation; memory; and the unsurpassed one.

पहली पंक्ति में वे सभी प्रकार के ओदन से प्रसन्न चित्त वाली याकिनी अम्बा हैं। फिर वे स्वाहा और स्वधा कही गई हैं; मूल भाष्य के अनुसार अगला नाम अमति है, जिसका अर्थ अविद्या बताया गया है; इसके बाद मेधा, श्रुति, स्मृति और अनुत्तमा नाम आते हैं।

श्रीविद्या, राजराजेश्वरी और करुणा

Shloka 162

पुण्यकीर्तिः पुण्यलभ्या पुण्यश्रवणकीर्तना ।
पुलोमजार्चिता बन्धमोचनी बन्धुरालका ॥१६२॥

puṇyakīrtiḥ puṇyalabhyā puṇyaśravaṇakīrtanā |
pulomajārcitā bandhamocanī bandhurālakā ||162||

Her renown is holy, she is attained through merit, and hearing and praising her are called meritorious. Worshipped by Pulomaja, she frees from bondage and has beautiful curls. The print reads bandhurālakā; the commentary prefers barbarālakā, also meaning curly-haired, as the widely accepted reading.

उनकी कीर्ति पुण्यमय है, वे पुण्य से लभ्य हैं और उनका श्रवण-कीर्तन पुण्यकर कहा गया है। पुलोमजा उनकी अर्चना करती हैं; वे बन्धन से मुक्त करने वाली और सुन्दर अलकों वाली हैं। छपा पाठ 'बन्धुरालका' है; मूल भाष्य 'बर्बरालका', अर्थात घुँघराले केशों वाली, को अधिक मान्य पाठ बताता है।

Shloka 163

विमर्शरूपिणी विद्या वियदादिजगत्प्रसूः ।
सर्वव्याधिप्रशमनी सर्वमृत्युनिवारिणी ॥१६३॥

vimarśarūpiṇī vidyā viyadādijagatprasūḥ |
sarvavyādhipraśamanī sarvamṛtyunivāriṇī ||163||

She is knowledge in the form of Vimarsha and the mother of the world beginning with space. The hymn also praises her as calming every affliction and warding off every death.

वे विमर्श-रूपिणी विद्या और आकाश आदि से बने जगत् की जननी हैं। स्तोत्र उन्हें सभी व्याधियों को शान्त करने और सभी मृत्युओं को निवारण करने वाली भी कहता है।

Shloka 164

अग्रगण्याऽचिन्त्यरूपा कलिकल्मषनाशिनी ।
कात्यायनी कालहन्त्री कमलाक्षनिषेविता ॥१६४॥

agragaṇyā'cintyarūpā kalikalmaṣanāśinī |
kātyāyanī kālahantrī kamalākṣaniṣevitā ||164||

She is foremost and inconceivable in form, and destroys the stain of the Kali age. She is Katyayani, the slayer of Time, and is attended by the lotus-eyed one.

वे अग्रगण्य, अचिन्त्य रूप वाली और कलियुग के कल्मष का नाश करने वाली हैं। वे कात्यायनी, काल की हन्त्री और कमलनयन से सेवित कही गई हैं।

Shloka 165

ताम्बूलपूरितमुखी दाडिमीकुसुमप्रभा ।
मृगाक्षी मोहिनी मुख्या मृडानी मित्ररूपिणी ॥१६५॥

tāmbūlapūritamukhī dāḍimīkusumaprabhā |
mṛgākṣī mohinī mukhyā mṛḍānī mitrarūpiṇī ||165||

Her mouth is filled with betel and her radiance resembles a pomegranate blossom. Doe-eyed, she is Mohini, the foremost, Mridani, and the embodiment of friendship.

उनका मुख ताम्बूल से पूरित और उनकी प्रभा अनार के फूल जैसी है। वे मृगनयनी, मोहिनी, मुख्या, मृडानी और मित्र-स्वरूपा हैं।

Shloka 166

नित्यतृप्ता भक्तनिधिर्नियन्त्री निखिलेश्वरी ।
मैत्र्यादिवासनालभ्या महाप्रलयसाक्षिणी ॥१६६॥

nityatṛptā bhaktanidhirniyantrī nikhileśvarī |
maitryādivāsanālabhyā mahāpralayasākṣiṇī ||166||

Ever fulfilled, she is the devotees' treasure, the controller and sovereign of all. She is attainable through dispositions beginning with loving-kindness and is the witness of the great dissolution.

वे सदा तृप्त, भक्तों की निधि, नियन्त्री और सम्पूर्ण जगत् की ईश्वरी हैं। वे मैत्री आदि भावनाओं से लभ्य और महाप्रलय की साक्षिणी कही गई हैं।

Shloka 167

पराशक्तिः परानिष्ठा प्रज्ञानघनरूपिणी ।
माध्वीपानालसा मत्ता मातृकावर्णरूपिणी ॥१६७॥

parāśaktiḥ parāniṣṭhā prajñānaghanarūpiṇī |
mādhvīpānālasā mattā mātṛkāvarṇarūpiṇī ||167||

She is the supreme power, the highest ground, and the compact essence of consciousness. In poetic imagery she is languid and rapt from drinking Madhvi, and she embodies the letters of the Matrika.

वे पराशक्ति, परम निष्ठा और सघन चेतना-ज्ञान का स्वरूप हैं। काव्यात्मक वर्णन में वे माध्वी-पान से अलस और मत्त हैं, तथा मातृका अक्षरों का रूप हैं।

Shloka 168

महाकैलासनिलया मृणालमृदुदोर्लता ।
महनीया दयामूर्तिर्महासाम्राज्यशालिनी ॥१६८॥

mahākailāsanilayā mṛṇālamṛdudorlatā |
mahanīyā dayāmūrtirmahāsāmrājyaśālinī ||168||

She dwells on great Kailasa, and her vine-like arms are tender as lotus fibres. Venerable, she is compassion embodied and possesses great sovereignty.

वे महाकैलास में निवास करती हैं और उनकी भुजा-लताएँ मृणाल जैसी कोमल हैं। वे महनीय, दया की मूर्ति और महासाम्राज्य से युक्त हैं।

Shloka 169

आत्मविद्या महाविद्या श्रीविद्या कामसेविता ।
श्रीषोडशाक्षरीविद्या त्रिकूटा कामकोटिका ॥१६९॥

ātmavidyā mahāvidyā śrīvidyā kāmasevitā |
śrīṣoḍaśākṣarīvidyā trikūṭā kāmakoṭikā ||169||

She is knowledge of the Self, the great knowledge and Shrividya, attended by Kama. She is also the sixteen-syllable Shrividya, Trikuta and Kamakotika.

वे आत्मविद्या, महाविद्या और श्रीविद्या हैं, तथा काम से सेवित हैं। वे षोडशाक्षरी श्रीविद्या, त्रिकूटा और कामकोटिका भी कही गई हैं।

Shloka 170

कटाक्षकिंकरीभूतकमलाकोटिसेविता ।
शिरस्थिता चन्द्रनिभा भालस्थेन्द्रधनुःप्रभा ॥१७०॥

kaṭākṣakiṃkarībhūtakamalākoṭisevitā |
śirasthitā candranibhā bhālasthendradhanuḥprabhā ||170||

She is served by countless Kamalas made attendants through her sidelong glance. Located in the head, she resembles the moon and shines like a rainbow upon the forehead.

उनके कटाक्ष से किंकरी बनी कमलाओं की कोटियाँ उनकी सेवा करती हैं। वे शिर में स्थित, चन्द्रमा के समान और भाल पर इन्द्रधनुष जैसी प्रभा वाली हैं।

Shloka 171

हृदयस्था रविप्रख्या त्रिकोणान्तरदीपिका ।
दाक्षायणी दैत्यहन्त्री दक्षयज्ञविनाशिनी ॥१७१॥

hṛdayasthā raviprakhyā trikoṇāntaradīpikā |
dākṣāyaṇī daityahantrī dakṣayajñavināśinī ||171||

She dwells in the heart, shines like the sun, and is the lamp within the triangle. She is Dakshayani, slayer of daityas and destroyer of Daksha's sacrifice.

वे हृदय में स्थित, सूर्य के समान तेजस्वी और त्रिकोण के भीतर की दीपिका हैं। वे दाक्षायणी, दैत्यों की हन्त्री और दक्ष के यज्ञ का विनाश करने वाली कही गई हैं।

Shloka 172

दरान्दोलितदीर्घाक्षी दरहासोज्ज्वलन्मुखी ।
गुरुमूर्तिर्गुणनिधिर्गोमाता गुहजन्मभूः ॥१७२॥

darāndolitadīrghākṣī darahāsojjvalanmukhī |
gurumūrtirguṇanidhirgomātā guhajanmabhūḥ ||172||

Her long eyes move gently and her face shines with a slight smile. She is praised as the teacher's embodiment, a treasury of qualities, Gomata and the mother of Guha (Skanda).

उनकी लंबी आँखें मंद गति से चलती हैं और मुख हल्की मुस्कान से उज्ज्वल है। वे गुरु-स्वरूप, गुणों की निधि, गोमाता नाम से स्तुत और गुह (स्कन्द) की जन्मदात्री हैं।

Shloka 173

देवेशी दण्डनीतिस्था दहराकाशरूपिणी ।
प्रतिपन्मुख्यराकान्ततिथिमण्डलपूजिता ॥१७३॥

deveśī daṇḍanītisthā daharākāśarūpiṇī |
pratipanmukhyarākāntatithimaṇḍalapūjitā ||173||

She is the sovereign of the gods, established in the principle of governance and discipline, and described as the subtle space of the heart. The hymn says she is worshipped in the lunar-date circle from Pratipada to the full moon.

वे देवों की ईश्वरी, दण्डनीति में स्थित और सूक्ष्म हृदय-आकाश के स्वरूप में कही गई हैं। प्रतिपदा से पूर्णिमा तक की तिथियों के मण्डल में उनकी पूजा का वर्णन है।

Shloka 174

कलात्मिका कलानाथा काव्यालापविनोदिनी ।
सचामररमावाणीसव्यदक्षिणसेविता ॥१७४॥

kalātmikā kalānāthā kāvyālāpavinodinī |
sacāmararamāvāṇīsavyadakṣiṇasevitā ||174||

She embodies and presides over the arts and delights in poetic conversation. Rama and Vani, bearing fly-whisks, are pictured attending her from either side.

वे कलाओं का स्वरूप और उनकी अधिष्ठात्री हैं; काव्य-वार्ता में आनन्दित होती हैं। चँवर लिये रमा और वाणी बाईं तथा दाईं ओर से उनकी सेवा करती हुई चित्रित हैं।

Shloka 175

आदिशक्तिरमेयात्मा परमा पावनाकृतिः ।
अनेककोटिब्रह्माण्डजननी दिव्यविग्रहा ॥१७५॥

ādiśaktirameyātmā paramā pāvanākṛtiḥ |
anekakoṭibrahmāṇḍajananī divyavigrahā ||175||

She is praised as primordial power; then, as two names, Ameya, the immeasurable, and Atma, the self. She is supreme and pure in form. The hymn calls her the mother of countless universes, with a divine form.

वे आदिशक्ति कही गई हैं; फिर दो नामों में अमेया (अपरिमेय) और आत्मा। वे परम और पावन आकृति वाली हैं। स्तुति उन्हें असंख्य ब्रह्माण्डों की जननी और दिव्य विग्रह वाली बताती है।

Shloka 176

क्लींकारी केवला गुह्या कैवल्यपददायिनी ।
त्रिपुरा त्रिजगद्वन्द्या त्रिमूर्तिस्त्रिदशेश्वरी ॥१७६॥

klīṃkārī kevalā guhyā kaivalyapadadāyinī |
tripurā trijagadvandyā trimūrtistridaśeśvarī ||176||

She is linked with the klīm syllable, singular and hidden; the hymn calls her giver of the state of kaivalya. She is Tripura, revered in the three worlds, the threefold divine form and sovereign of the gods.

वे क्लींकार से सम्बद्ध, अद्वितीय और गुह्य कही गई हैं; स्तुति उन्हें कैवल्य-पद देने वाली बताती है। वे त्रिपुरा, तीनों लोकों में वन्दनीय, त्रिमूर्ति-स्वरूप और देवों की ईश्वरी हैं।

Shloka 177

त्र्यक्षरी दिव्यगन्धाढ्या सिन्दूरतिलकाञ्चिता ।
उमा शैलेन्द्रतनया गौरी गन्धर्वसेविता ॥१७७॥

tryakṣarī divyagandhāḍhyā sindūratilakāñcitā |
umā śailendratanayā gaurī gandharvasevitā ||177||

She is praised as Tryakshari, adorned with divine fragrance and a vermilion mark. She is Uma, Gauri the daughter of the mountain king, and is attended by Gandharvas.

वे त्र्यक्षरी नाम से स्तुत, दिव्य सुगन्ध से युक्त और सिन्दूर-तिलक से शोभित हैं। वे उमा, पर्वतराज की पुत्री गौरी और गन्धर्वों द्वारा सेवित कही गई हैं।

Shloka 178

विश्वगर्भा स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी ।
ध्यानगम्याऽपरिच्छेद्या ज्ञानदा ज्ञानविग्रहा ॥१७८॥

viśvagarbhā svarṇagarbhā'varadā vāgadhīśvarī |
dhyānagamyā'paricchedyā jñānadā jñānavigrahā ||178||

She is named Vishvagarbha, Svarnagarbha and Avarada, and called sovereign of speech. She is approached in meditation, beyond delimitation, giver and embodiment of knowledge.

वे विश्वगर्भा, स्वर्णगर्भा, अवरदा और वाणी की अधीश्वरी नामों से स्तुत हैं। वे ध्यान में ग्रहणीय, सीमा से परे, ज्ञान देने वाली और ज्ञानस्वरूप कही गई हैं।

Shloka 179

सर्ववेदान्तसंवेद्या सत्यानन्दस्वरूपिणी ।
लोपामुद्रार्चिता लीलाकॢप्तब्रह्माण्डमण्डला ॥१७९॥

sarvavedāntasaṃvedyā satyānandasvarūpiṇī |
lopāmudrārcitā līlākḷptabrahmāṇḍamaṇḍalā ||179||

She is knowable through the Vedanta traditions and is described as the form of truth and bliss. Worshipped by Lopamudra, she is praised as arranging circles of universes in divine play.

वे सभी वेदान्त परम्पराओं से जानने योग्य और सत्य तथा आनन्द का स्वरूप कही गई हैं। लोपामुद्रा द्वारा पूजित, वे लीला में ब्रह्माण्डों के मण्डल रचने वाली स्तुत हैं।

Shloka 180

अदृश्या दृश्यरहिता विज्ञात्री वेद्यवर्जिता ।
योगिनी योगदा योग्या योगानन्दयुगंधरा ॥१८०॥

adṛśyā dṛśyarahitā vijñātrī vedyavarjitā |
yoginī yogadā yogyā yogānandayugaṃdharā ||180||

She is called unseen, beyond visible form, the knower and beyond the limits of knowable objects. She is Yogini, giver of yoga and fit for yoga. The controlling commentary then reads two names: Yogananda, whose bliss is yoga as the union of Shiva and Shakti, and Yugandhara, bearer of the pair or of the ages.

वे अदृश्य, दृश्य रूप से रहित, जानने वाली और ज्ञेय वस्तु की सीमा से परे कही गई हैं। वे योगिनी, योग देने वाली और योग के योग्य हैं। मूल भाष्य इसके बाद दो नाम पढ़ता है: योगानन्दा, जिनका आनन्द शिव-शक्ति के सामरस्य रूपी योग है, और युगंधरा, जो युगल या युगों को धारण करती हैं।

Shloka 181

इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिस्वरूपिणी ।
सर्वाधारा सुप्रतिष्ठा सदसद्रूपधारिणी ॥१८१॥

icchāśaktijñānaśaktikriyāśaktisvarūpiṇī |
sarvādhārā supratiṣṭhā sadasadrūpadhāriṇī ||181||

She embodies the powers of will, knowledge and action. The hymn calls her the support of all, firmly established, and bearing the forms of being and non-being.

वे इच्छा, ज्ञान और क्रिया शक्तियों का स्वरूप हैं। स्तुति उन्हें सबका आधार, दृढ़ प्रतिष्ठित और सत्-असत् दोनों रूप धारण करने वाली कहती है।

Shloka 182

अष्टमूर्तिरजा जैत्री लोकयात्राविधायिनी ।
एकाकिनी भूमरूपा निर्द्वैता द्वैतवर्जिता ॥१८२॥

aṣṭamūrtirajā jaitrī lokayātrāvidhāyinī |
ekākinī bhūmarūpā nirdvaitā dvaitavarjitā ||182||

She is praised as having eight forms and, in the controlling commentary's single name Ajajaitri, as the conqueror of Aja, unborn nescience. She orders the world's course and is called solitary, the form of fullness, non-dual and beyond duality.

