श्री ललिता सहस्रनाम स्तोत्रम्

Selected reading version. Scope and sources

अगस्त्य का प्रश्न

अगस्त्य हयग्रीव से पूछते हैं कि ललिता की कथा, श्रीपुर, न्यास, पूजा और मन्त्रिणी-दण्डिनी के सहस्रनाम बताने के बाद ललिता का सहस्रनाम क्यों नहीं बताया गया।

Shloka 1

अगस्त्य उवाच

अश्वानन महाबुद्धे सर्वशास्त्रविशारद ।
कथितं ललितादेव्याश्चरितं परमाद्भुतम् ॥१॥

aśvānana mahābuddhe sarvaśāstraviśārada |
kathitaṃ lalitādevyāścaritaṃ paramādbhutam ||1||

English meaning: Agastya says: Horse-faced Hayagriva, greatly wise and versed in every shastra, you have told the wondrous story of Goddess Lalita.

हिंदी अर्थ: अगस्त्य कहते हैं: हे अश्वमुख हयग्रीव, महान बुद्धि वाले और सभी शास्त्रों के ज्ञाता, आपने ललिता देवी का अत्यंत अद्भुत चरित्र सुनाया है।

Roman Hindi meaning: Agastya kehte hain: he ashvamukh Hayagriv, mahaan buddhi wale aur sabhi shaastron ke gyaata, aapne Lalita Devi ka atyant adbhut charitra sunaaya hai.

Shloka 2

पूर्वं प्रादुर्भवो मातुस्ततः पट्टाभिषेचनम् ।
भण्डासुरवधश्चैव विस्तरेण त्वयोदितः ॥२॥

pūrvaṃ prādurbhavo mātustataḥ paṭṭābhiṣecanam |
bhaṇḍāsuravadhaścaiva vistareṇa tvayoditaḥ ||2||

English meaning: You described in detail the Mother's manifestation, her coronation and the slaying of Bhandasura.

हिंदी अर्थ: आपने पहले माता के प्राकट्य, फिर उनके राज्याभिषेक और भण्डासुर के वध का विस्तार से वर्णन किया।

Roman Hindi meaning: Aapne pehle Mata ke praakatya, phir unke raajyaabhishek aur Bhandasur ke vadh ka vistaar se varnan kiya.

Shloka 3

वर्णितं श्रीपुरं चापि महाविभवविस्तरम् ।
श्रीमत्पञ्चदशाक्षर्या महिमा वर्णितस्तथा ॥३॥

varṇitaṃ śrīpuraṃ cāpi mahāvibhavavistaram |
śrīmatpañcadaśākṣaryā mahimā varṇitastathā ||3||

English meaning: You also described the great splendour of Shripura and the glory of the sacred fifteen-syllable vidya.

हिंदी अर्थ: आपने श्रीपुर के विशाल वैभव और पवित्र पंद्रह अक्षरों वाली विद्या की महिमा भी बताई।

Roman Hindi meaning: Aapne Shripur ke vishaal vaibhav aur pavitra pandrah aksharon wali vidya ki mahima bhi bataayi.

Shloka 4

षोढान्यासादयो न्यासा न्यासखण्डे समीरिताः ॥४॥

ṣoḍhānyāsādayo nyāsā nyāsakhaṇḍe samīritāḥ ||4||

English meaning: The section on nyasa describes the sixfold nyasa and other forms of this ritual placement used in worship.

हिंदी अर्थ: न्यास खंड में षोढान्यास, अर्थात छह प्रकार के न्यास, और अन्य न्यासों का वर्णन हुआ है। न्यास यहाँ उपासना का एक पारंपरिक अनुष्ठानिक अंग है।

Roman Hindi meaning: Nyaas khand mein shodhanyaas, arthaat chhah prakaar ke nyaas, aur anya nyaason ka varnan hua hai. Nyaas yahaan upaasana ka ek paaramparik anushthaanik ang hai.

Shloka 5

अन्तर्यागक्रमश्चैव बहिर्यागक्रमस्तथा ।
महायागक्रमश्चैव पूजाखण्डे प्रकीर्तितः ॥५॥

antaryāgakramaścaiva bahiryāgakramastathā |
mahāyāgakramaścaiva pūjākhaṇḍe prakīrtitaḥ ||5||

English meaning: The section on worship sets out the sequences of inner worship, outer worship and the great sacrificial worship.

हिंदी अर्थ: पूजा खंड में आंतरिक उपासना, बाहरी उपासना और महायाग के क्रम बताए गए हैं।

Roman Hindi meaning: Pooja khand mein aantarik upaasana, baahari upaasana aur mahaayaag ke kram bataaye gaye hain.

Shloka 6

पुरश्चरणखण्डे तु जपलक्षणमीरितम् ।
होमखण्डे त्वया प्रोक्तो होमद्रव्यविधिक्रमः ॥६॥

puraścaraṇakhaṇḍe tu japalakṣaṇamīritam |
homakhaṇḍe tvayā prokto homadravyavidhikramaḥ ||6||

English meaning: The section on purashcharana explains the character of recitation; in the section on homa, you explained the offering materials, procedure and sequence.

हिंदी अर्थ: पुरश्चरण खंड में जप का स्वरूप बताया गया है; होम खंड में आपने आहुति की सामग्री, विधि और क्रम समझाया है।

Roman Hindi meaning: Purashcharan khand mein jap ka svaroop bataaya gaya hai; hom khand mein aapne aahuti ki saamagri, vidhi aur kram samjhaaya hai.

Shloka 7

चक्रराजस्य विद्यायाः श्रीदेव्या देशिकात्मनोः ।
रहस्यखण्डे तादात्म्यं परस्परमुदीरितम् ॥
स्तोत्रखण्डे बहुविधाः स्तुतयः परिकीर्तिताः ॥७॥

cakrarājasya vidyāyāḥ śrīdevyā deśikātmanoḥ |
rahasyakhaṇḍe tādātmyaṃ parasparamudīritam ||
stotrakhaṇḍe bahuvidhāḥ stutayaḥ parikīrtitāḥ ||7||

English meaning: The section on mysteries teaches the mutual identity of the sovereign chakra, the vidya, the Goddess, the teacher and the practitioner's own self. The section on hymns presents many kinds of praise.

हिंदी अर्थ: रहस्य खंड में चक्रराज, विद्या, श्रीदेवी, गुरु और स्वयं साधक की परस्पर तादात्म्यता बताई गई है। स्तोत्र खंड में अनेक प्रकार की स्तुतियाँ कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Rahasya khand mein Chakraraaj, vidya, Shridevi, guru aur svayam saadhak ki paraspar taadaatmyata bataayi gayi hai. Stotra khand mein anek prakaar ki stutiyaan kahi gayi hain.

Shloka 8

मन्त्रिणीदण्डिनीदेव्योः प्रोक्ते नामसहस्रके ।
न तु श्रीललितादेव्याः प्रोक्तं नामसहस्रकम् ॥८॥

mantriṇīdaṇḍinīdevyoḥ prokte nāmasahasrake |
na tu śrīlalitādevyāḥ proktaṃ nāmasahasrakam ||8||

English meaning: The thousand names of the goddesses Mantrini and Dandini have been taught, but those of Shri Lalita have not.