वे आठ रूपों वाली कही गई हैं; मूल भाष्य के अनुसार अजाजैत्री एक नाम है, अर्थात अजा रूपी अविद्या पर विजय पाने वाली। वे संसार की गति का विधान करने वाली, एकाकिनी, व्यापक पूर्णता का रूप, अद्वैत और द्वैत से परे स्तुत हैं।

Shloka 183

अन्नदा वसुदा वृद्धा ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपिणी ।
बृहती ब्राह्मणी ब्राह्मी ब्रह्मानन्दा बलिप्रिया ॥१८३॥

annadā vasudā vṛddhā brahmātmaikyasvarūpiṇī |
bṛhatī brāhmaṇī brāhmī brahmānandā balipriyā ||183||

She is praised as giver of food and wealth, ancient, and the form of the unity of Brahman and self. She is named Brihati, Brahmani, Brahmi and Brahmananda, and is said to delight in offerings.

वे अन्न और धन देने वाली, प्राचीन तथा ब्रह्म और आत्मा की एकता का स्वरूप कही गई हैं। वे बृहती, ब्राह्मणी, ब्राह्मी, ब्रह्मानन्दा और अर्पण प्रिय नामों से स्तुत हैं।

Shloka 184

भाषारूपा बृहत्सेना भावाभावविवर्जिता ।
सुखाराध्या शुभकरी शोभना सुलभागतिः ॥१८४॥

bhāṣārūpā bṛhatsenā bhāvābhāvavivarjitā |
sukhārādhyā śubhakarī śobhanā sulabhāgatiḥ ||184||

She is called the form of language, attended by a great host and beyond the distinction of being and non-being. She is worshipped with ease and brings what is auspicious. The controlling commentary reads the last words as one name: she is the auspicious goal that is nevertheless hard to attain, or the one through whom return to rebirth becomes rare.

वे भाषा का रूप, विशाल सेना वाली और भाव-अभाव के भेद से परे कही गई हैं। वे सहज आराधनीय और शुभ करने वाली हैं। मूल भाष्य अन्तिम शब्दों को एक नाम मानता है: वे मंगलमय किन्तु दुर्लभ गति हैं, या वे जिनके कारण पुनर्जन्म दुर्लभ हो जाता है।

Shloka 185

राजराजेश्वरी राज्यदायिनी राज्यवल्लभा ।
राजत्कृपा राजपीठनिवेशितनिजाश्रिता ॥१८५॥

rājarājeśvarī rājyadāyinī rājyavallabhā |
rājatkṛpā rājapīṭhaniveśitanijāśritā ||185||

She is praised as sovereign over kings, giver and lover of sovereignty. Her grace shines, and the hymn depicts her as seating those who seek her refuge on a royal throne.

वे राजाओं के भी ईश्वर की अधीश्वरी, राज्य देने वाली और राज्य को प्रिय कही गई हैं। उनकी कृपा उज्ज्वल है और वे अपने आश्रितों को राजपीठ पर प्रतिष्ठित करने वाली स्तुत हैं।

Shloka 186

राज्यलक्ष्मीः कोशनाथा चतुरङ्गबलेश्वरी ।
साम्राज्यदायिनी सत्यसंधा सागरमेखला ॥१८६॥

rājyalakṣmīḥ kośanāthā caturaṅgabaleśvarī |
sāmrājyadāyinī satyasaṃdhā sāgaramekhalā ||186||

She is called the fortune of a kingdom, keeper of its treasury and sovereign of its fourfold army. The hymn calls her giver of empire, true to her word, with the ocean as her girdle.

वे राज्य की लक्ष्मी, कोष की अधीश्वरी और चतुरंग सेना की स्वामिनी कही गई हैं। स्तुति उन्हें साम्राज्य देने वाली, सत्यप्रतिज्ञ और समुद्र को मेखला की तरह धारण करने वाली कहती है।

Shloka 187

दीक्षिता दैत्यशमनी सर्वलोकवशंकरी ।
सर्वार्थदात्री सावित्री सच्चिदानन्दरूपिणी ॥१८७॥

dīkṣitā daityaśamanī sarvalokavaśaṃkarī |
sarvārthadātrī sāvitrī saccidānandarūpiṇī ||187||

She is named Dikshita, subduer of demons and one who holds all worlds in her sway. She is praised as giver of desired ends, Savitri, and the form of being, consciousness and bliss.

वे दीक्षिता, दैत्यों को शान्त करने वाली और सभी लोकों को अपने वश में रखने वाली कही गई हैं। वे सब अभिलषित अर्थ देने वाली, सावित्री तथा सत्-चित्-आनन्द का रूप स्तुत हैं।

Shloka 188

देशकालापरिच्छिन्ना सर्वगा सर्वमोहिनी ।
सरस्वती शास्त्रमयी गुहाम्बा गुह्यरूपिणी ॥१८८॥

deśakālāparicchinnā sarvagā sarvamohinī |
sarasvatī śāstramayī guhāmbā guhyarūpiṇī ||188||

She is described as unbounded by place and time, present everywhere and enchanting all. She is praised as Sarasvati, embodied scripture, Guhamba and one of hidden form.

वे देश और काल की सीमा से परे, सर्वत्र विद्यमान और सबको मोहित करने वाली कही गई हैं। वे सरस्वती, शास्त्रस्वरूप, गुहाम्बा और रहस्यमय रूप वाली स्तुत हैं।

Shloka 189

सर्वोपाधिविनिर्मुक्ता सदाशिवपतिव्रता ।
संप्रदायेश्वरी साध्वी गुरुमण्डलरूपिणी ॥१८९॥

sarvopādhivinirmuktā sadāśivapativratā |
saṃpradāyeśvarī sādhvī gurumaṇḍalarūpiṇī ||189||

She is said to be free from limiting conditions and devoted to Sadashiva, and sovereign of the tradition. The controlling commentary reads the printed Sadhvi as two names: Sadhu, what is fitting, and I, a one-syllable name for Kamakala. She is the form of the circle of teachers.

वे सभी सीमित करने वाली उपाधियों से मुक्त, सदाशिव के प्रति निष्ठावान और परम्परा की अधीश्वरी कही गई हैं। मूल भाष्य छपे हुए साध्वी को दो नाम मानता है: साधु (उचित) और ई, जो कामकला का एकाक्षर नाम है। वे गुरु-मण्डल का रूप हैं।

Shloka 190

कुलोत्तीर्णा भगाराध्या माया मधुमती मही ।
गणाम्बा गुह्यकाराध्या कोमलाङ्गी गुरुप्रिया ॥१९०॥

kulottīrṇā bhagārādhyā māyā madhumatī mahī |
gaṇāmbā guhyakārādhyā komalāṅgī gurupriyā ||190||

She is named Kulottirna, Bhagaaradhya, Maya, Madhumati and Mahi. She is also called Ganamba and Guhyakaaradhya, gentle-limbed and dear to the teacher.

वे कुलोत्तीर्णा, भगाराध्या, माया, मधुमती और मही नामों से स्तुत हैं। वे गणाम्बा और गुह्यकाराध्या भी कही गई हैं; उनके कोमल अंग और गुरु से प्रिय सम्बन्ध का वर्णन है।

Shloka 191

स्वतन्त्रा सर्वतन्त्रेशी दक्षिणामूर्तिरूपिणी ।
सनकादिसमाराध्या शिवज्ञानप्रदायिनी ॥१९१॥

svatantrā sarvatantreśī dakṣiṇāmūrtirūpiṇī |
sanakādisamārādhyā śivajñānapradāyinī ||191||

She is independent, sovereign of all tantras and described as the form of Dakshinamurti. Sanaka and others worship her; she is praised as giver of knowledge of Shiva.

वे स्वतन्त्र, सभी तन्त्रों की अधीश्वरी और दक्षिणामूर्ति का रूप कही गई हैं। सनक आदि उनकी आराधना करते हैं और वे शिव-संबन्धी ज्ञान देने वाली स्तुत हैं।

Shloka 192

चित्कलानन्दकलिका प्रेमरूपा प्रियंकरी ।
नामपारायणप्रीता नन्दिविद्या नटेश्वरी ॥१९२॥

citkalānandakalikā premarūpā priyaṃkarī |
nāmapārāyaṇaprītā nandividyā naṭeśvarī ||192||

She is Chitkala, consciousness as a portion of the whole, and Anandakalika, a bud of bliss; the controlling commentary reads these as two names. She is the form of love and brings what is dear. She delights in recitation of names and is called Nandividya and Nateshvari.

वे चित्कला, अर्थात पूर्ण चैतन्य का अंश-रूप चैतन्य, और आनन्दकलिका, अर्थात आनन्द की कली, हैं; मूल भाष्य इन्हें दो नाम मानता है। वे प्रेमस्वरूप और प्रिय करने वाली हैं। वे नाम-पारायण से प्रसन्न, नन्दिविद्या और नटेश्वरी नामों से स्तुत हैं।

Shloka 193

मिथ्याजगदधिष्ठाना मुक्तिदा मुक्तिरूपिणी ।
लास्यप्रिया लयकरी लज्जा रम्भादिवन्दिता ॥१९३॥

mithyājagadadhiṣṭhānā muktidā muktirūpiṇī |
lāsyapriyā layakarī lajjā rambhādivanditā ||193||

She is called the ground of the world described as appearance, giver and form of liberation. She loves graceful dance, brings dissolution, is modesty, and is praised by Rambha and others.

वे मिथ्या कहे गए जगत् का आधार, मुक्ति देने वाली और मुक्तिस्वरूप कही गई हैं। वे लास्य को प्रिय मानने वाली, लय करने वाली, लज्जा और रम्भा आदि द्वारा वन्दित स्तुत हैं।

Shloka 194

भवदावसुधावृष्टिः पापारण्यदवानला ।
दौर्भाग्यतूलवातूला जराध्वान्तरविप्रभा ॥१९४॥

bhavadāvasudhāvṛṣṭiḥ pāpāraṇyadavānalā |
daurbhāgyatūlavātūlā jarādhvāntaraviprabhā ||194||

The hymn pictures her as nectar-rain upon the wildfire of worldly existence and a fire consuming the forest of wrongdoing. She is a fierce wind scattering the cotton of misfortune and radiance against the darkness of aging.

स्तुति उन्हें संसार-दावानल पर अमृत-वर्षा और पाप के वन को जलाने वाली अग्नि के रूप में चित्रित करती है। वे दुर्भाग्य की रूई को उड़ाने वाली तेज हवा और बुढ़ापे के अन्धकार को दूर करने वाली प्रभा कही गई हैं।

Shloka 195

भाग्याब्धिचन्द्रिका भक्तचित्तकेकिघनाघना ।
रोगपर्वतदम्भोलिर्मृत्युदारुकुठारिका ॥१९५॥

bhāgyābdhicandrikā bhaktacittakekighanāghanā |
rogaparvatadambholirmṛtyudārukuṭhārikā ||195||

She is moonlight over an ocean of fortune and a raincloud for the peacocks of devotees' hearts. The hymn also likens her to a thunderbolt against a mountain of illness and an axe against the tree of death.

वे भाग्य-सागर की चाँदनी और भक्तों के मन-मयूर के लिए घने मेघ के रूप में स्तुत हैं। रोग-पर्वत पर वज्र और मृत्यु-वृक्ष पर कुल्हाड़ी के रूपक भी उन्हीं के लिए प्रयुक्त हैं।

Shloka 196

महेश्वरी महाकाली महाग्रासा महाशना ।
अपर्णा चण्डिका चण्डमुण्डासुरनिषूदनी ॥१९६॥

maheśvarī mahākālī mahāgrāsā mahāśanā |
aparṇā caṇḍikā caṇḍamuṇḍāsuraniṣūdanī ||196||

She is named Maheshvari and Mahakali, the great devourer. She is Aparna and Chandika, praised as the slayer of the demons Chanda and Munda.

वे महेश्वरी, महाकाली, महान ग्रास करने वाली और महान भक्षण करने वाली कही गई हैं। वे अपर्णा, चण्डिका तथा चण्ड-मुण्ड असुरों का वध करने वाली स्तुत हैं।

Shloka 197

क्षराक्षरात्मिका सर्वलोकेशी विश्वधारिणी ।
त्रिवर्गदात्री सुभगा त्र्यम्बका त्रिगुणात्मिका ॥१९७॥

kṣarākṣarātmikā sarvalokeśī viśvadhāriṇī |
trivargadātrī subhagā tryambakā triguṇātmikā ||197||

She is called the form of both the perishable and imperishable, sovereign of all worlds and bearer of the universe. The hymn names her giver of the three aims, Subhaga, Tryambaka and embodiment of the three qualities.

वे क्षर और अक्षर दोनों का स्वरूप, सभी लोकों की अधीश्वरी और विश्व को धारण करने वाली कही गई हैं। स्तुति उन्हें त्रिवर्ग देने वाली, सुभगा, त्र्यम्बका और तीन गुणों का स्वरूप कहती है।

पञ्चप्रेतमञ्च, श्रीचक्र और ललिताम्बिका

Shloka 198

स्वर्गापवर्गदा शुद्धा जपापुष्पनिभाकृतिः ।
ओजोवती द्युतिधरा यज्ञरूपा प्रियव्रता ॥१९८॥

svargāpavargadā śuddhā japāpuṣpanibhākṛtiḥ |
ojovatī dyutidharā yajñarūpā priyavratā ||198||

She is praised as giver of heaven and liberation, pure and resembling a japa flower. She is radiant, bearer of brilliance, the form of sacrifice and fond of vows.

वे स्वर्ग और मुक्ति देने वाली, शुद्ध और जपा-पुष्प जैसी आकृति वाली कही गई हैं। वे तेजस्विनी, दीप्ति धारण करने वाली, यज्ञस्वरूप और व्रत को प्रिय मानने वाली स्तुत हैं।

Shloka 199

दुराराध्या दुराधर्षा पाटलीकुसुमप्रिया ।
महती मेरुनिलया मन्दारकुसुमप्रिया ॥१९९॥

durārādhyā durādharṣā pāṭalīkusumapriyā |
mahatī merunilayā mandārakusumapriyā ||199||

She is called difficult to worship, hard to assail and fond of patali flowers. She is great, dwelling on Meru and fond of mandara flowers.

वे आराधना में कठिन, दुर्जेय और पाटली के फूलों की प्रिय कही गई हैं। वे महती, मेरु पर निवास करने वाली और मन्दार के फूलों की प्रिय स्तुत हैं।

Shloka 200

वीराराध्या विराड्रूपा विरजा विश्वतोमुखी ।
प्रत्यग्रूपा पराकाशा प्राणदा प्राणरूपिणी ॥२००॥

vīrārādhyā virāḍrūpā virajā viśvatomukhī |
pratyagrūpā parākāśā prāṇadā prāṇarūpiṇī ||200||

She is praised as worshipped by heroes, vast in form, stainless and facing every direction. She is called inward in form, supreme space, giver and embodiment of life-breath.

वे वीरों द्वारा आराधित, विराट रूप वाली, विरजा और सब दिशाओं की ओर मुख वाली कही गई हैं। वे अन्तर्मुख स्वरूप, परम आकाश, प्राण देने वाली और प्राणस्वरूप स्तुत हैं।

Shloka 201

मार्तण्डभैरवाराध्या मन्त्रिणीन्यस्तराज्यधूः ।
त्रिपुरेशी जयत्सेना निस्त्रैगुण्या परापरा ॥२०१॥

mārtaṇḍabhairavārādhyā mantriṇīnyastarājyadhūḥ |
tripureśī jayatsenā nistraiguṇyā parāparā ||201||

She is praised as worshipped by Martandabhairava and as entrusting the burden of rule to Mantrini. She is named Tripureshi and Jayatsena, beyond the three qualities, and both transcendent and immanent.

वे मार्तण्डभैरव द्वारा आराधित और राज्य का भार मन्त्रिणी को सौंपने वाली कही गई हैं। वे त्रिपुरेशी, जयत्सेना, तीन गुणों से परे और परा-अपर नामों से स्तुत हैं।

Shloka 202

सत्यज्ञानानन्दरूपा सामरस्यपरायणा ।
कपर्दिनी कलामाला कामधुक्कामरूपिणी ॥२०२॥

satyajñānānandarūpā sāmarasyaparāyaṇā |
kapardinī kalāmālā kāmadhukkāmarūpiṇī ||202||

She is praised as the form of truth, knowledge and bliss, intent on sameness or harmony. Kapardini, Kalamala, Kamadhuk and Kamarupini are names in this verse.

वे सत्य, ज्ञान और आनन्दस्वरूप तथा सामरस्य में स्थित कही गई हैं। कपर्दिनी, कलामाला, कामधुक् और कामरूपिणी उनके स्तुत नाम हैं।

Shloka 203

कलानिधिः काव्यकला रसज्ञा रसशेवधिः ।
पुष्टा पुरातना पूज्या पुष्करा पुष्करेक्षणा ॥२०३॥

kalānidhiḥ kāvyakalā rasajñā rasaśevadhiḥ |
puṣṭā purātanā pūjyā puṣkarā puṣkarekṣaṇā ||203||

She is called a treasury of arts, poetic art, knower and storehouse of rasa. She is praised as flourishing, ancient, worthy of worship, Pushkara and lotus-eyed.