हिंदी अर्थ: मन्त्रिणी और दण्डिनी देवियों के सहस्रनाम बताए गए हैं, लेकिन श्रीललिता देवी के सहस्रनाम नहीं बताए गए।

Roman Hindi meaning: Mantrini aur Dandini deviyon ke sahasranaam bataaye gaye hain, lekin Shrilalita Devi ke sahasranaam nahin bataaye gaye.

Shloka 9

तत्र मे संशयो जातो हयग्रीव दयानिधे ।
किं वा त्वया विस्मृतं तज्ज्ञात्वा वा समुपेक्षितम् ॥९॥

tatra me saṃśayo jāto hayagrīva dayānidhe |
kiṃ vā tvayā vismṛtaṃ tajjñātvā vā samupekṣitam ||9||

English meaning: Compassionate Hayagriva, this has raised a question in me: did you forget it, or knowingly leave it aside?

हिंदी अर्थ: हे दया के भंडार हयग्रीव, इससे मेरे मन में प्रश्न उठा है: क्या आप उसे भूल गए, या जानते हुए भी छोड़ दिया?

Roman Hindi meaning: He daya ke bhandaar Hayagriv, isse mere man mein prashn utha hai: kya aap use bhool gaye, ya jaante hue bhi chhod diya?

Shloka 10

मम वा योग्यता नास्ति श्रोतुं नामसहस्रकम् ।
किमर्थं भवता नोक्तं तत्र मे कारणं वद ॥१०॥

mama vā yogyatā nāsti śrotuṃ nāmasahasrakam |
kimarthaṃ bhavatā noktaṃ tatra me kāraṇaṃ vada ||10||

English meaning: Or am I unqualified to hear the thousand names? Please tell me why you have not taught them.

हिंदी अर्थ: या क्या मुझमें सहस्रनाम सुनने की योग्यता नहीं है? आपने इसे क्यों नहीं बताया, कृपया उसका कारण कहें।

Roman Hindi meaning: Ya kya mujh mein sahasranaam sunne ki yogyata nahin hai? Aapne ise kyon nahin bataaya, kripaya uska kaaran kahein.

हयग्रीव का उत्तर और नित्य पाठ

सूत के परिचय के बाद हयग्रीव बताते हैं कि रहस्य मानकर यह नहीं कहा गया था, इसे किसे दिया जाए, और भक्त के लिए इसका नित्य पाठ क्यों आवश्यक बताया गया है।

Shloka 11

सूत उवाच

इति पृष्टो हयग्रीवो मुनिना कुम्भजन्मना ।
प्रहृष्टो वचनं प्राह तापसं कुम्भसम्भवम् ॥११॥

iti pṛṣṭo hayagrīvo muninā kumbhajanmanā |
prahṛṣṭo vacanaṃ prāha tāpasaṃ kumbhasambhavam ||11||

English meaning: Suta says: Questioned in this way by Agastya, the sage born from a pot, Hayagriva spoke joyfully to the ascetic.

हिंदी अर्थ: सूत कहते हैं: कुम्भ से जन्मे मुनि अगस्त्य के इस प्रश्न पर हयग्रीव प्रसन्न हुए और उस तपस्वी से बोले।

Roman Hindi meaning: Soot kehte hain: kumbh se janme muni Agastya ke is prashn par Hayagriv prasann hue aur us tapasvi se bole.

Shloka 12

लोपामुद्रापतेऽगस्त्य सावधानमनाः शृणु ।
नाम्नां सहस्रं यन्नोक्तं कारणं तद्वदामि ते ॥१२॥

lopāmudrāpate'gastya sāvadhānamanāḥ śṛṇu |
nāmnāṃ sahasraṃ yannoktaṃ kāraṇaṃ tadvadāmi te ||12||

English meaning: Hayagriva answers: Agastya, husband of Lopamudra, listen attentively. I will tell you why I did not teach the thousand names.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव उत्तर देते हैं: हे लोपामुद्रा के पति अगस्त्य, ध्यान से सुनो। मैंने सहस्रनाम क्यों नहीं बताए, उसका कारण अब तुम्हें बताता हूँ।

Roman Hindi meaning: Hayagriv uttar dete hain: he Lopamudra ke pati Agastya, dhyaan se suno. Maine sahasranaam kyon nahin bataaye, uska kaaran ab tumhein bataata hoon.

Shloka 13

रहस्यमिति मत्वाहं नोक्तवांस्ते न चान्यथा ।
पुनश्च पृच्छसे भक्त्या तस्मात्तत्ते वदाम्यहम् ॥१३॥

rahasyamiti matvāhaṃ noktavāṃste na cānyathā |
punaśca pṛcchase bhaktyā tasmāttatte vadāmyaham ||13||

English meaning: I withheld it because I regarded it as a secret, for no other reason. Since you ask again with devotion, I will now tell it to you.

हिंदी अर्थ: इसे रहस्य मानकर ही मैंने तुमसे नहीं कहा था, किसी दूसरे कारण से नहीं। अब तुम भक्ति से फिर पूछ रहे हो, इसलिए मैं वह तुम्हें बताऊँगा।

Roman Hindi meaning: Ise rahasya maankar hi maine tumse nahin kaha tha, kisi doosre kaaran se nahin. Ab tum bhakti se phir poochh rahe ho, isliye main vah tumhein bataaoonga.

Shloka 14

ब्रूयाच्छिष्याय भक्ताय रहस्यमपि देशिकः ।
भवता न प्रदेयं स्यादभक्ताय कदाचन ॥१४॥

brūyācchiṣyāya bhaktāya rahasyamapi deśikaḥ |
bhavatā na pradeyaṃ syādabhaktāya kadācana ||14||

English meaning: Hayagriva says that a teacher may reveal even a secret to a devoted pupil, but instructs Agastya never to transmit it to someone without devotion. This is a traditional condition of transmission stated within the dialogue.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव कहते हैं कि गुरु भक्त शिष्य को रहस्य भी बता सकता है, लेकिन अगस्त्य को इसे कभी भक्तिहीन व्यक्ति को नहीं देना चाहिए। यह संवाद में कही गई शिक्षा देने की पारंपरिक शर्त है।

Roman Hindi meaning: Hayagriv kehte hain ki guru bhakt shishya ko rahasya bhi bata sakta hai, lekin Agastya ko ise kabhi bhaktiheen vyakti ko nahin dena chaahiye. Yeh samvaad mein kahi gayi shiksha dene ki paaramparik shart hai.

Shloka 15

न शठाय न दुष्टाय नाविश्वासाय कर्हिचित् ।
श्रीमातृभक्तियुक्ताय श्रीविद्याराजवेदिने ॥१५॥

na śaṭhāya na duṣṭāya nāviśvāsāya karhicit |
śrīmātṛbhaktiyuktāya śrīvidyārājavedine ||15||

English meaning: The instruction is never to give it to the deceitful, malicious or unbelieving. The description of its intended recipient begins here: one devoted to the Mother and knowledgeable in the sovereign Shrividya…

हिंदी अर्थ: यह शिक्षा कभी कपटी, दुष्ट या अविश्वासी को न दी जाए। आगे योग्य साधक का वर्णन शुरू होता है: श्रीमाता का भक्त और श्रेष्ठ श्रीविद्या का जानकार…

Roman Hindi meaning: Yeh shiksha kabhi kapati, dusht ya avishvaasi ko na di jaaye. Aage yogya saadhak ka varnan shuru hota hai: Shrimata ka bhakt aur shreshth Shrividya ka jaankaar…

Shloka 16

उपासकाय शुद्धाय देयं नामसहस्रकम् ।
यानि नामसहस्राणि सद्यःसिद्धिप्रदानि वै ॥१६॥

upāsakāya śuddhāya deyaṃ nāmasahasrakam |
yāni nāmasahasrāṇi sadyaḥsiddhipradāni vai ||16||

English meaning: Completing the preceding thought, the thousand names are to be given to such a pure worshipper. Hayagriva then begins a statement about thousand-name hymns described as granting immediate attainment; it continues in the next entry.

हिंदी अर्थ: पिछले पद का आशय पूरा होता है: ऐसे शुद्ध उपासक को सहस्रनाम दिए जाएँ। फिर हयग्रीव उन सहस्रनामों की चर्चा शुरू करते हैं जिन्हें तत्काल सिद्धि देने वाला कहा गया है; बात अगले पद में पूरी होती है।

Roman Hindi meaning: Pichhle pad ka aashay poora hota hai: aise shuddh upaasak ko sahasranaam diye jaayein. Phir Hayagriv un sahasranaamon ki charcha shuru karte hain jinhein tatkaal siddhi dene wala kaha gaya hai; baat agle pad mein poori hoti hai.

Shloka 17

तन्त्रेषु ललितादेव्यास्तेषु मुख्यमिदं मुने ।
श्रीविद्यैव तु मन्त्राणां तत्र कादिर्यथा परा ॥१७॥

tantreṣu lalitādevyāsteṣu mukhyamidaṃ mune |
śrīvidyaiva tu mantrāṇāṃ tatra kādiryathā parā ||17||

English meaning: Among those thousand-name hymns of Lalita taught in the tantras, this is presented as foremost, sage. Its pre-eminence is compared with Shrividya among mantras and the Kadi form within that tradition.

हिंदी अर्थ: हे मुनि, तंत्रों में वर्णित ललिता देवी के उन सहस्रनामों में यह प्रमुख बताया गया है। इसकी श्रेष्ठता की तुलना मंत्रों में श्रीविद्या और उसके भीतर कादि विद्या की श्रेष्ठता से की जाती है।

Roman Hindi meaning: He muni, tantron mein varnit Lalita Devi ke un sahasranaamon mein yeh pramukh bataaya gaya hai. Iski shreshthata ki tulna mantron mein Shrividya aur uske bheetar Kaadi vidya ki shreshthata se ki jaati hai.

Shloka 18

पुराणां श्रीपुरमिव शक्तीनां ललिता यथा ।
श्रीविद्योपासकानां च यथा देवो वरः शिवः ॥१८॥

purāṇāṃ śrīpuramiva śaktīnāṃ lalitā yathā |
śrīvidyopāsakānāṃ ca yathā devo varaḥ śivaḥ ||18||

English meaning: The comparison continues: as Shripura stands among cities, Lalita among the powers, and the exalted god Shiva among worshippers of Shrividya…

हिंदी अर्थ: तुलना आगे बढ़ती है: जैसे नगरों में श्रीपुर, शक्तियों में ललिता और श्रीविद्या के उपासकों में श्रेष्ठ देव शिव हैं…

Roman Hindi meaning: Tulna aage badhti hai: jaise nagaron mein Shripur, shaktiyon mein Lalita aur Shrividya ke upaasakon mein shreshth dev Shiv hain…

Shloka 19

तथा नामसहस्रेषु वरमेतत्प्रकीर्तितम् ॥१९॥

tathā nāmasahasreṣu varametatprakīrtitam ||19||

English meaning: So this is declared foremost among thousand-name hymns, completing the comparison in the preceding entries.

हिंदी अर्थ: उसी प्रकार सहस्रनाम स्तोत्रों में इसे श्रेष्ठ कहा गया है। यह पिछले पदों की तुलना को पूरा करता है।

Roman Hindi meaning: Usi prakaar sahasranaam stotron mein ise shreshth kaha gaya hai. Yeh pichhle padon ki tulna ko poora karta hai.

Shloka 20

यथास्य पठनाद्देवी प्रीयते ललिताम्बिका ।
अन्यनामसहस्रस्य पाठान्न प्रीयते तथा ।
श्रीमातुः प्रीतये तस्मादनिशं कीर्तयेदिदम् ॥२०॥

yathāsya paṭhanāddevī prīyate lalitāmbikā |
anyanāmasahasrasya pāṭhānna prīyate tathā |
śrīmātuḥ prītaye tasmādaniśaṃ kīrtayedidam ||20||

English meaning: Hayagriva says that reciting this hymn pleases Lalitambika in a way that no other thousand-name hymn does, and therefore urges continual praise through it for the Mother's delight. This is the hymn's own devotional praise.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव कहते हैं कि इस पाठ से ललिताम्बिका जिस प्रकार प्रसन्न होती हैं, किसी अन्य सहस्रनाम के पाठ से वैसी प्रसन्नता नहीं होती; इसलिए श्रीमाता की प्रसन्नता के लिए इसका निरंतर कीर्तन करना चाहिए। यह स्तोत्र की अपनी भक्तिपरक प्रशंसा है।

Roman Hindi meaning: Hayagriv kehte hain ki is paath se Lalitambika jis prakaar prasann hoti hain, kisi anya sahasranaam ke paath se vaisi prasannata nahin hoti; isliye Shrimata ki prasannata ke liye iska nirantar keertan karna chaahiye. Yeh stotra ki apni bhaktiparak prashansa hai.

Shloka 21

बिल्वपत्रैश्चक्रराजे योऽर्चयेल्ललिताम्बिकाम् ।
पद्मैर्वा तुलसीपत्रैरेभिर्नामसहस्रकैः ॥२१॥

bilvapatraiścakrarāje yo'rcayellalitāmbikām |
padmairvā tulasīpatrairebhirnāmasahasrakaiḥ ||21||

English meaning: The person who worships Lalitambika in the sovereign chakra with these thousand names, using bilva leaves, lotuses or tulasi leaves… The statement about the Goddess's favour continues in the next entry.

हिंदी अर्थ: जो साधक चक्रराज में ललिताम्बिका की इन सहस्रनामों से बिल्वपत्र, कमल या तुलसीपत्र द्वारा अर्चना करता है… उसके प्रति देवी के प्रसाद की बात अगले पद में पूरी होती है।

Roman Hindi meaning: Jo saadhak Chakraraaj mein Lalitambika ki in sahasranaamon se bilvapatra, kamal ya tulsipatra dvaara archana karta hai… uske prati Devi ke prasaad ki baat agle pad mein poori hoti hai.

Shloka 22

सद्यः प्रसादं कुरुते तत्र सिंहासनेश्वरी ।
चक्राधिराजमभ्यर्च्य जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम् ॥२२॥

sadyaḥ prasādaṃ kurute tatra siṃhāsaneśvarī |
cakrādhirājamabhyarcya japtvā pañcadaśākṣarīm ||22||

English meaning: Hayagriva says that the Lady of the Throne immediately grants favour to that worshipper. He then describes worshipping the sovereign chakra and reciting the fifteen-syllable vidya before the recitation specified in the next entry.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव के अनुसार, सिंहासन की अधीश्वरी ऐसे साधक पर तुरंत कृपा करती हैं। फिर वे चक्राधिराज की पूजा और पंद्रह अक्षरों वाली विद्या के जप के बाद किए जाने वाले पाठ का क्रम बताते हैं; यह बात अगले पद में जारी है।

Roman Hindi meaning: Hayagriv ke anusaar, sinhaasan ki adheeshvari aise saadhak par turant kripa karti hain. Phir ve Chakraadhiraaj ki pooja aur pandrah aksharon wali vidya ke jap ke baad kiye jaane wale paath ka kram bataate hain; yeh baat agle pad mein jaari hai.