वे कलाओं का निधि, काव्य-कला, रस को जानने वाली और रस का भण्डार कही गई हैं। वे पुष्ट, प्राचीन, पूज्य, पुष्करा और कमल-सी आँखों वाली स्तुत हैं।

Shloka 204

परंज्योतिः परंधाम परमाणुः परात्परा ।
पाशहस्ता पाशहन्त्री परमन्त्रविभेदिनी ॥२०४॥

paraṃjyotiḥ paraṃdhāma paramāṇuḥ parātparā |
pāśahastā pāśahantrī paramantravibhedinī ||204||

She is named supreme light, supreme abode, the minute atom and beyond the highest. The hymn pictures a noose in her hand and also names her Pashahantri and Paramantravibhedini.

वे परम ज्योति, परम धाम, परमाणु और परात्परा कही गई हैं। उनके हाथ में पाश है; वे पाशहन्त्री और परमन्त्रविभेदिनी नामों से भी स्तुत हैं।

Shloka 205

मूर्तामूर्ता नित्यतृप्ता मुनिमानसहंसिका ।
सत्यव्रता सत्यरूपा सर्वान्तर्यामिनी सती ॥२०५॥

mūrtāmūrtā nityatṛptā munimānasahaṃsikā |
satyavratā satyarūpā sarvāntaryāminī satī ||205||

The controlling commentary reads the opening words as three names: Murta, with form; Amurta, without form; and Anityatripta, satisfied even with passing offerings because only devotion matters to her. She is a swan in the sages' mind-lake, true in vow and form, indwelling in all, and Sati.

मूल भाष्य आरम्भिक शब्दों को तीन नाम मानता है: मूर्ता (रूपवाली), अमूर्ता (रूपरहित) और अनित्यतृप्ता, अर्थात नश्वर उपचारों से भी तृप्त, क्योंकि उन्हें केवल भक्ति प्रिय है। वे मुनियों के मन-सर की हंसिका, सत्य-व्रत और सत्यरूप वाली, सबके भीतर स्थित और सती कही गई हैं।

Shloka 206

ब्रह्माणी ब्रह्मजननी बहुरूपा बुधार्चिता ।
प्रसवित्री प्रचण्डाऽऽज्ञा प्रतिष्ठा प्रकटाकृतिः ॥२०६॥

brahmāṇī brahmajananī bahurūpā budhārcitā |
prasavitrī pracaṇḍā''jñā pratiṣṭhā prakaṭākṛtiḥ ||206||

She is Brahmani; then, as two names in the controlling commentary, Brahma, the knowledge attained by the liberated, and Janani, mother of all that arises. She is many-formed and worshipped by the wise. She is source of birth; Prachanda, fierce; Ajna, command as the divine will; foundation; and manifest in form.

वे ब्रह्माणी हैं; फिर मूल भाष्य के अनुसार दो नाम: ब्रह्म, अर्थात मुक्तों द्वारा प्राप्य ज्ञान, और जननी, अर्थात समस्त सृष्टि की माता। वे अनेक रूपों वाली और ज्ञानियों द्वारा पूजित हैं। वे प्रसवित्री, प्रचण्डा (उग्र), आज्ञा (दिव्य इच्छा रूप आदेश), प्रतिष्ठा और प्रकट आकृति वाली कही गई हैं।

Shloka 207

प्राणेश्वरी प्राणदात्री पञ्चाशत्पीठरूपिणी ।
विशृङ्खला विविक्तस्था वीरमाता वियत्प्रसूः ॥२०७॥

prāṇeśvarī prāṇadātrī pañcāśatpīṭharūpiṇī |
viśṛṅkhalā viviktasthā vīramātā viyatprasūḥ ||207||

She is called sovereign and giver of life-breath and the form of fifty seats. She is praised as unfettered, dwelling apart, mother of heroes and source of space.

वे प्राणों की अधीश्वरी, प्राण देने वाली और पचास पीठों का रूप कही गई हैं। वे बन्धन से मुक्त, एकान्त में स्थित, वीरमाता और आकाश की जननी के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 208

मुकुन्दा मुक्तिनिलया मूलविग्रहरूपिणी ।
भावज्ञा भवरोगघ्नी भवचक्रप्रवर्तिनी ॥२०८॥

mukundā muktinilayā mūlavigraharūpiṇī |
bhāvajñā bhavarogaghnī bhavacakrapravartinī ||208||

She is named Mukunda, abode of liberation and form of the primal image. She knows inward disposition; the hymn calls her destroyer of the metaphorical illness of worldly existence and mover of its cycle.

वे मुकुन्दा, मुक्ति का निवास और मूल विग्रह का रूप कही गई हैं। वे भाव को जानने वाली, संसार-रोग के रूपक का नाश करने वाली और भव-चक्र को चलाने वाली स्तुत हैं।

Shloka 209

छन्दःसारा शास्त्रसारा मन्त्रसारा तलोदरी ।
उदारकीर्तिरुद्दामवैभवा वर्णरूपिणी ॥२०९॥

chandaḥsārā śāstrasārā mantrasārā talodarī |
udārakīrtiruddāmavaibhavā varṇarūpiṇī ||209||

She is called the essence of metre, scripture and mantra, and Talodari. She is praised for generous renown and abundant splendour, and as the form of letters or sound-units.

वे छन्द, शास्त्र और मन्त्र का सार तथा तलोदरी कही गई हैं। वे उदार कीर्ति, विपुल वैभव और वर्णस्वरूप से स्तुत हैं।

Shloka 210

जन्ममृत्युजरातप्तजनविश्रान्तिदायिनी ।
सर्वोपनिषदुद्घुष्टा शान्त्यतीता कलात्मिका ॥२१०॥

janmamṛtyujarātaptajanaviśrāntidāyinī |
sarvopaniṣadudghuṣṭā śāntyatītā kalātmikā ||210||

The hymn praises her as bringing rest to people afflicted by birth, death and aging, and as proclaimed by all the Upanishads. The controlling commentary reads the final words as one name: she is the self of the kala called Shantyatita, the subtle power said to abide in space beyond peace.

वे जन्म, मृत्यु और जरा से संतप्त जनों को विश्रान्ति देने वाली और सभी उपनिषदों द्वारा उद्घोषित कही गई हैं। मूल भाष्य अन्तिम शब्दों को एक नाम मानता है: वे शान्त्यतीता नामक कला की आत्मा हैं, जो आकाश में स्थित सूक्ष्म शक्ति कही गई है।

Shloka 211

गम्भीरा गगनान्तस्था गर्विता गानलोलुपा ।
कल्पनारहिता काष्ठाऽकान्ता कान्तार्धविग्रहा ॥२११॥

gambhīrā gaganāntasthā garvitā gānalolupā |
kalpanārahitā kāṣṭhā'kāntā kāntārdhavigrahā ||211||

She is called profound, present within space, Garvita and fond of song. She is beyond conception. The controlling commentary explains Kashtha as the furthest limit, the goal in which the Vedanta culminates; Akanta, a separate three-syllable name, as the one who ends sin and sorrow; and Kantardhavigraha as the one whose half-body is her beloved, Parashiva.

वे गम्भीर, आकाश के भीतर स्थित, गर्विता और गानप्रिय कही गई हैं। वे कल्पना से परे हैं। मूल भाष्य काष्ठा को वह परम सीमा बताता है जिसमें वेदान्त का तात्पर्य पूर्ण होता है; अकान्ता को अलग तीन-अक्षर का नाम मानकर पाप और दुःख का अन्त करने वाली बताता है; और कान्तार्धविग्रहा को वह, जिनका आधा शरीर उनके प्रिय परशिव हैं।

Shloka 212

कार्यकारणनिर्मुक्ता कामकेलितरङ्गिता ।
कनत्कनकताटङ्का लीलाविग्रहधारिणी ॥२१२॥

kāryakāraṇanirmuktā kāmakelitaraṅgitā |
kanatkanakatāṭaṅkā līlāvigrahadhāriṇī ||212||

The hymn calls her free of the chain of effect and cause, stirred by the play of desire, adorned with gleaming gold earrings and bearing a form in divine play.

वे कार्य और कारण के बन्धन से मुक्त तथा काम की लीला में तरंगित कही गई हैं। चमकते सोने के कर्णाभूषण धारण करने वाली और लीला के लिए रूप धारण करने वाली स्तुत हैं।

Shloka 213

अजा क्षयविनिर्मुक्ता मुग्धा क्षिप्रप्रसादिनी ।
अन्तर्मुखसमाराध्या बहिर्मुखसुदुर्लभा ॥२१३॥

ajā kṣayavinirmuktā mugdhā kṣipraprasādinī |
antarmukhasamārādhyā bahirmukhasudurlabhā ||213||

She is called unborn, free from decay, charming and swiftly gracious. The verse portrays her as approachable through inward attention and difficult to reach through outward attention alone.

वे अजन्मा, क्षय से मुक्त, मनोहर और शीघ्र प्रसन्न होने वाली कही गई हैं। अन्तर्मुखी भाव से आराध्य और केवल बाहर की ओर देखने वाले के लिए दुर्लभ बताई गई हैं।

Shloka 214

त्रयी त्रिवर्गनिलया त्रिस्था त्रिपुरमालिनी ।
निरामया निरालम्बा स्वात्मारामा सुधास्रुतिः ॥२१४॥

trayī trivarganilayā tristhā tripuramālinī |
nirāmayā nirālambā svātmārāmā sudhāsrutiḥ ||214||

She is named the Vedic triad, abode of the three aims, present in three stations and Tripuramalini. The hymn calls her free of affliction, without support, delighting in her own Self and a stream of nectar.

वे त्रयी, त्रिवर्ग का निवास, तीन स्थितियों में स्थित और त्रिपुरमालिनी कही गई हैं। वे निरामया, निरालम्बा, अपने आत्मस्वरूप में रमने वाली और अमृतधारा के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 215

संसारपङ्कनिर्मग्नसमुद्धरणपण्डिता ।
यज्ञप्रिया यज्ञकर्त्री यजमानस्वरूपिणी ॥२१५॥

saṃsārapaṅkanirmagnasamuddharaṇapaṇḍitā |
yajñapriyā yajñakartrī yajamānasvarūpiṇī ||215||

The verse praises her as skilled in lifting those sunk in the mire of worldly existence, and as loving sacrifice, its performer and the form of its patron.

वे संसाररूपी कीचड़ में डूबे जनों के उद्धार में कुशल कही गई हैं। वे यज्ञप्रिय, यज्ञ की कर्त्री और यजमान के स्वरूप में स्तुत हैं।

Shloka 216

धर्माधारा धनाध्यक्षा धनधान्यविवर्धिनी ।
विप्रप्रिया विप्ररूपा विश्वभ्रमणकारिणी ॥२१६॥

dharmādhārā dhanādhyakṣā dhanadhānyavivardhinī |
viprapriyā viprarūpā viśvabhramaṇakāriṇī ||216||

She is praised as the basis of dharma, overseer of wealth and augmenter of wealth and grain. The hymn also names her dear to and taking the form of vipras, and mover of the world.

वे धर्म का आधार, धन की अधीक्षिका और धन-धान्य को बढ़ाने वाली कही गई हैं। वे विप्रप्रिय, विप्ररूपा और जगत् के भ्रमण को चलाने वाली के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 217

विश्वग्रासा विद्रुमाभा वैष्णवी विष्णुरूपिणी ।
अयोनिर्योनिनिलया कूटस्था कुलरूपिणी ॥२१७॥

viśvagrāsā vidrumābhā vaiṣṇavī viṣṇurūpiṇī |
ayoniryoninilayā kūṭasthā kularūpiṇī ||217||

She is called encompassing the world, coral-hued, Vaishnavi and Vishnu-formed. The hymn also names her birthless yet abiding in the source of birth, Kutastha and Kularupini.

वे विश्व को समेटने वाली, प्रवाल जैसी आभा वाली, वैष्णवी और विष्णुरूपिणी कही गई हैं। वे जन्मरहित होते हुए भी उत्पत्ति के आधार में स्थित, कूटस्था और कुलरूपिणी के नामों से स्तुत हैं।

Shloka 218

वीरगोष्ठीप्रिया वीरा नैष्कर्म्या नादरूपिणी ।
विज्ञानकलना कल्या विदग्धा बैन्दवासनी ॥२१८॥

vīragoṣṭhīpriyā vīrā naiṣkarmyā nādarūpiṇī |
vijñānakalanā kalyā vidagdhā baindavāsanī ||218||

She is praised as fond of the assembly of heroes, courageous, beyond action and sound-formed. Following the controlling commentary, she is Vijnanakalana, the direct realisation of Brahman; Kalya, skilled in the arts; Vidagdha, adept; and Baindavasani, whose seat is the bindu.

वे वीरों की गोष्ठी की प्रिय, वीरस्वरूपा, नैष्कर्म्या और नादरूपिणी कही गई हैं। मूल भाष्य के अनुसार वे विज्ञानकलना, अर्थात ब्रह्म का साक्षात्कार; कल्या, कलाओं में निपुण; विदग्धा, चतुर; और बैन्दवासनी, जिनका आसन बिन्दु है, कहलाती हैं।

Shloka 219

तत्त्वाधिका तत्त्वमयी तत्त्वमर्थस्वरूपिणी ।
सामगानप्रिया सौम्या सदाशिवकुटुम्बिनी ॥२१९॥

tattvādhikā tattvamayī tattvamarthasvarūpiṇī |
sāmagānapriyā saumyā sadāśivakuṭumbinī ||219||

She is named beyond the principles, made of them and Tattvamarthasvarupini. The verse praises her as fond of Sama singing, gentle and belonging to Sadasiva's household.

वे तत्त्वों से परे, तत्त्वमयी और तत्त्वमर्थस्वरूपिणी कही गई हैं। वे सामगानप्रिय, सौम्य और सदाशिव के परिवार से सम्बद्ध स्तुत हैं।

Shloka 220

सव्यापसव्यमार्गस्था सर्वापद्विनिवारिणी ।
स्वस्था स्वभावमधुरा धीरा धीरसमर्चिता ॥२२०॥

savyāpasavyamārgasthā sarvāpadvinivāriṇī |
svasthā svabhāvamadhurā dhīrā dhīrasamarcitā ||220||

The hymn places her on the savya and apasavya paths and praises her as dispelling adversity. She is called established in herself, sweet by nature, steadfast and worshipped by the steadfast.

वे सव्य और अपसव्य मार्गों में स्थित तथा सभी आपदाओं को दूर करने वाली स्तुत हैं। वे अपने स्वरूप में स्थित, स्वभाव से मधुर, धीर और धीरजवानों द्वारा पूजित कही गई हैं।

Shloka 221

चैतन्यार्घ्यसमाराध्या चैतन्यकुसुमप्रिया ।
सदोदिता सदातुष्टा तरुणादित्यपाटला ॥२२१॥

caitanyārghyasamārādhyā caitanyakusumapriyā |
sadoditā sadātuṣṭā taruṇādityapāṭalā ||221||

She is praised as worshipped with awareness as an offering and pleased by awareness as a flower. She is ever risen, ever content and rosy like the young sun.

वे चेतनारूपी अर्घ्य से आराध्य और चेतनारूपी पुष्प की प्रिय कही गई हैं। वे सदा उदित, सदा सन्तुष्ट और उगते सूर्य जैसी लालिमा वाली स्तुत हैं।

Shloka 222

दक्षिणादक्षिणाराध्या दरस्मेरमुखाम्बुजा ।
कौलिनीकेवलाऽनर्घ्यकैवल्यफलदायिनी ॥२२२॥

dakṣiṇādakṣiṇārādhyā darasmeramukhāmbujā |
kaulinīkevalā'narghyakaivalyaphaladāyinī ||222||

The hymn associates her with dakshina and adakshina worship and a gently smiling lotus face. It names her Kaulini and Kevala and praises her as giver of the precious fruit of kaivalya.

वे दक्षिण और अदक्षिण दोनों प्रकार की आराधना से सम्बद्ध तथा हल्की मुस्कान वाले कमल-मुख की धनी कही गई हैं। वे कौलिनी, केवला और अमूल्य कैवल्य-फल देने वाली के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 223

स्तोत्रप्रिया स्तुतिमती श्रुतिसंस्तुतवैभवा ।
मनस्विनी मानवती महेशी मङ्गलाकृतिः ॥२२३॥

stotrapriyā stutimatī śrutisaṃstutavaibhavā |
manasvinī mānavatī maheśī maṅgalākṛtiḥ ||223||

She is praised as fond of hymns, filled with praise and glorious in the Vedic testimony. Manasvini, Manavati, Maheshi and auspicious in form are further names in the verse.

वे स्तोत्रों की प्रिय, स्तुति से युक्त और श्रुति द्वारा प्रशंसित वैभव वाली कही गई हैं। वे मनस्विनी, मानवती, महेशी और मङ्गलमयी आकृति के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 224

विश्वमाता जगद्धात्री विशालाक्षी विरागिणी ।
प्रगल्भा परमोदारा परामोदा मनोमयी ॥२२४॥

viśvamātā jagaddhātrī viśālākṣī virāgiṇī |
pragalbhā paramodārā parāmodā manomayī ||224||

She is called mother and sustainer of the world, wide-eyed and detached. The verse also praises her as bold, supremely generous, filled with higher delight and mind-formed.