Shloka 23

जपान्ते कीर्तयेन्नित्यमिदं नामसहस्रकम् ।
जपपूजाद्यशक्तोऽपि पठेन्नामसहस्रकम् ॥२३॥

japānte kīrtayennityamidaṃ nāmasahasrakam |
japapūjādyaśakto'pi paṭhennāmasahasrakam ||23||

English meaning: The instruction is to recite these thousand names regularly at the end of that japa. Even someone unable to perform japa, worship and related observances is told to recite the thousand names.

हिंदी अर्थ: उस जप के अंत में नियमित रूप से यह सहस्रनाम कीर्तन करने को कहा गया है। जप, पूजा आदि करने में असमर्थ व्यक्ति को भी सहस्रनाम का पाठ करने के लिए कहा जाता है।

Roman Hindi meaning: Us jap ke ant mein niyamit roop se yeh sahasranaam keertan karne ko kaha gaya hai. Jap, pooja aadi karne mein asamarth vyakti ko bhi sahasranaam ka paath karne ke liye kaha jaata hai.

Shloka 24

साङ्गार्चने साङ्गजपे यत्फलं तदवाप्नुयात् ।
उपासने स्तुतीरन्याः पठेदभ्युदयो हि सः ॥२४॥

sāṅgārcane sāṅgajape yatphalaṃ tadavāpnuyāt |
upāsane stutīranyāḥ paṭhedabhyudayo hi saḥ ||24||

English meaning: Hayagriva says that this can bring the fruit of worship and japa performed with their accompanying elements. Other praises may also be recited in worship; this is described as a means of further flourishing or well-being.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव कहते हैं कि इससे साधक को अंगों सहित अर्चना और जप का फल मिल सकता है। उपासना में अन्य स्तुतियों का पाठ भी किया जा सकता है; उसे अतिरिक्त अभ्युदय या कल्याण का साधन कहा गया है।

Roman Hindi meaning: Hayagriv kehte hain ki isse saadhak ko angon sahit archana aur jap ka phal mil sakta hai. Upaasana mein anya stutiyon ka paath bhi kiya ja sakta hai; use atirikt abhyuday ya kalyaan ka saadhan kaha gaya hai.

Shloka 25

इदं नामसहस्रं तु कीर्तयेन्नित्यकर्मवत् ।
चक्रराजार्चनं देव्या जपो नाम्नां च कीर्तनम् ॥२५॥

idaṃ nāmasahasraṃ tu kīrtayennityakarmavat |
cakrarājārcanaṃ devyā japo nāmnāṃ ca kīrtanam ||25||

English meaning: Recitation of these thousand names is prescribed like a daily observance. Worship of the sovereign chakra, japa directed to the Goddess and praise through her names form a list completed in the next entry.

हिंदी अर्थ: इस सहस्रनाम का कीर्तन नित्य कर्म की तरह करने को कहा गया है। चक्रराज की अर्चना, देवी का जप और उनके नामों का कीर्तन—इस सूची का आशय अगले पद में पूरा होता है।

Roman Hindi meaning: Is sahasranaam ka keertan nitya karm ki tarah karne ko kaha gaya hai. Chakraraaj ki archana, Devi ka jap aur unke naamon ka keertan—is soochi ka aashay agle pad mein poora hota hai.

Shloka 26

भक्तस्य कृत्यमेतावदन्यदभ्युदयं विदुः ।
भक्तस्यावश्यकमिदं नामसाहस्रकीर्तनम् ॥२६॥

bhaktasya kṛtyametāvadanyadabhyudayaṃ viduḥ |
bhaktasyāvaśyakamidaṃ nāmasāhasrakīrtanam ||26||

English meaning: The preceding list is presented as the devotee's essential duty, with other observances understood as contributing to further flourishing. Hayagriva calls this recitation of the thousand names necessary for the devotee.

हिंदी अर्थ: पिछली सूची को भक्त के मुख्य कर्तव्य बताया गया है; अन्य आचरण अतिरिक्त अभ्युदय के लिए माने गए हैं। हयग्रीव इस सहस्रनाम कीर्तन को भक्त के लिए आवश्यक कहते हैं।

Roman Hindi meaning: Pichhli soochi ko bhakt ke mukhya kartavya bataaya gaya hai; anya aacharan atirikt abhyuday ke liye maane gaye hain. Hayagriv is sahasranaam keertan ko bhakt ke liye aavashyak kehte hain.

वाग्देवियों द्वारा रचना और ललिता की आज्ञा

ललिता वशिनी आदि वाग्देवियों को अपने नामों से स्तोत्र रचने की आज्ञा देती हैं; सभा में उसका पाठ होता है, और ललिता उसके नित्य पाठ का आदेश देती हैं। अन्त में हयग्रीव सहस्रनाम कहने का आरम्भ करते हैं।

Shloka 27

तत्र हेतुं प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं कुम्भसम्भव ।
पुरा श्रीललितादेवी भक्तानां हितकाम्यया ॥२७॥

tatra hetuṃ pravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ kumbhasambhava |
purā śrīlalitādevī bhaktānāṃ hitakāmyayā ||27||

English meaning: Listen to the reason, pot-born Agastya. Once, Shri Lalita, desiring the welfare of her devotees… The next entry tells how she summoned the goddesses of speech.

हिंदी अर्थ: हे कुम्भ से जन्मे अगस्त्य, इसका कारण सुनो। पहले कभी श्रीललिता देवी ने भक्तों का हित चाहकर… आगे बताया जाता है कि उन्होंने वाणी की देवियों को बुलाया।

Roman Hindi meaning: He kumbh se janme Agastya, iska kaaran suno. Pehle kabhi Shrilalita Devi ne bhakton ka hit chaahkar… aage bataaya jaata hai ki unhone vaani ki deviyon ko bulaaya.

Shloka 28

वाग्देवीर्वशिनीमुख्याः समाहूयेदमब्रवीत् ।
वाग्देवता वशिन्याद्याः शृणुध्वं वचनं मम ॥२८॥

vāgdevīrvaśinīmukhyāḥ samāhūyedamabravīt |
vāgdevatā vaśinyādyāḥ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama ||28||

English meaning: Lalita summoned the goddesses of speech headed by Vashini and said: Goddesses of speech, Vashini and the others, listen to my words.

हिंदी अर्थ: ललिता ने वशिनी के नेतृत्व वाली वाणी की देवियों को बुलाकर कहा: हे वशिनी आदि वाग्देवियों, मेरी बात सुनो।

Roman Hindi meaning: Lalita ne Vashini ke netritva wali vaani ki deviyon ko bulaakar kaha: he Vashini aadi Vaagdeviyon, meri baat suno.

Shloka 29

भवत्यो मत्प्रसादेन प्रोल्लसद्वाग्विभूतयः ।
मद्भक्तानां वाग्विभूतिप्रदाने विनियोजिताः ॥२९॥

bhavatyo matprasādena prollasadvāgvibhūtayaḥ |
madbhaktānāṃ vāgvibhūtipradāne viniyojitāḥ ||29||

English meaning: Lalita says: Through my grace, your powers of speech shine forth. You have been appointed to bestow such excellence of speech upon my devotees.