वे विश्वमाता, जगत् की धारिणी, विशाल नेत्रों वाली और विरागिणी कही गई हैं। वे प्रगल्भ, अत्यन्त उदार, परम आनन्दमयी और मनोमयी के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 225

व्योमकेशी विमानस्था वज्रिणी वामकेश्वरी ।
पञ्चयज्ञप्रिया पञ्चप्रेतमञ्चाधिशायिनी ॥२२५॥

vyomakeśī vimānasthā vajriṇī vāmakeśvarī |
pañcayajñapriyā pañcapretamañcādhiśāyinī ||225||

She is named Vyomakeshi, Vimanastha, bearing a thunderbolt and Vamakeshvari. The controlling commentary reads Vajrini as bearing the thunderbolt and Vamakeshvari as the deity of the Vamakeshvara Tantra. The hymn calls her fond of the five sacrifices and reclining on the couch of the five pretas, whose legs are Brahma and three other deities and whose plank is Sadashiva.

वे व्योमकेशी, विमान में स्थित, वज्र धारण करने वाली और वामकेश्वरी कही गई हैं। मूल भाष्य वज्रिणी को वज्र धारण करने वाली और वामकेश्वरी को वामकेश्वर तन्त्र की देवी बताता है। वे पाँच यज्ञों की प्रिय और पञ्चप्रेत-मञ्च पर शयन करने वाली हैं, जिसके पाये ब्रह्मा आदि चार देव और फलक सदाशिव हैं।

Shloka 226

पञ्चमी पञ्चभूतेशी पञ्चसंख्योपचारिणी ।
शाश्वती शाश्वतैश्वर्या शर्मदा शंभुमोहिनी ॥२२६॥

pañcamī pañcabhūteśī pañcasaṃkhyopacāriṇī |
śāśvatī śāśvataiśvaryā śarmadā śaṃbhumohinī ||226||

She is named Panchami, ruler of the five elements and Panchasankhyopacharini. The verse praises her as eternal, endowed with enduring sovereignty, giver of joy and Shambhumohini.

वे पञ्चमी, पाँच भूतों की अधीश्वरी और पञ्चसंख्योपचारिणी कही गई हैं। वे शाश्वत, स्थायी ऐश्वर्य वाली, सुखदायिनी और शंभुमोहिनी के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 227

धरा धरसुता धन्या धर्मिणी धर्मवर्धिनी ।
लोकातीता गुणातीता सर्वातीता शमाश्रिता ॥२२७॥

dharā dharasutā dhanyā dharmiṇī dharmavardhinī |
lokātītā guṇātītā sarvātītā śamāśritā ||227||

She is named Earth and daughter of the mountain, blessed, grounded in dharma and fostering it. The hymn calls her beyond worlds, qualities and all bounds, and resting in calm; the controlling commentary instead explains the name as Shamatmika, whose very self is calm.

वे धरा, पर्वत की पुत्री, धन्य, धर्मस्वरूपा और धर्म को बढ़ाने वाली कही गई हैं। वे लोक, गुण और सब सीमाओं से परे तथा शम में आश्रित कही गई हैं; मूल भाष्य इस नाम को शमात्मिका, अर्थात शम ही जिनका स्वरूप है, के रूप में समझाता है।

Shloka 228

बन्धूककुसुमप्रख्या बाला लीलाविनोदिनी ।
सुमङ्गली सुखकरी सुवेषाढ्या सुवासिनी ॥२२८॥

bandhūkakusumaprakhyā bālā līlāvinodinī |
sumaṅgalī sukhakarī suveṣāḍhyā suvāsinī ||228||

She is compared to the bandhuka flower, called Bala and delighting in divine play. The hymn further names her auspicious, bringing happiness, beautifully adorned and Suvasini.

वे बन्धूक-पुष्प जैसी आभा वाली, बाला और लीला में आनन्द लेने वाली कही गई हैं। वे सुमङ्गली, सुख देने वाली, सुन्दर वेश से सुशोभित और सुवासिनी के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 229

सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना शुद्धमानसा ।
बिन्दुतर्पणसंतुष्टा पूर्वजा त्रिपुराम्बिका ॥२२९॥

suvāsinyarcanaprītā''śobhanā śuddhamānasā |
bindutarpaṇasaṃtuṣṭā pūrvajā tripurāmbikā ||229||

She is praised as pleased by the worship of Suvasinis, as Ashobhana, beautiful on every side, and as pure in mind. The verse also names her pleased by bindu-tarpana, first-born and Tripurambika.

वे सुवासिनियों के अर्चन से प्रसन्न, आशोभना अर्थात सब ओर से सुन्दर, और शुद्ध मन वाली कही गई हैं। वे बिन्दुतर्पण से सन्तुष्ट, पूर्वजा और त्रिपुराम्बिका के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 230

दशमुद्रासमाराध्या त्रिपुराश्रीवशंकरी ।
ज्ञानमुद्रा ज्ञानगम्या ज्ञानज्ञेयस्वरूपिणी ॥२३०॥

daśamudrāsamārādhyā tripurāśrīvaśaṃkarī |
jñānamudrā jñānagamyā jñānajñeyasvarūpiṇī ||230||

The hymn names her worshipped through ten mudras and Tripurashrivashankari. She is called the knowledge-mudra, reached through knowledge, and the form of both knowing and the knowable.

वे दशमुद्राओं से आराध्य और त्रिपुराश्रीवशंकरी नाम से स्तुत हैं। वे ज्ञानमुद्रा, ज्ञान से उपलब्ध और ज्ञान तथा ज्ञेय का स्वरूप कही गई हैं।

Shloka 231

योनिमुद्रा त्रिखण्डेशी त्रिगुणाम्बा त्रिकोणगा ।
अनघाऽद्भुतचारित्रा वाञ्छितार्थप्रदायिनी ॥२३१॥

yonimudrā trikhaṇḍeśī triguṇāmbā trikoṇagā |
anaghā'dbhutacāritrā vāñchitārthapradāyinī ||231||

She is named Yoni-mudra and Trikhandeshi. The controlling commentary then reads two names: Triguna, bearer of the three qualities, and Amba, mother even of those qualities. She dwells in the triangle and is praised as faultless, wondrous in character and giver of what is desired.

वे योनिमुद्रा और त्रिखण्डेशी कही गई हैं। मूल भाष्य इसके बाद दो नाम पढ़ता है: त्रिगुणा, अर्थात तीन गुणों वाली, और अम्बा, अर्थात उन गुणों की भी माता। वे त्रिकोण में स्थित, निष्पाप, अद्भुत चरित्र वाली और चाही हुई वस्तु देने वाली के रूप में स्तुत हैं।

Shloka 232

अभ्यासातिशयज्ञाता षडध्वातीतरूपिणी ।
अव्याजकरुणामूर्तिरज्ञानध्वान्तदीपिका ॥२३२॥

abhyāsātiśayajñātā ṣaḍadhvātītarūpiṇī |
avyājakaruṇāmūrtirajñānadhvāntadīpikā ||232||

The hymn calls her known through sustained practice, beyond the six adhvas, the embodiment of unfeigned compassion and a lamp against the darkness of ignorance.

स्तोत्र उन्हें गहन अभ्यास से जानी जाने वाली, छह अध्वाओं से परे स्वरूप वाली, निष्कपट करुणा की मूर्ति और अज्ञान के अँधेरे में दीपिका कहता है।

Shloka 233

आबालगोपविदिता सर्वानुल्लङ्घ्यशासना ।
श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी ॥२३३॥

ābālagopaviditā sarvānullaṅghyaśāsanā |
śrīcakrarājanilayā śrīmattripurasundarī ||233||

She is known even to children and cowherds, her ordinance not to be transgressed; she dwells in the sovereign Shri Chakra and is praised as glorious Tripurasundari.

वे बालक और गोप तक परिचित, सबके लिए अलङ्घनीय शासन वाली, श्रीचक्रराज में निवास करने वाली और श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी कही गई हैं।

Shloka 234

श्रीशिवा शिवशक्त्यैक्यरूपिणी ललिताम्बिका ।
इत्येवं नामसाहस्रं कथितं ते घटोद्भव ॥२३४॥

śrīśivā śivaśaktyaikyarūpiṇī lalitāmbikā |
ityevaṃ nāmasāhasraṃ kathitaṃ te ghaṭodbhava ||234||

The first line names her Shri Shiva, the form of Shiva and Shakti united, and Lalitambika. The speaker then tells pot-born Agastya that the thousand-name hymn has thus been recounted.

पहली पंक्ति में देवी श्रीशिवा, शिव और शक्ति की एकता का स्वरूप तथा ललिताम्बिका कही गई हैं। फिर वक्ता घट से उत्पन्न अगस्त्य से कहता है कि इस प्रकार नामसहस्र सुनाया गया है।

फलश्रुति: महिमा, पुण्य और पाठ के अवसर

Shloka 235

रहस्यानां रहस्यं च ललिताप्रीतिदायकम् ।
अनेन सदृशं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति ॥२३५॥

rahasyānāṃ rahasyaṃ ca lalitāprītidāyakam |
anena sadṛśaṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||235||

The speaker calls this the secret of secrets and a hymn pleasing to Lalita, declaring that none like it has existed or will exist.

वक्ता इस स्तोत्र को रहस्यों का भी रहस्य और ललिता को प्रिय बताता है; वह कहता है कि इसके समान स्तोत्र न पहले हुआ, न आगे होगा।

Shloka 236

सर्वरोगप्रशमनं सर्वसंपत्प्रवर्धनम् ।
सर्वापमृत्युशमनं कालमृत्युनिवारणम् ॥२३६॥

sarvarogapraśamanaṃ sarvasaṃpatpravardhanam |
sarvāpamṛtyuśamanaṃ kālamṛtyunivāraṇam ||236||

In the phalashruti, the speaker attributes relief from disease, increased prosperity and protection from untimely or allotted death to the hymn. These are traditional devotional claims, not verified health or survival outcomes.

फलश्रुति में वक्ता इसे सभी रोगों को शान्त करने, सम्पत्ति बढ़ाने और असमय तथा नियत मृत्यु को टालने वाला बताता है; ये पाठ के पारंपरिक दावे हैं, प्रमाणित स्वास्थ्य या जीवन-रक्षा परिणाम नहीं।

Shloka 237

सर्वज्वरार्तिशमनं दीर्घायुष्यप्रदायकम् ।
पुत्रप्रदमपुत्राणां पुरुषार्थप्रदायकम् ॥२३७॥

sarvajvarārtiśamanaṃ dīrghāyuṣyapradāyakam |
putrapradamaputrāṇāṃ puruṣārthapradāyakam ||237||

The speaker ascribes relief from fever and distress, long life, sons for the childless and the aims of life to the hymn. These are historical devotional claims, not medical, fertility or outcome guarantees.

वक्ता स्तोत्र के लिए ज्वर-पीड़ा शान्त करने, दीर्घ आयु, संतानहीनों को पुत्र और पुरुषार्थ देने के पारंपरिक फल कहता है; इन्हें चिकित्सा, प्रजनन या परिणाम की गारंटी न समझें।

Shloka 238

इदं विशेषाच्छ्रीदेव्याः स्तोत्रं प्रीतिविधायकम् ।
जपेन्नित्यं प्रयत्नेन ललितोपास्तितत्परः ॥२३८॥

idaṃ viśeṣācchrīdevyāḥ stotraṃ prītividhāyakam |
japennityaṃ prayatnena lalitopāstitatparaḥ ||238||

The speaker calls this hymn especially pleasing to the Goddess and directs one devoted to Lalita worship to recite it daily with care. This reports the text's instruction, without adding a practice rule.

वक्ता इस स्तोत्र को विशेष रूप से श्रीदेवी को प्रिय बताकर कहता है कि ललिता-उपासना में लगा व्यक्ति इसे प्रतिदिन प्रयत्नपूर्वक पढ़े। यह पाठ में दिया गया निर्देश है, यहाँ नया अनुष्ठान नहीं जोड़ा गया है।

Shloka 239

प्रातः स्नात्वा विधानेन संध्याकर्म समाप्य च ।
पूजागृहं ततो गत्वा चक्रराजं समर्चयेत् ॥२३९॥

prātaḥ snātvā vidhānena saṃdhyākarma samāpya ca |
pūjāgṛhaṃ tato gatvā cakrarājaṃ samarcayet ||239||

The speaker describes a morning sequence of bathing, completing sandhya rites and then worshipping the sovereign chakra in the worship room. This is an account of the text, not a new instruction to the reader.

पाठ का वक्ता प्रातः विधिपूर्वक स्नान और संध्याकर्म के बाद पूजागृह में चक्रराज की पूजा करने का क्रम बताता है; यह ऐतिहासिक पाठ का वर्णन है, पाठक के लिए विधि-निर्देश नहीं।

Shloka 240

विद्यां जपेत्सहस्रं वा त्रिशतं शतमेव वा ।
रहस्यनामसाहस्रमिदं पश्चात्पठेन्नरः ॥२४०॥

vidyāṃ japetsahasraṃ vā triśataṃ śatameva vā |
rahasyanāmasāhasramidaṃ paścātpaṭhennaraḥ ||240||

The speaker gives alternatives of a thousand, three hundred or a hundred recitations of the vidya before reading this secret thousand-name hymn. These are the source's stated options, not an independently supplied ritual method or promised result.

वक्ता विद्या के एक हज़ार, तीन सौ या सौ जप के बाद इस रहस्यनामसहस्र को पढ़ने का क्रम बताता है। ये स्रोत में दिए विकल्प हैं, हमारी ओर से जप-विधि या फल का दावा नहीं।

Shloka 241

जन्ममध्ये सकृच्चापि य एवं पठते सुधीः ।
तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणु त्वं कुम्भसंभव ॥२४१॥

janmamadhye sakṛccāpi ya evaṃ paṭhate sudhīḥ |
tasya puṇyaphalaṃ vakṣye śṛṇu tvaṃ kumbhasaṃbhava ||241||

The speaker tells pot-born Agastya that he will now describe the merit said to accrue even to a wise person who recites this once in a lifetime; the line introduces the ensuing traditional benefit account.

वक्ता कुम्भ से उत्पन्न अगस्त्य से कहता है: जो समझदार व्यक्ति जीवन में एक बार भी इस प्रकार पाठ करे, उसके पुण्यफल का वर्णन मैं अब करूँगा; यह अगले फलश्रुति-वर्णन की भूमिका है।

Shloka 242

गङ्गादिसर्वतीर्थेषु यः स्नायात्कोटिजन्मसु ।
कोटिलिङ्गप्रतिष्ठां तु यः कुर्यादविमुक्तके ॥२४२॥

gaṅgādisarvatīrtheṣu yaḥ snāyātkoṭijanmasu |
koṭiliṅgapratiṣṭhāṃ tu yaḥ kuryādavimuktake ||242||

The speaker imagines bathing at the Ganga and other sacred fords over countless births and establishing countless lingas at Avimuktaka, the sacred city of Kashi. This is the opening of a hyperbolic merit comparison, not a practical requirement.

वक्ता करोड़ों जन्मों में गंगा आदि तीर्थों पर स्नान और अविमुक्तक, अर्थात काशी, में करोड़ों लिङ्ग-प्रतिष्ठाओं का अतिशयोक्तिपूर्ण उदाहरण देता है; यह आगे की पुण्य-तुलना की भूमिका है, कोई व्यवहारिक लक्ष्य नहीं।

Shloka 243

कुरुक्षेत्रे तु यो दद्यात्कोटिवारं रविग्रहे ।
कोटिं सौवर्णभाराणां श्रोत्रियेषु द्विजन्मसु ॥२४३॥

kurukṣetre tu yo dadyātkoṭivāraṃ ravigrahe |
koṭiṃ sauvarṇabhārāṇāṃ śrotriyeṣu dvijanmasu ||243||

The speaker next imagines repeated gifts of vast weights of gold to learned twice-born recipients at Kurukshetra during a solar eclipse. It is a historical merit comparison, not a donation instruction or endorsement of birth-based hierarchy.

अगले उदाहरण में वक्ता सूर्यग्रहण के समय कुरुक्षेत्र में श्रोत्रिय द्विजों को बहुत बड़ी मात्रा में सोना दान करने की कल्पना करता है; यह पाठ की ऐतिहासिक पुण्य-तुलना है, दान का निर्देश नहीं।

Shloka 244

यः कोटिं हयमेधानामाहरेद्गाङ्गरोधसि ।
आचरेत्कूपकोटीर्यो निर्जले मरुभूतले ॥२४४॥

yaḥ koṭiṃ hayamedhānāmāharedgāṅgarodhasi |
ācaret kūpakoṭīryo nirjale marubhūtale ||244||

The speaker evokes countless horse sacrifices on the Ganga's bank or countless wells in a waterless desert. These are the text's vast comparative images, not advice to perform a rite or construction project.