हिंदी अर्थ: ललिता कहती हैं: मेरी कृपा से तुम्हारा वाणी का वैभव प्रखर है। तुम्हें मेरे भक्तों को वाणी की यह सामर्थ्य देने का कार्य सौंपा गया है।

Roman Hindi meaning: Lalita kehti hain: meri kripa se tumhaara vaani ka vaibhav prakhar hai. Tumhein mere bhakton ko vaani ki yeh saamarthya dene ka kaarya saumpa gaya hai.

Shloka 30

मच्चक्रस्य रहस्यज्ञा मम नामपरायणाः ।
मम स्तोत्रविधानाय तस्मादाज्ञापयामि वः ॥३०॥

maccakrasya rahasyajñā mama nāmaparāyaṇāḥ |
mama stotravidhānāya tasmādājñāpayāmi vaḥ ||30||

English meaning: You know the mystery of my chakra and are devoted to my names. I therefore command you to compose a hymn in my praise.

हिंदी अर्थ: तुम मेरे चक्र का रहस्य जानती हो और मेरे नामों में तत्पर हो। इसलिए मैं तुम्हें मेरी स्तुति का स्तोत्र रचने की आज्ञा देती हूँ।

Roman Hindi meaning: Tum mere chakra ka rahasya jaanti ho aur mere naamon mein tatpar ho. Isliye main tumhein meri stuti ka stotra rachne ki aagya deti hoon.

Shloka 31

कुरुध्वमङ्कितं स्तोत्रं मम नामसहस्रकैः ।
येन भक्तैः स्तुताया मे सद्यः प्रीतिः परा भवेत् ॥३१॥

kurudhvamaṅkitaṃ stotraṃ mama nāmasahasrakaiḥ |
yena bhaktaiḥ stutāyā me sadyaḥ prītiḥ parā bhavet ||31||

English meaning: Compose a hymn marked by my thousand names, so that when devotees praise me through it, I may immediately feel supreme delight. This is Lalita's command within the narrative.

हिंदी अर्थ: मेरे सहस्रनामों से अंकित ऐसा स्तोत्र बनाओ जिससे भक्त जब मेरी स्तुति करें तो मुझे तुरंत परम प्रसन्नता हो। यह कथा में ललिता की आज्ञा है।

Roman Hindi meaning: Mere sahasranaamon se ankit aisa stotra banaao jisse bhakt jab meri stuti karein to mujhe turant param prasannata ho. Yeh katha mein Lalita ki aagya hai.

Shloka 32

हयग्रीव उवाच

इत्याज्ञप्ता वचोदेव्यः श्रीदेव्या ललिताम्बया ।
रहस्यैर्नामभिर्दिव्यैश्चक्रुः स्तोत्रमनुत्तमम् ॥३२॥

ityājñaptā vacodevyaḥ śrīdevyā lalitāmbayā |
rahasyairnāmabhirdivyaiścakruḥ stotramanuttamam ||32||

English meaning: Hayagriva says: Thus commanded by Shri Lalitamba, the goddesses of speech composed an unsurpassed hymn with the divine, secret names.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव कहते हैं: श्रीललिताम्बा की ऐसी आज्ञा पाकर वाणी की देवियों ने दिव्य रहस्यनामों से अनुपम स्तोत्र रचा।

Roman Hindi meaning: Hayagriv kehte hain: Shrilalitamba ki aisi aagya paakar vaani ki deviyon ne divya rahasyanaamon se anupam stotra racha.

Shloka 33

रहस्यनामसाहस्रमिति तद्विश्रुतं परम् ।
ततः कदाचित्सदसि स्थित्वा सिंहासनेऽम्बिका ॥३३॥

rahasyanāmasāhasramiti tadviśrutaṃ param |
tataḥ kadācitsadasi sthitvā siṃhāsane'mbikā ||33||

English meaning: That exalted hymn became renowned as the Secret Thousand Names. Then, on one occasion, Ambika took her throne in the assembly… The account of granting an audience and an opportunity for service continues.

हिंदी अर्थ: वह श्रेष्ठ स्तोत्र रहस्यनामसाहस्र के नाम से प्रसिद्ध हुआ। फिर एक समय अम्बिका सभा में सिंहासन पर बैठीं… आगे उनके दर्शन और सेवा का अवसर देने की कथा आती है।

Roman Hindi meaning: Vah shreshth stotra Rahasyanaamasaahasra ke naam se prasiddh hua. Phir ek samay Ambika sabha mein sinhaasan par baitheen… aage unke darshan aur seva ka avsar dene ki katha aati hai.

Shloka 34

स्वसेवावसरं प्रादात्सर्वेषां कुम्भसम्भव ।
सेवार्थमागतास्तत्र ब्रह्माणीब्रह्मकोटयः ॥३४॥

svasevāvasaraṃ prādātsarveṣāṃ kumbhasambhava |
sevārthamāgatāstatra brahmāṇībrahmakoṭayaḥ ||34||

English meaning: Agastya, she granted everyone an opportunity to serve her. Myriads of Brahmani and Brahma forms came for that service, in the narrative's portrayal of a vast divine assembly.

हिंदी अर्थ: हे अगस्त्य, उन्होंने सभी को अपनी सेवा का अवसर दिया। वहाँ सेवा के लिए ब्रह्माणी और ब्रह्मा के असंख्य करोड़ों रूप उपस्थित हुए—यह सभा के विराट स्वरूप का पौराणिक वर्णन है।

Roman Hindi meaning: He Agastya, unhone sabhi ko apni seva ka avsar diya. Vahaan seva ke liye Brahmani aur Brahma ke asankhya karodon roop upasthit hue—yeh sabha ke viraat svaroop ka pauraanik varnan hai.

Shloka 35

लक्ष्मीनारायणानां च कोटयः समुपागताः ।
गौरीकोटिसमेतानां रुद्राणामपि कोटयः ॥३५॥

lakṣmīnārāyaṇānāṃ ca koṭayaḥ samupāgatāḥ |
gaurīkoṭisametānāṃ rudrāṇāmapi koṭayaḥ ||35||

English meaning: Myriads of Lakshmi and Narayana forms also arrived, along with myriads of Rudras accompanied by myriads of Gauri forms.

हिंदी अर्थ: लक्ष्मी और नारायण के करोड़ों रूप भी आए। गौरी के करोड़ों रूपों से युक्त रुद्रों के करोड़ों समूह भी उपस्थित हुए।

Roman Hindi meaning: Lakshmi aur Narayan ke karodon roop bhi aaye. Gauri ke karodon roopon se yukt Rudron ke karodon samooh bhi upasthit hue.

Shloka 36

मन्त्रिणीदण्डिनीमुख्याः सेवार्थं याः समागताः ।
शक्तयो विविधाकारास्तासां संख्या न विद्यते ॥३६॥

mantriṇīdaṇḍinīmukhyāḥ sevārthaṃ yāḥ samāgatāḥ |
śaktayo vividhākārāstāsāṃ saṃkhyā na vidyate ||36||

English meaning: Shaktis of many forms, headed by Mantrini and Dandini, came to serve her; their number could not be reckoned.