वक्ता गंगा के किनारे असंख्य अश्वमेध करने या निर्जल मरुस्थल में असंख्य कुएँ बनवाने की तुलना प्रस्तुत करता है। ये ग्रंथ के विशाल उपमान हैं, न अनुष्ठान या निर्माण के लिए हमारी सलाह।

Shloka 245

दुर्भिक्षे यः प्रतिदिनं कोटिब्राह्मणभोजनम् ।
श्रद्धया परया कुर्यात्सहस्रपरिवत्सरान् ॥२४५॥

durbhikṣe yaḥ pratidinaṃ koṭibrāhmaṇabhojanam |
śraddhayā parayā kuryātsahasraparivatsarān ||245||

The speaker imagines feeding countless Brahmins daily through a famine for a thousand years. The historical, exaggerated comparison continues in the next entry; it is not a food-aid rule or endorsement of exclusive aid.

वक्ता अकाल के दौरान हज़ार वर्षों तक प्रतिदिन करोड़ों ब्राह्मणों को श्रद्धा से भोजन कराने की कल्पना करता है। यह अगले पद की पुण्य-तुलना का ऐतिहासिक अतिशयोक्तिपूर्ण उदाहरण है, भोजन-वितरण का नियम नहीं।

Shloka 246

तत्पुण्यं कोटिगुणितं लभेत्पुण्यमनुत्तमम् ।
रहस्यनामसाहस्रे नाम्नोऽप्येकस्य कीर्तनात् ॥२४६॥

tatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ labhetpuṇyamanuttamam |
rahasyanāmasāhasre nāmno'pyekasya kīrtanāt ||246||

The speaker says that uttering even one name of this secret thousand-name hymn brings merit surpassing the preceding examples many times over. This is the text's devotional claim, not a measured or guaranteed outcome.

वक्ता कहता है कि इस रहस्यनामसहस्र के एक नाम का कीर्तन भी पिछले उदाहरणों के पुण्य से करोड़ गुना उत्तम फल देता है। यह पाठ का धार्मिक दावा है, प्रमाणित या गारंटीकृत फल नहीं।

Shloka 247

रहस्यनामसाहस्रे नामैकमपि यः पठेत् ।
तस्य पापानि नश्यन्ति महान्त्यपि न संशयः ॥२४७॥

rahasyanāmasāhasre nāmaikamapi yaḥ paṭhet |
tasya pāpāni naśyanti mahāntyapi na saṃśayaḥ ||247||

The speaker claims that reading even one name removes even grave sins. This is spiritual benefit language within the hymn, not absolution from real-world harm or accountability.

वक्ता दावा करता है कि इस रहस्यनामसहस्र का एक नाम भी पढ़ने से बड़े पाप मिट जाते हैं। यह स्तोत्र की आध्यात्मिक भाषा है, वास्तविक हानि या जवाबदेही से छूट नहीं।

Shloka 248

नित्यकर्माननुष्ठानान्निषिद्धकरणादपि ।
यत्पापं जायते पुंसां तत्सर्वं नश्यति द्रुतम् ॥२४८॥

nityakarmānanuṣṭhānānniṣiddhakaraṇādapi |
yatpāpaṃ jāyate puṃsāṃ tatsarvaṃ naśyati drutam ||248||

The speaker says that sin associated with omitting daily rites or doing prohibited acts is quickly removed. This reports the hymn's religious assurance, not immunity from consequences or duties.

वक्ता कहता है कि नित्य कर्म न करने या निषिद्ध कर्म करने से जो पाप माना जाता है, वह सब शीघ्र नष्ट होता है। यह ग्रंथ की धार्मिक प्रतिज्ञा है, कर्मों के वास्तविक परिणाम से छूट नहीं।

Shloka 249

बहुनात्र किमुक्तेन शृणु त्वं कलशीसुत ।
अत्रैकनाम्नो या शक्तिः पातकानां निवर्तने ।
तन्निवर्त्यमघं कर्तुं नालं लोकाश्चतुर्दश ॥२४९॥

bahunātra kimuktena śṛṇu tvaṃ kalaśīsuta |
atraikanāmno yā śaktiḥ pātakānāṃ nivartane |
tannivartyamaghaṃ kartuṃ nālaṃ lokāścaturdaśa ||249||

The speaker tells Agastya that one name here has such power to remove sin that all fourteen worlds together could not commit as much sin as it removes. This is cosmic devotional hyperbole, not a waiver of moral responsibility.

वक्ता अगस्त्य से कहता है कि यहाँ एक नाम में भी पाप हटाने की जितनी शक्ति बताई गई है, चौदह लोक भी उतना पाप उत्पन्न नहीं कर सकते; यह स्तोत्र का ब्रह्माण्डीय अतिशयोक्ति-वचन है, नैतिक जवाबदेही से छूट नहीं।

Shloka 250

यस्त्यक्त्वा नामसाहस्रं पापहानिमभीप्सति ।
स हि शीतनिवृत्त्यर्थं हिमशैलं निषेवते ॥२५०॥

yastyaktvā nāmasāhasraṃ pāpahānimabhīpsati |
sa hi śītanivṛttyarthaṃ himaśailaṃ niṣevate ||250||

The speaker likens one who abandons the thousand names yet seeks the removal of sin to one who resorts to a snowy mountain to be rid of cold. This is the hymn's rhetorical and religious comparison, not an exemption from moral accountability.

वक्ता उस व्यक्ति की तुलना करता है जो नामसहस्र को छोड़कर पाप-निवारण चाहता है, उससे जो ठंड मिटाने के लिए हिम-पर्वत का सेवन करता है। यह स्तोत्र की उपमा और धार्मिक दावा है, नैतिक जवाबदेही से छूट का नियम नहीं।

Shloka 251

भक्तो यः कीर्तयन्नित्यमिदं नामसहस्रकम् ।
तस्मै श्रीललितादेवी प्रीताभीष्टं प्रयच्छति ॥२५१॥

bhakto yaḥ kīrtayannityamidaṃ nāmasahasrakam |
tasmai śrīlalitādevī prītābhīṣṭaṃ prayacchati ||251||

The speaker says that pleased Lalita grants the wish of a devotee who recites the thousand names daily. This is an attributed devotional assurance, not a guaranteed worldly result.

वक्ता कहता है कि जो भक्त प्रतिदिन इस नामसहस्र का कीर्तन करता है, प्रसन्न ललिता देवी उसे अभीष्ट देती हैं। यह भक्तिपरक प्रतिज्ञा है, निश्चित सांसारिक परिणाम का वादा नहीं।

Shloka 252

अकीर्तयन्निदं स्तोत्रं कथं भक्तो भविष्यति ॥२५२॥

akīrtayannidaṃ stotraṃ kathaṃ bhakto bhaviṣyati ||252||

The speaker asks how someone could be a devotee without reciting this hymn. This expresses the text's own devotional expectation, not an editorial judgment about any reader's identity or eligibility.

वक्ता प्रश्न करता है कि इस स्तोत्र का कीर्तन किए बिना कोई भक्त कैसे होगा। यह पाठ के भीतर की भक्ति-संबंधी अपेक्षा है, पाठकों की पहचान या योग्यता पर संपादकीय निर्णय नहीं।

Shloka 253

नित्यं संकीर्तनाशक्तः कीर्तयेत्पुण्यवासरे ।
संक्रान्तौ विषुवे चैव स्वजन्मत्रितयेऽयने ॥२५३॥

nityaṃ saṃkīrtanāśaktaḥ kīrtayetpuṇyavāsare |
saṃkrāntau viṣuve caiva svajanmatritaye'yane ||253||

For someone unable to recite daily, the speaker names special days, including solar transition, equinox, three birth-related occasions and the solstitial turning. These are the text's calendar references, not added practice instructions. The controlling commentary offers several readings of the birth triad, such as the birth stars of oneself, one's wife and one's son, and leaves the choice to each tradition.

वक्ता कहता है कि जो प्रतिदिन कीर्तन में असमर्थ हो, वह विशेष पुण्य-दिन पर करे; संक्रांति, विषुव, अपने जन्म-संबंधी तीन अवसर और अयन गिनाए जाते हैं। ये ग्रंथ के समय-संबंधी उदाहरण हैं, नए पाठक-निर्देश नहीं। मूल भाष्य जन्म-संबंधी तीन अवसरों के कई अर्थ देता है, जैसे अपना, पत्नी का और पुत्र का जन्म-नक्षत्र, और चुनाव हर परम्परा पर छोड़ता है।

Shloka 254

नवम्यां वा चतुर्दश्यां सितायां शुक्रवासरे ।
कीर्तयेन्नामसाहस्रं पौर्णमास्यां विशेषतः ॥२५४॥

navamyāṃ vā caturdaśyāṃ sitāyāṃ śukravāsare |
kīrtayennāmasāhasraṃ paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ ||254||

The speaker lists the bright-fortnight ninth or fourteenth day, Friday, and especially the full moon as recitation occasions. This reports the historical hymn's calendar language rather than prescribing a rite.

वक्ता शुक्ल पक्ष की नवमी या चतुर्दशी, शुक्रवार और विशेष रूप से पूर्णिमा को नामसहस्र कीर्तन के अवसर बताता है। यह ऐतिहासिक स्तोत्र में वर्णित अवसरों की सूचना है, हमारे द्वारा दिया गया विधान नहीं।

Shloka 255

पौर्णमास्यां चन्द्रबिम्बे ध्यात्वा श्रीललिताम्बिकाम् ।
पञ्चोपचारैः संपूज्य पठेन्नामसहस्रकम् ॥२५५॥

paurṇamāsyāṃ candrabimbe dhyātvā śrīlalitāmbikām |
pañcopacāraiḥ saṃpūjya paṭhennāmasahasrakam ||255||

For the full moon, the speaker describes visualizing Lalitambika in the lunar disc, honoring her with five offerings, then reading the thousand names. This reports the source's ritual sequence without supplying a procedure or promising a result.

वक्ता पूर्णिमा को चंद्र-बिम्ब में ललिताम्बिका का ध्यान, पाँच उपचारों से पूजा और नामसहस्र का पाठ वर्णित करता है। यह ऐतिहासिक पाठ का कथन है; यहाँ पूजा-विधि नहीं दी जा रही।

Shloka 256

सर्वे रोगाः प्रणश्यन्ति दीर्घमायुश्च विन्दति ।
अयमायुष्करो नाम प्रयोगः कल्पनोदितः ॥२५६॥

sarve rogāḥ praṇaśyanti dīrghamāyuśca vindati |
ayamāyuṣkaro nāma prayogaḥ kalpanoditaḥ ||256||

The speaker claims that illnesses vanish and long life is gained, calling this a life-extending practice described in a kalpa. This is an attributed historical religious claim, not evidence of treatment or longevity.

वक्ता सभी रोग मिटने और लंबी आयु मिलने का दावा करता है और इसे कल्प में बताया गया आयुष्कर प्रयोग कहता है। यह ऐतिहासिक धार्मिक दावा है, उपचार या दीर्घायु का प्रमाण नहीं।

Shloka 257

ज्वरार्तं शिरसि स्पृष्ट्वा पठेन्नामसहस्रकम् ।
तत्क्षणात्प्रशमं याति शिरस्तोदो ज्वरोऽपि च ॥२५७॥

jvarārtaṃ śirasi spṛṣṭvā paṭhennāmasahasrakam |
tatkṣaṇātpraśamaṃ yāti śirastodo jvaro'pi ca ||257||

The speaker describes touching the head of a feverish person while reciting the names and claims immediate relief from headache and fever. This reports the text, not a substitute for medical care.

वक्ता ज्वर से पीड़ित व्यक्ति के सिर पर स्पर्श करते हुए नामसहस्र पढ़ने और सिरदर्द व ज्वर के तुरंत शांत होने की बात कहता है। यह ग्रंथ का दावा है, बुखार के इलाज का विकल्प नहीं।

Shloka 258

सर्वव्याधिनिवृत्त्यर्थं स्पृष्ट्वा भस्म जपेदिदम् ।
तद्भस्मधारणादेव नश्यन्ति व्याधयः क्षणात् ॥२५८॥

sarvavyādhinivṛttyarthaṃ spṛṣṭvā bhasma japedidam |
tadbhasmadhāraṇādeva naśyanti vyādhayaḥ kṣaṇāt ||258||

The speaker describes recitation over ash and claims that wearing it removes all ailments immediately. This is a historical devotional assertion, not a medical treatment or instruction.

वक्ता राख को स्पर्श कर इस पाठ का जप करने और उसे धारण करने से सभी व्याधियों के तुरंत मिटने का दावा करता है। यह ऐतिहासिक फलश्रुति है, बीमारी का उपचार या चिकित्सकीय सलाह नहीं।

Shloka 259

जलं संमन्त्र्य कुम्भस्थं नामसाहस्रतो मुने ।
अभिषिञ्चेद्ग्रहग्रस्तान्ग्रहा नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥२५९॥

jalaṃ saṃmantrya kumbhasthaṃ nāmasāhasrato mune |
abhiṣiñcedgrahagrastāngrahā naśyanti tatkṣaṇāt ||259||

The speaker describes consecrating water through the names and pouring it over people described as afflicted by grahas, claiming immediate release. This reports a historical belief, not a diagnosis or treatment for any physical or mental condition.

वक्ता कलश के जल को नामसहस्र से अभिमंत्रित कर ग्रह-बाधा माने गए लोगों पर डालने और तत्काल राहत का दावा करता है। यह ऐतिहासिक धार्मिक विश्वास है, किसी शारीरिक या मानसिक स्थिति का निदान या उपचार नहीं।

Shloka 260

सुधासागरमध्यस्थां ध्यात्वा श्रीललिताम्बिकाम् ।
यः पठेन्नामसाहस्रं विषं तस्य विनश्यति ॥२६०॥

sudhāsāgaramadhyasthāṃ dhyātvā śrīlalitāmbikām |
yaḥ paṭhennāmasāhasraṃ viṣaṃ tasya vinaśyati ||260||

The speaker claims that meditating on Lalitambika amid an ocean of nectar while reciting the names dispels poison. This is not an antidote; suspected poisoning requires urgent medical care.

वक्ता अमृत-सागर के मध्य ललिताम्बिका का ध्यान कर नामसहस्र पढ़ने से विष का प्रभाव मिटने का दावा करता है। यह स्तोत्र की धार्मिक प्रतिज्ञा है, विषाक्तता में तत्काल चिकित्सा सहायता का विकल्प नहीं।

फलश्रुति: काम्य दावे और दान-पात्रता

Shloka 261

वन्ध्यानां पुत्रलाभाय नामसाहस्रमन्त्रितम् ।
नवनीतं प्रदद्यात्तु पुत्रलाभो भवेद्ध्रुवम् ॥२६१॥

vandhyānāṃ putralābhāya nāmasāhasramantritam |
navanītaṃ pradadyāttu putralābho bhaveddhruvam ||261||

The speaker claims that giving butter consecrated with the thousand names ensures a son for someone without children. This is a historically son-centered fertility claim, not evidence of treatment or a judgment of anyone's worth.

वक्ता संतान न होने की स्थिति में नामसहस्र से अभिमंत्रित मक्खन देने पर पुत्र-प्राप्ति निश्चित होने का दावा करता है। यह ऐतिहासिक, पुत्र-केंद्रित फलश्रुति है; न प्रजनन-उपचार का प्रमाण, न किसी व्यक्ति या संतान के मूल्य का निर्णय।

Shloka 262

देव्याः पाशेन संबद्धामाकृष्टामङ्कुशेन च ।
ध्यात्वाभीष्टां स्त्रियं रात्रौ पठेन्नामसहस्रकम् ॥२६२॥

devyāḥ pāśena saṃbaddhāmākṛṣṭāmaṅkuśena ca |
dhyātvābhīṣṭāṃ striyaṃ rātrau paṭhennāmasahasrakam ||262||

The speaker describes a nighttime recitation while imagining a desired woman bound and drawn by the goddess's noose and goad. This is a historical claim of control over another person, not advice to pursue anyone without consent.

वक्ता रात में इच्छित स्त्री को देवी के पाश और अंकुश से बाँधकर खींचे जाने की कल्पना करते हुए सहस्रनाम पढ़ने का वर्णन करता है। यह दूसरे व्यक्ति पर नियंत्रण का ऐतिहासिक दावा है, सहमति के बिना किसी को आकर्षित करने की सलाह नहीं।

Shloka 263

आयाति स्वसमीपं सा यद्यप्यन्तःपुरं गता ।
राजाकर्षणकामश्चेद्राजावसथदिङ्मुखः ॥२६३॥

āyāti svasamīpaṃ sā yadyapyantaḥpuraṃ gatā |
rājākarṣaṇakāmaścedrājāvasathadiṅmukhaḥ ||263||

The speaker claims that the woman will come near even if she is in an inner chamber. The text then turns to someone seeking to attract a king and facing toward the royal residence; the sentence continues. This claim establishes neither consent nor any real outcome.

वक्ता दावा करता है कि वह स्त्री भीतर के कक्ष में होने पर भी पास आ जाएगी। फिर पाठ राजकीय व्यक्ति को आकर्षित करने की इच्छा वाले साधक और राजनिवास की दिशा का उल्लेख शुरू करता है; बात अगले पद में जारी है। यह दावा न सहमति का प्रमाण है, न किसी वास्तविक परिणाम का।

Shloka 264

त्रिरात्रं यः पठेदेतच्छ्रीदेवीध्यानतत्परः ।
स राजा पारवश्येन तुरङ्गं वा मतङ्गजम् ॥२६४॥

trirātraṃ yaḥ paṭhedetacchrīdevīdhyānatatparaḥ |
sa rājā pāravaśyena turaṅgaṃ vā mataṅgajam ||264||

Continuing the prior condition, the speaker claims that after three nights of recitation focused on the goddess, the king, supposedly brought under control, mounts a horse or elephant… The sentence finishes in the next unit; this is not a reliable means of gaining power.

राजनिवास की दिशा में मुख करने का वर्णन पिछले पद से जारी है। वक्ता कहता है कि तीन रात देवी के ध्यान सहित पाठ करने पर राजा वश में होकर घोड़े या हाथी पर…; वाक्य अगले पद में पूरा होता है। इसे सत्ता प्राप्त करने की विधि या निश्चित परिणाम नहीं मानना चाहिए।

Shloka 265

आरुह्य याति निकटं दासवत्प्रणिपत्य च ।
तस्मै राज्यं च कोशं च दद्यादेव वशं गतः ॥२६५॥

āruhya yāti nikaṭaṃ dāsavatpraṇipatya ca |
tasmai rājyaṃ ca kośaṃ ca dadyādeva vaśaṃ gataḥ ||265||

The previous claim concludes: the king is said to ride up, bow like a servant and, under control, grant his kingdom and treasury. This is the text's historical power claim, not a promise of control or gain.

पिछले पद का दावा पूरा होता है: राजा घोड़े या हाथी पर चढ़कर पास आएगा, सेवक की तरह प्रणाम करेगा और वश में होकर राज्य तथा खजाना दे देगा। यह पाठ का ऐतिहासिक सत्ता-संबंधी दावा है, वास्तविक वशकरण या लाभ की गारंटी नहीं।

Shloka 266

रहस्यनामसाहस्रं यः कीर्तयति नित्यशः ।
तन्मुखालोकमात्रेण मुह्येल्लोकत्रयं मुने ॥२६६॥

rahasyanāmasāhasraṃ yaḥ kīrtayati nityaśaḥ |
tanmukhālokamātreṇa muhyellokatrayaṃ mune ||266||

The speaker tells the sage that merely seeing a daily reciter's face would captivate the three worlds. This is the hymn's devotional hyperbole, not a promised effect.

वक्ता मुनि से कहता है कि इस गुप्त सहस्रनाम का नित्य पाठ करने वाले का मुख देखते ही तीनों लोक मोहित हो जाते हैं। यह स्तोत्र की अतिशयोक्तिपूर्ण धार्मिक प्रशंसा है, किसी प्रभाव की गारंटी नहीं।

Shloka 267

यस्त्विदं नामसाहस्रं सकृत्पठति भक्तिमान् ।
तस्य ये शत्रवस्तेषां निहन्ता शरभेश्वरः ॥२६७॥

yastvidaṃ nāmasāhasraṃ sakṛtpaṭhati bhaktimān |
tasya ye śatravasteṣāṃ nihantā śarabheśvaraḥ ||267||

The speaker claims that Sharabheshvara will destroy the enemies of a devotee who recites the names even once. This violent benefit claim is neither an endorsement of harming anyone nor a reliable prediction.

वक्ता दावा करता है कि भक्त व्यक्ति एक बार भी सहस्रनाम बोले तो शरभेश्वर उसके शत्रुओं का नाश करेंगे। यह पाठ की हिंसक फलश्रुति है; किसी व्यक्ति को हानि पहुँचाने का समर्थन या विश्वसनीय परिणाम नहीं।

Shloka 268

यो वाभिचारं कुरुते नामसाहस्रपाठके ।
निवर्त्य तत्क्रियां हन्यात्तं वै प्रत्यङ्गिरा स्वयम् ॥२६८॥

yo vābhicāraṃ kurute nāmasāhasrapāṭhake |
nivartya tatkriyāṃ hanyāttaṃ vai pratyaṅgirā svayam ||268||

The text claims that Pratyangira would stop a hostile rite directed at a reciter and kill its performer. This reports a historical retaliatory claim, not evidence that such a rite works or advice to harm someone.

कथन है कि सहस्रनाम-पाठक के विरुद्ध अभिचार करने वाले की क्रिया रोककर प्रत्यङ्गिरा स्वयं उसे मार देंगी। यह ऐतिहासिक प्रतिशोध-संबंधी धार्मिक दावा है; न अभिचार का प्रमाण, न हिंसा की सलाह।

Shloka 269

ये क्रूरदृष्ट्या वीक्षन्ते नामसाहस्रपाठकम् ।
तानन्धान्कुरुते क्षिप्रं स्वयं मार्तण्डभैरवः ॥२६९॥

ye krūradṛṣṭyā vīkṣante nāmasāhasrapāṭhakam |
tānandhānkurute kṣipraṃ svayaṃ mārtaṇḍabhairavaḥ ||269||

The speaker says Martanda Bhairava will quickly blind people who look cruelly at the reciter. This is violent punitive imagery, not a diagnosis or an outcome to seek or expect.

वक्ता कहता है कि पाठक को क्रूर दृष्टि से देखने वालों को मार्तण्डभैरव शीघ्र अंधा कर देंगे। यह दंड का हिंसक धार्मिक चित्रण है, न किसी की दृष्टि का निदान और न ऐसा परिणाम चाहने का समर्थन।

Shloka 270

धनं यो हरते चौरैर्नामसाहस्रजापिनः ।
यत्र कुत्र स्थितं वापि क्षेत्रपालो निहन्ति तम् ॥२७०॥

dhanaṃ yo harate caurairnāmasāhasrajāpinaḥ |
yatra kutra sthitaṃ vāpi kṣetrapālo nihanti tam ||270||

The speaker claims that Kshetrapala will kill anyone who takes a reciter's wealth through thieves, wherever that person is. This historical punishment claim is not advice to use violence or rely on supernatural protection against theft.

दावा है कि जो व्यक्ति चोरों के माध्यम से सहस्रनाम-जपकर्ता का धन हरता है, उसे क्षेत्रपाल कहीं भी होने पर मार देंगे। यह ऐतिहासिक दंड-कथा है; चोरी से निपटने के लिए हिंसा या अलौकिक सुरक्षा की सलाह नहीं।

Shloka 271

विद्यासु कुरुते वादं यो विद्वान्नामजापिनः ।
तस्य वाक्स्तम्भनं सद्यः करोति नकुलीश्वरी ॥२७१॥

vidyāsu kurute vādaṃ yo vidvānnāmajāpinaḥ |
tasya vākstambhanaṃ sadyaḥ karoti nakulīśvarī ||271||

The speaker claims that Nakulishvari immediately silences a learned person who argues against a reciter of the names in matters of knowledge. This reports an attributed claim; it is not advice to suppress disagreement.

वक्ता कहता है कि जो विद्वान नाम-जप करने वाले से विद्या के विषय में विवाद करता है, उसकी वाणी नकुलीश्वरी तत्काल रोक देती हैं। यह ऐतिहासिक दावा है, बहस से निपटने की सलाह नहीं।

Shloka 272

यो राजा कुरुते वैरं नामसाहस्रजापिनः ।
चतुरङ्गबलं तस्य दण्डिनी संहरेत्स्वयम् ॥२७२॥

yo rājā kurute vairaṃ nāmasāhasrajāpinaḥ |
caturaṅgabalaṃ tasya daṇḍinī saṃharetsvayam ||272||

The text claims that if a king is hostile to a reciter, Dandini herself will destroy his four-part army. This is a religious war-destruction claim, not support for violence against anyone.

कथन है कि यदि राजा सहस्रनाम-जपकर्ता से वैर करे तो दण्डिनी स्वयं उसकी चार अंगों वाली सेना नष्ट कर देंगी। यह युद्ध-विनाश की धार्मिक प्रतिज्ञा है, किसी शासक या सेना के विरुद्ध हिंसा का समर्थन नहीं।

Shloka 273

यः पठेन्नामसाहस्रं षण्मासं भक्तिसंयुतः ।
लक्ष्मीश्चाञ्चल्यरहिता सदा तिष्ठति तद्गृहे ॥२७३॥

yaḥ paṭhennāmasāhasraṃ ṣaṇmāsaṃ bhaktisaṃyutaḥ |
lakṣmīścāñcalyarahitā sadā tiṣṭhati tadgṛhe ||273||

The speaker says that Lakshmi dwells steadily in the home of someone who recites the names devotionally for six months. This is devotional prosperity imagery, not a guarantee of income or wealth.

वक्ता कहता है कि छह महीने भक्ति से सहस्रनाम पढ़ने वाले के घर लक्ष्मी स्थिर होकर निवास करती हैं। यह धार्मिक समृद्धि-चित्रण है, आर्थिक लाभ या स्थायी धन का आश्वासन नहीं।

Shloka 274

मासमेकं प्रतिदिनं त्रिवारं यः पठेन्नरः ।
भारती तस्य जिह्वाग्रे रङ्गे नृत्यति नित्यशः ॥२७४॥

māsamekaṃ pratidinaṃ trivāraṃ yaḥ paṭhennaraḥ |
bhāratī tasya jihvāgre raṅge nṛtyati nityaśaḥ ||274||

The speaker pictures Bharati dancing on the tongue, as on a stage, of someone who recites three times daily for a month. This is poetic speech imagery, not a promise of improved ability.

वक्ता कहता है कि एक महीने प्रतिदिन तीन बार पाठ करने वाले की जिह्वा पर भारती मानो रंगमंच पर नृत्य करती हैं। यह वाक्-कौशल की काव्यात्मक छवि है, भाषण-कौशल में निश्चित सुधार का दावा नहीं।

Shloka 275

यस्त्वेकवारं पठति पक्षमेकमतन्द्रितः ।
मुह्यन्ति कामवशगा मृगाक्ष्यस्तस्य वीक्षणात् ॥२७५॥

yastvekavāraṃ paṭhati pakṣamekamatandritaḥ |
muhyanti kāmavaśagā mṛgākṣyastasya vīkṣaṇāt ||275||

The speaker claims that after one attentive recitation a day for a fortnight, women who see the reciter become captivated and subject to desire. This historical control claim does not establish consent or offer relationship advice.

वक्ता दावा करता है कि एक पक्ष तक सावधानी से प्रतिदिन एक बार पाठ करने वाले को देखकर स्त्रियाँ मोहित और काम के वश में हो जाएँगी। यह दूसरे व्यक्तियों की इच्छा पर नियंत्रण का ऐतिहासिक दावा है, सहमति का प्रमाण या संबंधों के लिए सलाह नहीं।

Shloka 276

यः पठेन्नामसाहस्रं जन्ममध्ये सकृन्नरः ।
तद्दृष्टिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ॥२७६॥

yaḥ paṭhennāmasāhasraṃ janmamadhye sakṛnnaraḥ |
taddṛṣṭigocarāḥ sarve mucyante sarvakilbiṣaiḥ ||276||

The speaker claims that everyone who comes within the sight of a person who recites the names even once in a lifetime is freed from wrongdoing. This is a devotional benefit claim, not an exemption from responsibility.

वक्ता कहता है कि जीवन में एक बार भी सहस्रनाम पढ़ने वाले की दृष्टि में आने वाले सभी लोग पापों से मुक्त हो जाते हैं। यह धार्मिक फलश्रुति है, कर्मों की जवाबदेही से छूट का आश्वासन नहीं।

Shloka 277

यो वेत्ति नामसाहस्रं तस्मै देयं द्विजन्मने ।
अन्नं वस्त्रं धनं धान्यं नान्येभ्यस्तु कदाचन ॥२७७॥

yo vetti nāmasāhasraṃ tasmai deyaṃ dvijanmane |
annaṃ vastraṃ dhanaṃ dhānyaṃ nānyebhyastu kadācana ||277||

The speaker says to give food, clothing, money and grain only to a 'twice-born' knower of the names, never to others. This is a historical caste-coded donation rule within the text, not a rule Valkala applies to readers or giving today.

वक्ता भोजन, वस्त्र, धन और अनाज केवल सहस्रनाम जानने वाले 'द्विज' को देने और दूसरों को न देने की बात कहता है। यह पाठ का ऐतिहासिक, जाति-आधारित दान-नियम है; वाल्कला इसे आज के पाठकों या दान के लिए नियम नहीं बनाता।

Shloka 278

श्रीमन्त्रराजं यो वेत्ति श्रीचक्रं यः समर्चति ।
यः कीर्तयति नामानि तं सत्पात्रं विदुर्बुधाः ॥२७८॥

śrīmantrarājaṃ yo vetti śrīcakraṃ yaḥ samarcati |
yaḥ kīrtayati nāmāni taṃ satpātraṃ vidurbudhāḥ ||278||

The speaker says that the wise consider someone who knows the sovereign mantra, worships the Shri Chakra and chants the names a suitable recipient of gifts. This traditional eligibility language is not a condition for public access to the text.

वक्ता कहता है कि जो मन्त्रराज को जानता, श्रीचक्र की पूजा करता और नामों का कीर्तन करता है, उसे ज्ञानी दान का उचित पात्र मानते हैं। यह पाठ की पारंपरिक पात्रता-भाषा है, सार्वजनिक पाठ के लिए शर्त नहीं।

Shloka 279

तस्मै देयं प्रयत्नेन श्रीदेवीप्रीतिमिच्छता ।
यः कीर्तयति नामानि मन्त्रराजं न वेत्ति यः ॥२७९॥

tasmai deyaṃ prayatnena śrīdevīprītimicchatā |
yaḥ kīrtayati nāmāni mantrarājaṃ na vetti yaḥ ||279||

The first line completes the direction to give to the recipient described before. The second introduces someone who chants the names but does not know the sovereign mantra; the speaker's judgment follows in the next unit. This is the text's own eligibility framework.

पहली पंक्ति पिछले पद के योग्य माने गए पात्र को दान देने की बात पूरी करती है। दूसरी पंक्ति ऐसे व्यक्ति का वर्णन शुरू करती है जो नाम तो बोलता है पर मन्त्रराज नहीं जानता; वक्ता का निर्णय अगले पद में आता है। यह पाठ का अपना पात्रता-विचार है।

Shloka 280

पशुतुल्यः स विज्ञेयस्तस्मै दत्तं निरर्थकम् ।
परीक्ष्य विद्याविदुषस्तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः ॥२८०॥

paśutulyaḥ sa vijñeyastasmai dattaṃ nirarthakam |
parīkṣya vidyāviduṣastebhyo dadyādvicakṣaṇaḥ ||280||

The speaker likens the person from the previous unit to an animal, calls a gift to that person fruitless, and tells the discerning donor to give to those judged knowledgeable in vidya. Valkala does not adopt this demeaning historical measure of anyone's worth or entitlement to charity.

वक्ता पिछले पद के व्यक्ति को 'पशु के समान' कहकर उसे दिया दान व्यर्थ मानता है और विद्या के जानकारों को परखकर देने को कहता है। यह पाठ का अपमानजनक ऐतिहासिक पात्रता-विचार है; वाल्कला किसी व्यक्ति का मूल्य या दान का अधिकार इससे नहीं आँकता।

स्तोत्र की श्रेष्ठता, गोपनीयता और समापन

Shloka 281

श्रीमन्त्रराजसदृशो यथा मन्त्रो न विद्यते ।
देवता ललितातुल्या यथा नास्ति घटोद्भव ॥२८१॥

śrīmantrarājasadṛśo yathā mantro na vidyate |
devatā lalitātulyā yathā nāsti ghaṭodbhava ||281||

Addressing Agastya as pot-born, the speaker praises the sovereign mantra and Lalita as without equal. This comparative claim belongs to the hymn's devotional voice; it is not an editorial judgment about other traditions.

वक्ता अगस्त्य को 'घटोद्भव' कहकर कहता है कि मन्त्रराज के समान कोई मन्त्र और ललिता के समान कोई देवी नहीं है। यह स्तुति का तुलनात्मक दावा है, संपादकीय तथ्य या अन्य परंपराओं का निषेध नहीं।

Shloka 282

रहस्यनामसाहस्रतुल्या नास्ति तथा स्तुतिः ।
लिखित्वा पुस्तके यस्तु नामसाहस्रमुत्तमम् ॥२८२॥

rahasyanāmasāhasratulyā nāsti tathā stutiḥ |
likhitvā pustake yastu nāmasāhasramuttamam ||282||

The first line praises the secret thousand names as an incomparable hymn. The second begins a statement about a person who writes the names in a book; its outcome follows in the next unit.