हिंदी अर्थ: मन्त्रिणी और दण्डिनी के नेतृत्व में सेवा के लिए अनेक रूपों वाली शक्तियाँ आईं; उनकी संख्या नहीं बताई जा सकती।

Roman Hindi meaning: Mantrini aur Dandini ke netritva mein seva ke liye anek roopon wali shaktiyaan aayeen; unki sankhya nahin bataayi ja sakti.

Shloka 37

दिव्यौघा मानवौघाश्च सिद्धौघाश्च समागताः ।
तत्र श्रीललितादेवी सर्वेषां दर्शनं ददौ ॥३७॥

divyaughā mānavaughāśca siddhaughāśca samāgatāḥ |
tatra śrīlalitādevī sarveṣāṃ darśanaṃ dadau ||37||

English meaning: The divine, human and siddha hosts also assembled, and Shri Lalita granted everyone her darshan.

हिंदी अर्थ: दिव्य, मानव और सिद्ध समुदाय भी उपस्थित हुए। तब श्रीललिता देवी ने सभी को दर्शन दिए।

Roman Hindi meaning: Divya, maanav aur siddh samudaay bhi upasthit hue. Tab Shrilalita Devi ne sabhi ko darshan diye.

Shloka 38

तेषु दृष्ट्वोपविष्टेषु स्वे स्वे स्थाने यथाक्रमम् ।
तत्र श्रीललितादेवीकटाक्षक्षेपनोदिताः ॥३८॥

teṣu dṛṣṭvopaviṣṭeṣu sve sve sthāne yathākramam |
tatra śrīlalitādevīkaṭākṣakṣepanoditāḥ ||38||

English meaning: When all, having seen her, had seated themselves in their respective places in due order, prompted by Shri Lalita's sidelong glance… The action of Vashini and the others is completed in the next entry.

हिंदी अर्थ: जब वे सब उन्हें देखकर अपने-अपने स्थान पर क्रम से बैठ गए, तब श्रीललिता देवी के कटाक्ष के संकेत से प्रेरित होकर… वशिनी आदि के स्तवन का वर्णन अगले पद में पूरा होता है।

Roman Hindi meaning: Jab ve sab unhen dekhkar apne-apne sthaan par kram se baith gaye, tab Shrilalita Devi ke kataaksh ke sanket se prerit hokar… Vashini aadi ke stavan ka varnan agle pad mein poora hota hai.

Shloka 39

उत्थाय वशिनीमुख्या बद्धाञ्जलिपुटास्तदा ।
अस्तुवन्नामसाहस्रैः स्वकृतैर्ललिताम्बिकाम् ॥३९॥

utthāya vaśinīmukhyā baddhāñjalipuṭāstadā |
astuvannāmasāhasraiḥ svakṛtairlalitāmbikām ||39||

English meaning: Vashini and the others rose with palms joined and praised Lalitambika through the thousand names they had composed.

हिंदी अर्थ: वशिनी आदि उठीं और हाथ जोड़कर अपने रचे सहस्रनामों से ललिताम्बिका की स्तुति करने लगीं।

Roman Hindi meaning: Vashini aadi utheen aur haath jodkar apne rache sahasranaamon se Lalitambika ki stuti karne lageen.

Shloka 40

श्रुत्वा स्तवं प्रसन्नाभूल्ललिता परमेश्वरी ।
सर्वे ते विस्मयं जग्मुर्ये तत्र सदसि स्थिताः ॥४०॥

śrutvā stavaṃ prasannābhūllalitā parameśvarī |
sarve te vismayaṃ jagmurye tatra sadasi sthitāḥ ||40||

English meaning: Hearing the hymn, Lalita, the Supreme Lady, was pleased, and everyone present in the assembly was filled with wonder.

हिंदी अर्थ: स्तुति सुनकर परमेश्वरी ललिता प्रसन्न हुईं। उस सभा में उपस्थित सभी लोग विस्मय से भर गए।

Roman Hindi meaning: Stuti sunkar Parameshvari Lalita prasann hueen. Us sabha mein upasthit sabhi log vismay se bhar gaye.

Shloka 41

ततः प्रोवाच ललिता सदस्यान्देवतागणान् ।
ममाज्ञयैव वाग्देव्यश्चक्रुः स्तोत्रमनुत्तमम् ॥४१॥

tataḥ provāca lalitā sadasyāndevatāgaṇān |
mamājñayaiva vāgdevyaścakruḥ stotramanuttamam ||41||

English meaning: Lalita then told the assembled deities: The goddesses of speech composed this unsurpassed hymn at my command. The description of its names continues in the next entry.

हिंदी अर्थ: तब ललिता ने सभा में उपस्थित देवताओं से कहा: वाणी की देवियों ने मेरी ही आज्ञा से यह अनुपम स्तोत्र रचा है। इसके नामों का वर्णन अगले पद में जारी है।

Roman Hindi meaning: Tab Lalita ne sabha mein upasthit devataaon se kaha: vaani ki deviyon ne meri hi aagya se yeh anupam stotra racha hai. Iske naamon ka varnan agle pad mein jaari hai.

Shloka 42

अङ्कितं नामभिर्दिव्यैर्मम प्रीतिविधायकैः ॥४२॥

aṅkitaṃ nāmabhirdivyairmama prītividhāyakaiḥ ||42||

English meaning: It is marked by my divine names, which bring me delight. This completes the description begun in Lalita's preceding statement.

हिंदी अर्थ: यह स्तोत्र मेरे उन दिव्य नामों से अंकित है जो मुझे प्रसन्न करते हैं। यह पिछले पद में शुरू हुए ललिता के कथन को पूरा करता है।

Roman Hindi meaning: Yeh stotra mere un divya naamon se ankit hai jo mujhe prasann karte hain. Yeh pichhle pad mein shuru hue Lalita ke kathan ko poora karta hai.

Shloka 43

तत्पठध्वं सदा यूयं स्तोत्रं मत्प्रीतिवृद्धये ।
प्रवर्तयध्वं भक्तेषु मम नामसहस्रकम् ॥४३॥

tatpaṭhadhvaṃ sadā yūyaṃ stotraṃ matprītivṛddhaye |
pravartayadhvaṃ bhakteṣu mama nāmasahasrakam ||43||

English meaning: Always recite this hymn to increase my delight, and establish the recitation of my thousand names among devotees.

हिंदी अर्थ: मेरी प्रसन्नता बढ़ाने के लिए तुम सब इस स्तोत्र का सदा पाठ करो और मेरे सहस्रनाम को भक्तों में प्रचलित करो।

Roman Hindi meaning: Meri prasannata badhaane ke liye tum sab is stotra ka sada paath karo aur mere sahasranaam ko bhakton mein prachalit karo.

Shloka 44

इदं नामसहस्रं मे यो भक्तः पठते सकृत् ।
मम प्रियतमो ज्ञेयस्तस्मै कामान्ददाम्यहम् ॥४४॥

idaṃ nāmasahasraṃ me yo bhaktaḥ paṭhate sakṛt |
mama priyatamo jñeyastasmai kāmāndadāmyaham ||44||

English meaning: Lalita says: A devotee who recites these thousand names even once is to be regarded as especially dear to me, and I grant that devotee's desires. This is the Goddess's devotional assurance within the narrative.