पहली पंक्ति कहती है कि इस रहस्यनामसाहस्र के समान कोई स्तुति नहीं है। दूसरी पंक्ति पुस्तक में इस नामसाहस्र को लिखने वाले का प्रसंग शुरू करती है, जो अगले पद में पूरा होता है।

Shloka 283

समर्चयेत्सदा भक्त्या तस्य तुष्यति सुन्दरी ।
बहुनात्र किमुक्तेन शृणु त्वं कुम्भसम्भव ॥२८३॥

samarcayetsadā bhaktyā tasya tuṣyati sundarī |
bahunātra kimuktena śṛṇu tvaṃ kumbhasambhava ||283||

The speaker says that Sundari is pleased with one who devoutly worships the written book of names, then invites Agastya, addressed as pot-born, to listen further. The promised response is reported as the text's claim, not guaranteed.

पुस्तक में लिखे नामों की भक्ति से पूजा करने पर सुन्दरी प्रसन्न होती हैं—ऐसा वक्ता कहता है। फिर वह अगस्त्य को 'कुम्भसम्भव' कहकर आगे सुनने को कहता है; इसे परिणाम की गारंटी नहीं माना गया है।

Shloka 284

नानेन सदृशं स्तोत्रं सर्वतन्त्रेषु विद्यते ।
तस्मादुपासको नित्यं कीर्तयेदिदमादरात् ॥२८४॥

nānena sadṛśaṃ stotraṃ sarvatantreṣu vidyate |
tasmādupāsako nityaṃ kīrtayedidamādarāt ||284||

The speaker calls this hymn unequalled among the tantras and urges the devotee to recite it respectfully every day. This is the tradition's devotional exhortation, not a rule imposed on every reader.

वक्ता सभी तन्त्रों में इस स्तोत्र को अद्वितीय बताकर उपासक से इसका नित्य आदरपूर्वक कीर्तन करने को कहता है। यह परंपरा की स्तुतिपरक सलाह है, सभी पाठकों पर लागू नियम नहीं।

Shloka 285

एभिर्नामसहस्रैस्तु श्रीचक्रं योऽर्चयेत्सकृत् ।
पद्मैर्वा तुलसीपुष्पैः कह्लारैर्वा कदम्बकैः ॥२८५॥

ebhirnāmasahasraistu śrīcakraṃ yo'rcayetsakṛt |
padmairvā tulasīpuṣpaiḥ kahlārairvā kadambakaiḥ ||285||

The speaker begins describing worship of the Shri Chakra once with these names, mentioning lotus, tulsi, kahlara and kadamba flowers. This flower list belongs to the source's ritual description, not a required-materials list for readers.

वक्ता एक बार इन नामों के साथ श्रीचक्र की पूजा और कमल, तुलसी, कह्लार या कदम्ब के पुष्पों का उल्लेख करता है। पुष्पों की यह सूची पाठ के अनुष्ठान-वर्णन का हिस्सा है, वाल्कला की आवश्यक सामग्री-सूची नहीं।

Shloka 286

चम्पकैर्जातिकुसुमैर्मल्लिकाकरवीरकैः ।
उत्पलैर्बिल्वपत्रैर्वा कुन्दकेसरपाटलैः ॥२८६॥

campakairjātikusumairmallikākaravīrakaiḥ |
utpalairbilvapatrairvā kundakesarapāṭalaiḥ ||286||

The text continues its list with champaka, jati, mallika, karavira, utpala, bilva leaves, kunda, kesara and patala. It names materials within the hymn; it offers no practical or safety advice about using any flower.

पुष्पों और बिल्व-पत्तों की पिछली सूची में चम्पक, जाती, मल्लिका, करवीर, उत्पल, कुन्द, केसर और पाटल का उल्लेख जुड़ता है। यह पाठ की सूची है; किसी फूल के उपयोग की व्यावहारिक या सुरक्षा-संबंधी सलाह नहीं।

Shloka 287

अन्यैः सुगन्धिकुसुमैः केतकीमाधवीमुखैः ।
तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोति महेश्वरः ॥२८७॥

anyaiḥ sugandhikusumaiḥ ketakīmādhavīmukhaiḥ |
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na śaknoti maheśvaraḥ ||287||

After naming other fragrant flowers such as ketaki and madhavi, the speaker says that even Maheshvara cannot describe the merit of this worship. This is devotional praise of immeasurable benefit, not a guaranteed outcome.

केतकी और माधवी जैसे अन्य सुगन्धित पुष्पों के उल्लेख के बाद वक्ता कहता है कि इस पूजा का पुण्यफल महेश्वर भी नहीं बता सकते। यह असीम फल की स्तुतिपरक भाषा है, परिणाम की गारंटी नहीं।

Shloka 288

सा वेत्ति ललिता देवी स्वचक्रार्चनजं फलम् ।
अन्ये कथं विजानीयुर्ब्रह्माद्याः स्वल्पमेधसः ॥२८८॥

sā vetti lalitā devī svacakrārcanajaṃ phalam |
anye kathaṃ vijānīyurbrahmādyāḥ svalpamedhasaḥ ||288||

The speaker says that Lalita alone knows the result of worship of her chakra, calling even Brahma and the other deities limited in understanding here. This sectarian comparison is the hymn's voice, not Valkala's judgment of other deities or traditions.

वक्ता कहता है कि अपने चक्र की पूजा का फल ललिता देवी ही जानती हैं और ब्रह्मा आदि अन्य देवताओं को भी यहाँ अल्पबुद्धि बताता है। यह स्तुति की संप्रदायगत तुलना है, वाल्कला का अन्य देवताओं के बारे में निर्णय नहीं।

Shloka 289

प्रतिमासं पौर्णमास्यामेभिर्नामसहस्रकैः ।
रात्रौ यश्चक्रराजस्थामर्चयेत्परदेवताम् ॥२८९॥

pratimāsaṃ paurṇamāsyāmebhirnāmasahasrakaiḥ |
rātrau yaścakrarājasthāmarcayetparadevatām ||289||

The speaker begins describing someone who worships the supreme Devi in the Chakra-raja with these names on each full-moon night; the stated result follows in 290. The verse supplies no location-specific timing or complete method.

वक्ता हर महीने की पूर्णिमा की रात इन नामों से चक्रराज में विराजमान परम देवी की पूजा करने वाले का प्रसंग शुरू करता है; आगे उसका कथित फल बताया गया है। यहाँ किसी स्थान के लिए मुहूर्त या विधि निर्धारित नहीं की गई है।

Shloka 290

स एव ललितारूपस्तद्रूपा ललिता स्वयम् ।
न तयोर्विद्यते भेदो भेदकृत्पापकृद्भवेत् ॥२९०॥

sa eva lalitārūpastadrūpā lalitā svayam |
na tayorvidyate bhedo bhedakṛtpāpakṛdbhavet ||290||

The speaker identifies the worshipper from 289 with Lalita and calls making a distinction between them sinful. This is the tradition's devotional identity claim, not an accusation directed at readers.

पिछले पद के उपासक को वक्ता ललिता का रूप बताता है और दोनों में भेद मानने को पाप कहता है। यह साधक-देवी अभेद की परंपरागत धार्मिक भाषा है, किसी पाठक पर लगाया गया दोष नहीं।

Shloka 291

महानवम्यां यो भक्तः श्रीदेवीं चक्रमध्यगाम् ।
अर्चयेन्नामसाहस्रैस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥२९१॥

mahānavamyāṃ yo bhaktaḥ śrīdevīṃ cakramadhyagām |
arcayennāmasāhasraistasya muktiḥ kare sthitā ||291||

The speaker claims liberation is within reach for a devotee who worships the Devi at the chakra's center with these names on Mahanavami. This is the text's promised spiritual result, not a guaranteed outcome or a calendrical ruling.

वक्ता कहता है कि महानवमी पर चक्र के मध्य स्थित देवी की इन नामों से पूजा करने वाले भक्त के हाथ में मुक्ति है। यह पाठ का मुक्तिफल-वचन है; किसी के लिए परिणाम या तिथि-मुहूर्त की गारंटी नहीं।

Shloka 292

यस्तु नामसहस्रेण शुक्रवारे समर्चयेत् ।
चक्रराजे महादेवीं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥२९२॥

yastu nāmasahasreṇa śukravāre samarcayet |
cakrarāje mahādevīṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu ||292||

The speaker introduces the merit said to follow Friday worship of Mahadevi in the Chakra-raja with the thousand names. This is the source's setup for the next result, not a standalone method or compulsory day.

वक्ता शुक्रवार को नामसहस्र के साथ चक्रराज में महादेवी की पूजा करने वाले के पुण्यफल को आगे सुनाने की भूमिका बनाता है। यह वर्णन अलग से पूजा-विधि या अनिवार्य दिन तय नहीं करता।

Shloka 293

सर्वान्कामानवाप्येह सर्वसौभाग्यसंयुतः ।
पुत्रपौत्रादिसंयुक्तो भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ॥२९३॥

sarvānkāmānavāpyeha sarvasaubhāgyasaṃyutaḥ |
putrapautrādisaṃyukto bhuktvā bhogānyathepsitān ||293||

The speaker describes obtaining desired things here, enjoying good fortune with sons and grandsons, and then receiving the spiritual result stated in 294. This historical son-centered ideal is not presumed to be every reader's aspiration or a promised result.

वक्ता कहता है कि यहाँ इच्छाएँ पाकर, सौभाग्य और पुत्र-पौत्र सहित मनचाहे भोगों के बाद अगली पंक्ति में आध्यात्मिक फल मिलता है। पुत्र-केंद्रित परिवार की यह ऐतिहासिक कल्पना सभी पाठकों की आकांक्षा नहीं मानी जाती।

Shloka 294

अन्ते श्रीललितादेव्याः सायुज्यमतिदुर्लभम् ।
प्रार्थनीयं शिवाद्यैश्च प्राप्नोत्येव न संशयः ॥२९४॥

ante śrīlalitādevyāḥ sāyujyamatidurlabham |
prārthanīyaṃ śivādyaiśca prāpnotyeva na saṃśayaḥ ||294||

The speaker says the devotee ultimately attains rare union with Lalita, sought even by Shiva and others, without doubt. This is the hymn's spiritual benefit claim, not a verified or guaranteed result.

वक्ता अंत में ललिता देवी के साथ उस दुर्लभ सायुज्य की प्राप्ति का निश्चय व्यक्त करता है जिसकी कामना शिव आदि भी करते हैं। यह पाठ का आध्यात्मिक फल-वचन है, प्रमाणित या गारंटीशुदा परिणाम नहीं।

Shloka 295

यः सहस्रं ब्राह्मणानामेभिर्नामसहस्रकैः ।
समर्च्य भोजयेद्भक्त्या पायसापूपषड्रसैः ॥२९५॥

yaḥ sahasraṃ brāhmaṇānāmebhirnāmasahasrakaiḥ |
samarcya bhojayedbhaktyā pāyasāpūpaṣaḍrasaiḥ ||295||

The speaker describes honoring and feeding a thousand Brahmins with milk pudding, cakes and varied flavors while invoking these thousand names. This is the text's historical caste-specific prescription, not a site rule about whom to feed or include.

वक्ता इन सहस्र नामों से एक हज़ार ब्राह्मणों का सत्कार कर उन्हें भक्ति से खीर, अपूप और विविध स्वादों वाला भोजन कराने का प्रसंग रखता है। यह ग्रंथ की ऐतिहासिक, जाति-विशिष्ट विधि है; साइट की भोजन या पात्रता-नीति नहीं।

Shloka 296

तस्मै प्रीणाति ललिता स्वसाम्राज्यं प्रयच्छति ।
न तस्य दुर्लभं वस्तु त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥२९६॥

tasmai prīṇāti lalitā svasāmrājyaṃ prayacchati |
na tasya durlabhaṃ vastu triṣu lokeṣu vidyate ||296||

Continuing the preceding condition, the speaker says Lalita is pleased with that person, grants her sovereignty, and leaves nothing in the three worlds unattainable to them. This is a devotional benefit claim, not a guaranteed outcome.

पिछले पद के प्रसंग में वक्ता कहता है कि ललिता उससे प्रसन्न होकर अपना साम्राज्य देती हैं और तीनों लोकों में उसके लिए कुछ दुर्लभ नहीं रहता। यह पाठ का फल-वचन है, किसी व्यक्ति को मिलने वाले परिणाम की गारंटी नहीं।

Shloka 297

निष्कामः कीर्तयेद्यस्तु नामसाहस्रमुत्तमम् ।
ब्रह्मज्ञानमवाप्नोति येन मुच्येत बन्धनात् ॥२९७॥

niṣkāmaḥ kīrtayed yastu nāmasāhasramuttamam |
brahmajñānamavāpnoti yena mucyeta bandhanāt ||297||

The speaker says that a person who recites the thousand names without seeking a reward gains knowledge of Brahman that frees them from bondage. This is a traditional spiritual claim, not a verified result.

वक्ता कहता है कि जो व्यक्ति इच्छा-रहित होकर इस श्रेष्ठ सहस्रनाम का कीर्तन करता है, उसे बंधन से मुक्ति दिलाने वाला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होता है। यह आध्यात्मिक फल का पारंपरिक कथन है, सिद्ध परिणाम नहीं।

Shloka 298

धनार्थी धनमाप्नोति यशोर्थी प्राप्नुयाद्यशः ।
विद्यार्थी चाप्नुयाद्विद्यां नामसाहस्रकीर्तनात् ॥२९८॥

dhanārthī dhanamāpnoti yaśorthī prāpnuyādyaśaḥ |
vidyārthī cāpnuyādvidyāṃ nāmasāhasrakīrtanāt ||298||

The speaker promises wealth to one seeking wealth, fame to one seeking fame, and learning to one seeking learning through recitation. These are the text's benefit claims, not assured outcomes.

वक्ता सहस्रनाम-कीर्तन से धन चाहने वाले को धन, यश चाहने वाले को यश और विद्या चाहने वाले को विद्या मिलने की बात कहता है। ये ग्रंथ के फल-वचन हैं, सुनिश्चित उपलब्धियाँ नहीं।

Shloka 299

नानेन सदृशं स्तोत्रं भोगमोक्षप्रदं मुने ।
कीर्तनीयमिदं तस्माद्भोगमोक्षार्थिभिर्नरैः ॥२९९॥

nānena sadṛśaṃ stotraṃ bhogamokṣapradaṃ mune |
kīrtanīyamidaṃ tasmādbhogamokṣārthibhirnaraiḥ ||299||

Addressing the sage, the speaker calls this hymn unmatched as a giver of worldly enjoyment and liberation, and recommends it to seekers of both. This is the text's own praise and benefit language, not an objective comparison or assurance.

मुनि से वक्ता कहता है कि भोग और मोक्ष देने वाला इसके समान कोई स्तोत्र नहीं, इसलिए दोनों के इच्छुक लोगों को इसका कीर्तन करना चाहिए। यह पाठ की अपनी प्रशंसा और फल-वचन है, तुलनात्मक तथ्य या आश्वासन नहीं।

Shloka 300

चतुराश्रमनिष्ठैश्च कीर्तनीयमिदं सदा ।
स्वधर्मसमनुष्ठानवैकल्यपरिपूर्तये ॥३००॥

caturāśramaniṣṭhaiśca kīrtanīyamidaṃ sadā |
svadharmasamanuṣṭhānavaikalyaparipūrtaye ||300||

The speaker asks adherents of the four āśramas to recite it continually to make up for shortcomings in their own prescribed duties. This historical religious framework is not a requirement imposed on readers by the site.

वक्ता चार आश्रमों का पालन करने वालों से इस पाठ का सदा कीर्तन करने को कहता है, ताकि अपने धर्म के आचरण में रह गई कमी पूरी हो। चार-आश्रम की यह ऐतिहासिक धार्मिक रूपरेखा पाठकों पर साइट की अनिवार्य अपेक्षा नहीं है।

Shloka 301

कलौ पापैकबहुले धर्मानुष्ठानवर्जिते ।
नामानुकीर्तनं मुक्त्वा नृणां नान्यत्परायणम् ॥३०१॥

kalau pāpaikabahule dharmānuṣṭhānavarjite |
nāmānukīrtanaṃ muktvā nṛṇāṃ nānyatparāyaṇam ||301||

The speaker depicts the Kali age as full of wrongdoing and deficient in religious observance, and says people have no refuge other than reciting the names. This is the text's religious position, not a universal obligation.

वक्ता कलियुग को पाप से भरा और धर्माचरण से रहित बताकर मनुष्यों के लिए नाम-कीर्तन के सिवा कोई दूसरा आश्रय नहीं कहता है। यह युग और साधना के बारे में ग्रंथ का धार्मिक मत है, सभी के लिए अनिवार्य नियम नहीं।

Shloka 302

लौकिकाद्वचनान्मुख्यं विष्णुनामानुकीर्तनम् ।
विष्णुनामसहस्राच्च शिवनामैकमुत्तमम् ॥३०२॥

laukikādvacanānmukhyaṃ viṣṇunāmānukīrtanam |
viṣṇunāmasahasrācca śivanāmaikamuttamam ||302||

The speaker ranks chanting Vishnu's names above ordinary speech and one name of Shiva above Vishnu's thousand names, beginning a devotional comparison. This is sectarian praise within the text, not an objective ranking of traditions.