हिंदी अर्थ: ललिता कहती हैं: जो भक्त मेरे इन सहस्रनामों का एक बार भी पाठ करे, उसे मेरा अत्यंत प्रिय जानना चाहिए; मैं उसकी इच्छाएँ पूरी करती हूँ। यह कथा में देवी का भक्तिपरक आश्वासन है।

Roman Hindi meaning: Lalita kehti hain: jo bhakt mere in sahasranaamon ka ek baar bhi paath kare, use mera atyant priya jaanna chaahiye; main uski ichchhaayein poori karti hoon. Yeh katha mein Devi ka bhaktiparak aashvaasan hai.

Shloka 45

श्रीचक्रे मां समभ्यर्च्य जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम् ।
पश्चान्नामसहस्रं मे कीर्तयेन्मम तुष्टये ॥४५॥

śrīcakre māṃ samabhyarcya japtvā pañcadaśākṣarīm |
paścānnāmasahasraṃ me kīrtayenmama tuṣṭaye ||45||

English meaning: After worshipping me in the Shri Chakra and reciting the fifteen-syllable vidya, one should recite my thousand names for my delight.

हिंदी अर्थ: श्रीचक्र में मेरी अर्चना और पंद्रह अक्षरों वाली विद्या का जप करने के बाद, मेरी प्रसन्नता के लिए मेरे सहस्रनामों का कीर्तन करे।

Roman Hindi meaning: Shrichakra mein meri archana aur pandrah aksharon wali vidya ka jap karne ke baad, meri prasannata ke liye mere sahasranaamon ka keertan kare.

Shloka 46

मामर्चयतु वा मा वा विद्यां जपतु वा न वा ।
कीर्तयेन्नामसाहस्रमिदं मत्प्रीतये सदा ॥४६॥

māmarcayatu vā mā vā vidyāṃ japatu vā na vā |
kīrtayennāmasāhasramidaṃ matprītaye sadā ||46||

English meaning: Whether or not one performs my worship or recites the vidya, one should always recite these thousand names for my delight.

हिंदी अर्थ: वह मेरी अर्चना करे या न करे, विद्या का जप करे या न करे, फिर भी मेरी प्रसन्नता के लिए इस सहस्रनाम का सदा कीर्तन करे।

Roman Hindi meaning: Vah meri archana kare ya na kare, vidya ka jap kare ya na kare, phir bhi meri prasannata ke liye is sahasranaam ka sada keertan kare.

Shloka 47

मत्प्रीत्या सकलान्कामाँल्लभते नात्र संशयः ।
तस्मान्नामसहस्रं मे कीर्तयध्वं सदादरात् ॥४७॥

matprītyā sakalānkāmām̐llabhate nātra saṃśayaḥ |
tasmānnāmasahasraṃ me kīrtayadhvaṃ sadādarāt ||47||

English meaning: Lalita says that through her delight the devotee obtains all desired things without doubt, and therefore asks that her thousand names always be recited with respect. The certainty expressed belongs to this devotional assurance.

हिंदी अर्थ: ललिता कहती हैं कि उनकी प्रसन्नता से साधक की सभी इच्छाएँ पूरी होती हैं; इसलिए वे अपने सहस्रनाम का सदा आदरपूर्वक कीर्तन करने को कहती हैं। निस्संदेह फल मिलने का कथन इसी भक्तिपरक आश्वासन का हिस्सा है।

Roman Hindi meaning: Lalita kehti hain ki unki prasannata se saadhak ki sabhi ichchhaayein poori hoti hain; isliye ve apne sahasranaam ka sada aadarpoorvak keertan karne ko kehti hain. Nissandeh phal milne ka kathan isi bhaktiparak aashvaasan ka hissa hai.

Shloka 48

हयग्रीव उवाच

इति श्रीललितेशानी शास्ति देवान्सहानुगान् ॥४८॥

iti śrīlaliteśānī śāsti devānsahānugān ||48||

English meaning: Hayagriva says: In this way, Shri Lalita, the sovereign Goddess, instructs the deities together with their attendants.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव कहते हैं: इस प्रकार अधीश्वरी श्रीललिता देवताओं और उनके अनुचरों को निर्देश देती हैं।

Roman Hindi meaning: Hayagriv kehte hain: is prakaar adheeshvari Shrilalita devataaon aur unke anucharon ko nirdesh deti hain.

Shloka 49

तदाज्ञया तदारभ्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
शक्तयो मन्त्रिणीमुख्या इदं नामसहस्रकम् ॥४९॥

tadājñayā tadārabhya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
śaktayo mantriṇīmukhyā idaṃ nāmasahasrakam ||49||

English meaning: At her command, from that time onward, Brahma, Vishnu, Maheshvara and the Shaktis headed by Mantrini… Their continual recitation of these thousand names is described in the next entry.

हिंदी अर्थ: उनकी आज्ञा से, तभी से ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर और मन्त्रिणी आदि शक्तियाँ इन सहस्रनामों का… उनके नियमित पाठ का वर्णन अगले पद में पूरा होता है।

Roman Hindi meaning: Unki aagya se, tabhi se Brahma, Vishnu, Maheshvar aur Mantrini aadi shaktiyaan in sahasranaamon ka… unke niyamit paath ka varnan agle pad mein poora hota hai.

Shloka 50

पठन्ति भक्त्या सततं ललितापरितुष्टये ।
तस्मादवश्यं भक्तेन कीर्तनीयमिदं मुने ॥५०॥

paṭhanti bhaktyā satataṃ lalitāparituṣṭaye |
tasmādavaśyaṃ bhaktena kīrtanīyamidaṃ mune ||50||

English meaning: They recite them continually with devotion for Lalita's complete delight. Hayagriva therefore tells the sage that a devotee should certainly recite them.

हिंदी अर्थ: वे ललिता की पूर्ण प्रसन्नता के लिए निरंतर भक्ति से इनका पाठ करते हैं। इसलिए, हे मुनि, हयग्रीव भक्त को इनका कीर्तन अवश्य करने के लिए कहते हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Lalita ki poorn prasannata ke liye nirantar bhakti se inka paath karte hain. Isliye, he muni, Hayagriv bhakt ko inka keertan avashya karne ke liye kehte hain.

Shloka 51

आवश्यकत्वे हेतुत्वे मया प्रोक्तो मुनीश्वर ।
इदानीं नामसाहस्रं वक्ष्यामि श्रद्धया शृणु ॥५१॥

āvaśyakatve hetutve mayā prokto munīśvara |
idānīṃ nāmasāhasraṃ vakṣyāmi śraddhayā śṛṇu ||51||

English meaning: Great sage, I have explained the reason why this recitation is necessary. I will now tell the thousand names; listen with reverence.

हिंदी अर्थ: हे मुनीश्वर, मैंने इसकी आवश्यकता का कारण बता दिया है। अब सहस्रनाम कहूँगा; श्रद्धा से सुनो।

Roman Hindi meaning: He muneeshvar, maine iski aavashyakta ka kaaran bata diya hai. Ab sahasranaam kahoonga; shraddha se suno.