वक्ता साधारण बोलचाल से विष्णु-नाम कीर्तन को श्रेष्ठ, और विष्णु के सहस्र नामों से शिव का एक नाम श्रेष्ठ बताकर अपनी क्रमिक तुलना शुरू करता है। यह पाठ की संप्रदायगत प्रशंसा है, अन्य परंपराओं का वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन नहीं।

Shloka 303

शिवनामसहस्राच्च देव्या नामैकमुत्तमम् ।
देवीनामसहस्राणि कोटिशः सन्ति कुम्भज ॥३०३॥

śivanāmasahasrācca devyā nāmaikamuttamam |
devīnāmasahasrāṇi koṭiśaḥ santi kumbhaja ||303||

The speaker ranks one name of the Goddess above Shiva's thousand names and tells Kumbhaja (Agastya) that there are countless Goddess thousand-name hymns. The ranking belongs to this devotional text, not to the site.

वक्ता शिव के सहस्र नामों से देवी का एक नाम श्रेष्ठ बताता है और कुम्भज, यानी अगस्त्य, से कहता है कि देवी के सहस्रनाम अनेक हैं। यह उसी स्तुति की संप्रदायगत तुलना है, साइट का निर्णय नहीं।

Shloka 304

तेषु मुख्यं दशविधं नामसाहस्रमुच्यते ।
रहस्यनामसाहस्रमिदं शस्तं दशस्वपि ॥३०४॥

teṣu mukhyaṃ daśavidhaṃ nāmasāhasramucyate |
rahasyanāmasāhasramidaṃ śastaṃ daśasvapi ||304||

The speaker says that ten kinds of thousand-name hymn are foremost among the many to the Goddess, and that this secret thousand-name hymn is commended even among those ten. Bhaskararaya's commentary names the ten as those of Ganga, Bhavani, Gayatri, Kali, Lakshmi, Sarasvati, Rajarajeshvari, Bala, Shyamala and Lalita.

वक्ता कहता है कि देवी के अनेक सहस्रनामों में दस प्रकार के सहस्रनाम प्रमुख हैं, और उन दस में भी यह रहस्यनाम-सहस्र प्रशस्त है। भास्करराय की टीका इन दस को गंगा, भवानी, गायत्री, काली, लक्ष्मी, सरस्वती, राजराजेश्वरी, बाला, श्यामला और ललिता के सहस्रनाम बताती है।

Shloka 305

तस्मात्संकीर्तयेन्नित्यं कलिदोषनिवृत्तये ।
मुख्यं श्रीमातृनामेति न जानन्ति विमोहिताः ॥३०५॥

tasmātsaṃkīrtayennityaṃ kalidoṣanivṛttaye |
mukhyaṃ śrīmātṛnāmeti na jānanti vimohitāḥ ||305||

The speaker says one should therefore chant the Mother's names continually to dispel the faults of the Kali age, and that deluded people do not recognize the Mother's name as foremost. This is the hymn's religious claim, not a guaranteed outcome or a judgment on other devotees.

वक्ता कहता है कि इसलिए कलियुग के दोषों से निवृत्ति के लिए नित्य कीर्तन करना चाहिए; उसके अनुसार मोहित लोग नहीं जानते कि श्रीमाता का नाम प्रमुख है। यह ग्रंथ का धार्मिक दावा है, परिणाम की गारंटी या दूसरे भक्तों का मूल्यांकन नहीं।

Shloka 306

विष्णुनामपराः केचिच्छिवनामपराः परे ।
न कश्चिदपि लोकेषु ललितानामतत्परः ॥३०६॥

viṣṇunāmaparāḥ kecicchivanāmaparāḥ pare |
na kaścidapi lokeṣu lalitānāmatatparaḥ ||306||

The speaker says some devote themselves to Vishnu's names and others to Shiva's, yet finds none devoted to Lalita's names. This is the dialogue's sectarian hyperbole, not a verified fact about other devotees.

वक्ता कहता है कि कुछ लोग विष्णु और दूसरे शिव के नामों में लगे हैं, पर ललिता के नामों में तत्पर कोई नहीं मिलता। यह संवाद की संप्रदायगत अतिशयोक्ति है, दूसरे भक्तों के बारे में प्रमाणित तथ्य नहीं।

Shloka 307

येनान्यदेवतानाम कीर्तितं जन्मकोटिषु ।
तस्यैव भवति श्रद्धा श्रीदेवीनामकीर्तने ॥३०७॥

yenānyadevatānāma kīrtitaṃ janmakoṭiṣu |
tasyaiva bhavati śraddhā śrīdevīnāmakīrtane ||307||

The speaker says faith in chanting the Goddess's names arises in one who has sung other deities' names over countless births. Its rebirth and special-eligibility premise belongs to the text.

वक्ता कहता है कि जिसने असंख्य जन्मों में अन्य देवताओं के नाम गाए हैं, उसी में श्रीदेवी के नामों के कीर्तन की श्रद्धा उत्पन्न होती है। पुनर्जन्म और विशिष्ट पात्रता का यह कथन ग्रंथ की मान्यता है।

Shloka 308

चरमे जन्मनि यथा श्रीविद्योपासको भवेत् ।
नामसाहस्रपाठश्च तथा चरमजन्मनि ॥३०८॥

carame janmani yathā śrīvidyopāsako bhavet |
nāmasāhasrapāṭhaśca tathā caramajanmani ||308||

The speaker associates becoming a Śrīvidyā worshipper and reciting the thousand names with a 'final birth.' This is a traditional rebirth belief, not evidence of any reader's spiritual status.

वक्ता श्रीविद्या-उपासक बनने और इस सहस्रनाम का पाठ करने को 'अंतिम जन्म' से जोड़ता है। यह परंपरागत पुनर्जन्म-संबंधी मान्यता है; किसी पाठक की आध्यात्मिक स्थिति का प्रमाण नहीं।

Shloka 309

यथैव विरला लोके श्रीविद्याचारवेदिनः ।
तथैव विरलो गुह्यनामसाहस्रपाठकः ॥३०९॥

yathaiva viralā loke śrīvidyācāravedinaḥ |
tathaiva viralo guhyanāmasāhasrapāṭhakaḥ ||309||

The speaker compares the rarity of those versed in Śrīvidyā practice with the rarity of readers of the secret thousand names. This is praise by comparison, not an access rule for readers.

वक्ता कहता है कि संसार में श्रीविद्या के आचार को जानने वाले जैसे विरले हैं, वैसे ही गुप्त सहस्रनाम का पाठ करने वाले भी विरले हैं। यह दुर्लभता की स्तुतिपरक तुलना है, पाठ के लिए प्रवेश-नियम नहीं।

Shloka 310

मन्त्रराजजपश्चैव चक्रराजार्चनं तथा ।
रहस्यनामपाठश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ॥३१०॥

mantrarājajapaścaiva cakrarājārcanaṃ tathā |
rahasyanāmapāṭhaśca nālpasya tapasaḥ phalam ||310||

The speaker says recitation of the king of mantras, worship of the king of diagrams, and reading the secret names are not fruits of slight austerity. These are Śrīvidyā terms, not added ritual instructions.

वक्ता मन्त्रराज-जप, चक्रराज-अर्चन और रहस्यनाम-पाठ को थोड़े तप का फल नहीं बताता। ये श्रीविद्या-संदर्भ के तकनीकी शब्द हैं; यहाँ उनसे कोई नया अनुष्ठान-निर्देश नहीं दिया जा रहा।

Shloka 311

अपठन्नामसाहस्रं प्रीणयेद्यो महेश्वरीम् ।
स चक्षुषा विना रूपं पश्येदेव विमूढधीः ॥३११॥

apaṭhannāmasāhasraṃ prīṇayedyo maheśvarīm |
sa cakṣuṣā vinā rūpaṃ paśyedeva vimūḍhadhīḥ ||311||

The speaker likens trying to please Maheśvarī without reading the thousand names to trying to see form without eyes. The simile emphasizes this text; it does not establish an actual limit on the Goddess's grace.

वक्ता इस सहस्रनाम को पढ़े बिना महेश्वरी को प्रसन्न करने की चाह की तुलना आँखों के बिना रूप देखने से करता है। यह पाठ के महत्त्व पर ज़ोर देने वाली उपमा है, देवी की कृपा की वास्तविक सीमा नहीं।

Shloka 312

रहस्यनामसाहस्रं त्यक्त्वा यः सिद्धिकामुकः ।
स भोजनं विना नूनं क्षुन्निवृत्तिमभीप्सति ॥३१२॥

rahasyanāmasāhasraṃ tyaktvā yaḥ siddhikāmukaḥ |
sa bhojanaṃ vinā nūnaṃ kṣunnivṛttimabhīpsati ||312||

The speaker compares seeking attainment while setting aside the secret thousand names to hoping to end hunger without food. This is a textual simile, not a promise of attainment.

वक्ता रहस्यनाम-सहस्र को छोड़कर सिद्धि चाहने की तुलना भोजन के बिना भूख मिटाना चाहने से करता है। यह पाठ में प्रयुक्त उपमा है, किसी सिद्धि का वादा नहीं।

Shloka 313

यो भक्तो ललितादेव्याः स नित्यं कीर्तयेदिदम् ।
नान्यथा प्रीयते देवी कल्पकोटिशतैरपि ॥३१३॥

yo bhakto lalitādevyāḥ sa nityaṃ kīrtayedidam |
nānyathā prīyate devī kalpakoṭiśatairapi ||313||

The speaker asks a Lalita devotee to recite this regularly and claims the Goddess is otherwise not pleased even over innumerable aeons. That exclusivity is the hymn's language, not a universal site rule.

वक्ता ललिता-भक्त से इस पाठ का नित्य कीर्तन करने को कहता है और दावा करता है कि देवी अन्यथा असंख्य कल्पों में भी प्रसन्न नहीं होतीं। यह स्तुति की अनन्यता-भाषा है, साइट का सार्वभौम नियम नहीं।

Shloka 314

तस्माद्रहस्यनामानि श्रीमातुः प्रयतः पठेत् ।
इति ते कथितं स्तोत्रं रहस्यं कुम्भसंभव ॥३१४॥

tasmādrahasyanāmāni śrīmātuḥ prayataḥ paṭhet |
iti te kathitaṃ stotraṃ rahasyaṃ kumbhasaṃbhava ||314||

The speaker therefore asks for attentive reading of the Mother's secret names and tells Kumbhasaṃbhava, Agastya, that he has recounted this secret hymn. This closes a point in the dialogue, not a new procedure.

इसलिए वक्ता श्रीमाता के रहस्यनामों को एकाग्रता से पढ़ने को कहता है और कुम्भसंभव, अर्थात अगस्त्य, से कहता है कि यह रहस्य-स्तोत्र उन्हें सुना दिया गया है। यह संवाद का समापन-वाक्य है; अतिरिक्त विधि नहीं।

Shloka 315

नाविद्यावेदिने ब्रूयान्नाभक्ताय कदाचन ।
यथैव गोप्या श्रीविद्या तथा गोप्यमिदं मुने ॥३१५॥

nāvidyāvedine brūyānnābhaktāya kadācana |
yathaiva gopyā śrīvidyā tathā gopyamidaṃ mune ||315||

The speaker tells Agastya to guard this hymn as Śrīvidyā is guarded, and not teach it to someone unversed in that knowledge or lacking devotion. This is traditional secrecy language, not the site's reader-access policy.

वक्ता मुनि अगस्त्य से कहता है कि जैसे श्रीविद्या को गोपनीय माना जाता है, वैसे ही यह स्तोत्र विद्या से अनभिज्ञ या अभक्त व्यक्ति को न बताया जाए। यह परंपरा की गोपनीयता-संबंधी भाषा है, साइट की पाठक-प्रतिबंध नीति नहीं।

Shloka 316

पशुतुल्येषु न ब्रूयाज्जनेषु स्तोत्रमुत्तमम् ।
यो ददाति विमूढात्मा श्रीविद्यारहिताय तु ॥३१६॥

paśutulyeṣu na brūyājjaneṣu stotramuttamam |
yo dadāti vimūḍhātmā śrīvidyārahitāya tu ||316||

The speaker continues the restriction using an animal comparison for certain people and calls a giver to someone without Śrīvidyā foolish. These are harsh historical eligibility labels within the text; the site does not classify or insult readers this way.

वक्ता इस स्तोत्र को उन लोगों को न बताने की बात आगे बढ़ाता है जिन्हें वह पशु-समान कहता है, और श्रीविद्या से रहित व्यक्ति को देने वाले को मूढ़ कहता है। यह ग्रंथ की कठोर, ऐतिहासिक पात्रता-भाषा है; हम पाठकों के लिए ऐसे अपमानजनक वर्ग नहीं बनाते।

Shloka 317

तस्मै कुप्यन्ति योगिन्यः सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ।
रहस्यनामसाहस्रं तस्मात्संगोपयेदिदम् ॥३१७॥

tasmai kupyanti yoginyaḥ so'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ |
rahasyanāmasāhasraṃ tasmātsaṃgopayedidam ||317||

Continuing the previous sentence, the speaker claims the yoginīs become angry at such a giver and calls the act a great misfortune; he therefore urges secrecy. The anger and harm are religious claims, not verified outcomes or a rule limiting public access.

पिछले कथन को जारी रखते हुए वक्ता दावा करता है कि ऐसे देने वाले पर योगिनियाँ क्रोधित होती हैं और उसे बड़ा अनर्थ माना जाता है; इसलिए वह रहस्यनाम-सहस्र को गुप्त रखने को कहता है। क्रोध और अनर्थ का यह धार्मिक दावा प्रमाणित परिणाम या सार्वजनिक पहुँच का नियम नहीं।

Shloka 318

स्वतन्त्रेण मया नोक्तं तवापि कलशीभव ।
ललिताप्रेरणादेव मयोक्तं स्तोत्रमुत्तमम् ॥३१८॥

svatantreṇa mayā noktaṃ tavāpi kalaśībhava |
lalitāpreraṇādeva mayoktaṃ stotramuttamam ||318||

Hayagriva addresses Agastya as Kalaśībhava and says he had not told it on his own initiative, not even to him; he has recounted this excellent hymn only through Lalita's prompting. This is the speaker's religious explanation within the dialogue.

हयग्रीव अगस्त्य को 'कलशीभव' कहकर बताते हैं कि अपनी स्वतंत्र इच्छा से उन्होंने इसे अगस्त्य को भी नहीं बताया था; यह उत्तम स्तोत्र उन्होंने ललिता की प्रेरणा से ही सुनाया है। यह संवाद के भीतर वक्ता की धार्मिक व्याख्या है।

Shloka 319

कीर्तनीयमिदं भक्त्या कुम्भयोने निरन्तरम् ।
तेन तुष्टा महादेवी तवाभीष्टं प्रदास्यति ॥३१९॥

kīrtanīyamidaṃ bhaktyā kumbhayone nirantaram |
tena tuṣṭā mahādevī tavābhīṣṭaṃ pradāsyati ||319||

Hayagriva asks pot-born Agastya to recite it continually with devotion and says the pleased Goddess will grant his desired boon. This is an assurance within the dialogue, not a guaranteed result for readers.

हयग्रीव कुम्भयोनि अगस्त्य से भक्तिपूर्वक इसका निरंतर कीर्तन करने को कहते हैं और दावा करते हैं कि इससे प्रसन्न होकर महादेवी उनकी इच्छा पूरी करेंगी। यह संवाद का भक्तिपरक आश्वासन है, पाठक को फल मिलने की गारंटी नहीं।

Shloka 320

सूत उवाच

इत्युक्त्वा श्रीहयग्रीवो ध्यात्वा श्रीललिताम्बिकाम् ।
आनन्दमग्नहृदयः सद्यः पुलकितोऽभवत् ॥३२०॥

ityuktvā śrīhayagrīvo dhyātvā śrīlalitāmbikām |
ānandamagnahṛdayaḥ sadyaḥ pulakito'bhavat ||320||

Suta says that, having spoken, Hayagriva meditated on Lalitambika; his heart became immersed in joy and he was immediately thrilled. This is the dialogue's narrative close.

सूत कहते हैं कि यह कहकर हयग्रीव ने श्री ललिताम्बिका का ध्यान किया; उनका हृदय आनंद में डूब गया और वे तत्काल रोमांचित हो उठे। यह संवाद का कथात्मक समापन है।

Colophon

इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितासहस्रनामस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥३६॥

iti śrībrahmāṇḍapurāṇe lalitopākhyāne hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitāsahasranāmastotraṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||

This closing line identifies chapter 36, named Lalita Sahasranama Stotra, in the Hayagriva–Agastya dialogue of the Lalitopakhyana in the Brahmanda Purana. It is a chapter colophon, not an additional numbered hymn entry.

इस समापन-पंक्ति में ब्रह्माण्ड पुराण के ललितोपाख्यान में हयग्रीव-अगस्त्य संवाद के 'ललिता सहस्रनाम स्तोत्र' नामक छत्तीसवें अध्याय को समाप्त बताया गया है। यह स्रोत-श्लोक ३२१ नहीं है।