ध्यान

सहस्रनाम से पहले का ध्यान-श्लोक। 1927 के छपे पाठ में ध्यान और पहला नाम-श्लोक, दोनों पर संख्या 52 है।

Shloka 52

सिन्दूरारुणविग्रहां त्रिनयनां माणिक्यमौलिस्फुरत्तारानायकशेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम् ।
पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलं बिभ्रतीं
सौम्यां रत्नघटस्थरक्तचरणां ध्यायेत्परामम्बिकाम् ॥५२॥

sindūrāruṇavigrahāṃ trinayanāṃ māṇikyamaulisphurattārānāyakaśekharāṃ smitamukhīmāpīnavakṣoruhām |
pāṇibhyāmalipūrṇaratnacaṣakaṃ raktotpalaṃ bibhratīṃ
saumyāṃ ratnaghaṭastharaktacaraṇāṃ dhyāyetparāmambikām ||52||

English meaning: Meditate on the supreme Ambika: vermilion-red, three-eyed and smiling, with the moon shining in her ruby crown and a full bosom. In her hands she holds a jewelled cup filled with wine and a red lotus. She is gentle, with red feet resting upon a jewelled vessel.

हिंदी अर्थ: परम अम्बिका का ध्यान करें: उनका शरीर सिंदूर जैसा अरुण, तीन नेत्र और मुस्कराता मुख है। माणिक्य-मुकुट में चंद्रमा चमकता है और उनका वक्ष पूर्ण है। वे हाथों में मदिरा से भरा रत्नमय चषक और लाल कमल धारण करती हैं। उनका रूप सौम्य है और लाल चरण रत्नघट पर स्थित हैं।

Roman Hindi meaning: Param Ambika ka dhyaan karein: unka shareer sindoor jaisa arun, teen netra aur muskaraata mukh hai. Maanikya-mukut mein chandrama chamakta hai aur unka vaksh poorn hai. Ve haathon mein madira se bhara ratnamay chashak aur laal kamal dhaaran karti hain. Unka roop saumya hai aur laal charan ratnaghat par sthit hain.

प्राकट्य और शिख-नख रूप

नाम-श्लोक 52–72: चिदग्नि-कुण्ड से प्राकट्य, चार भुजाओं के आयुध, और मुकुट से चरणों तक देवी के रूप का काव्यात्मक वर्णन।

Shloka 52

श्रीमाता श्रीमहाराज्ञी श्रीमत्सिंहासनेश्वरी ।
चिदग्निकुण्डसम्भूता देवकार्यसमुद्यता ॥५२॥

śrīmātā śrīmahārājñī śrīmatsiṃhāsaneśvarī |
cidagnikuṇḍasambhūtā devakāryasamudyatā ||52||

English meaning: She is the revered Mother, the great Queen and the Lady of the glorious throne. Arising from the fire-pit of consciousness, she is intent upon accomplishing the work of the gods.

हिंदी अर्थ: वे श्रीमाता, महान महारानी और दिव्य सिंहासन की अधीश्वरी हैं। चेतना के अग्निकुंड से प्रकट हुई देवी देवताओं का कार्य पूरा करने के लिए उद्यत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Shrimata, mahaan mahaaraani aur divya sinhaasan ki adheeshvari hain. Chetna ke agnikund se prakat hui Devi devataaon ka kaarya poora karne ke liye udyat hain.

Shloka 53

उद्यद्भानुसहस्राभा चतुर्बाहुसमन्विता ।
रागस्वरूपपाशाढ्या क्रोधाकाराङ्कुशोज्ज्वला ॥५३॥

udyadbhānusahasrābhā caturbāhusamanvitā |
rāgasvarūpapāśāḍhyā krodhākārāṅkuśojjvalā ||53||

English meaning: She shines like a thousand rising suns and has four arms. She bears the noose in the form of attachment or desire and shines with the goad in the form of anger.

हिंदी अर्थ: वे उदय होते हजार सूर्यों जैसी आभा और चार भुजाओं वाली हैं। उनका पाश राग या आसक्ति का रूप है और उनका चमकता अंकुश क्रोध का रूप है।

Roman Hindi meaning: Ve uday hote hazaar sooryon jaisi aabha aur chaar bhujaaon wali hain. Unka paash raag ya aasakti ka roop hai aur unka chamakta ankush krodh ka roop hai.

Shloka 54

मनोरूपेक्षुकोदण्डा पञ्चतन्मात्रसायका ।
निजारुणप्रभापूरमज्जद्ब्रह्माण्डमण्डला ॥५४॥

manorūpekṣukodaṇḍā pañcatanmātrasāyakā |
nijāruṇaprabhāpūramajjadbrahmāṇḍamaṇḍalā ||54||

English meaning: Her sugarcane bow takes the form of the mind, and her arrows are the five tanmatras, the subtle objects of sensory experience. The flood of her own crimson radiance immerses the whole cosmic sphere.

हिंदी अर्थ: उनका इक्षुधनुष मन का रूप है और उनके बाण पाँच तन्मात्राएँ, अर्थात अनुभव के सूक्ष्म विषय हैं। उनकी अपनी अरुण आभा का प्रवाह पूरे ब्रह्मांड को डुबो देता है।

Roman Hindi meaning: Unka ikshudhanush man ka roop hai aur unke baan paanch tanmaatraayein, arthaat anubhav ke sookshm vishay hain. Unki apni arun aabha ka pravaah poore brahmaand ko dubo deta hai.

Shloka 55

चम्पकाशोकपुन्नागसौगन्धिकलसत्कचा ।
कुरुविन्दमणिश्रेणीकनत्कोटीरमण्डिता ॥५५॥

campakāśokapunnāgasaugandhikalasatkacā |
kuruvindamaṇiśreṇīkanatkoṭīramaṇḍitā ||55||

English meaning: Her hair is adorned with champaka, ashoka, punnaga and saugandhika flowers. Her crown gleams with rows of kuruvinda gems.

हिंदी अर्थ: उनके केश चंपक, अशोक, पुन्नाग और सौगन्धिक पुष्पों से शोभित हैं। वे कुरुविन्द रत्नों की पंक्तियों से चमकता मुकुट धारण करती हैं।

Roman Hindi meaning: Unke kesh champak, ashok, punnaag aur saugandhik pushpon se shobhit hain. Ve kuruvind ratnon ki panktiyon se chamakta mukut dhaaran karti hain.

Shloka 56

अष्टमीचन्द्रविभ्राजदलिकस्थलशोभिता ।
मुखचन्द्रकलङ्काभमृगनाभिविशेषका ॥५६॥

aṣṭamīcandravibhrājadalikasthalaśobhitā |
mukhacandrakalaṅkābhamṛganābhiviśeṣakā ||56||

English meaning: Her forehead shines like the eighth-day moon. The musk mark on her moon-like face resembles the moon's dark marking.

हिंदी अर्थ: उनका ललाट अष्टमी के चंद्रमा जैसा दमकता है। मुखरूपी चंद्रमा पर लगा कस्तूरी का तिलक चंद्रमा के कलंक जैसा दिखाई देता है।

Roman Hindi meaning: Unka lalaat ashtami ke chandrama jaisa damakta hai. Mukhroopi chandrama par laga kastoori ka tilak chandrama ke kalank jaisa dikhaayi deta hai.

Shloka 57

वदनस्मरमाङ्गल्यगृहतोरणचिल्लिका ।
वक्त्रलक्ष्मीपरीवाहचलन्मीनाभलोचना ॥५७॥

vadanasmaramāṅgalyagṛhatoraṇacillikā |
vaktralakṣmīparīvāhacalanmīnābhalocanā ||57||

English meaning: Her eyebrows are like the archway of her face, imagined as the auspicious dwelling of the god of love. Her eyes resemble fish moving in the stream of her facial beauty.

हिंदी अर्थ: उनकी भौंहें मानो कामदेव के मंगलगृह बने मुख का तोरण हैं। उनके नेत्र मुख की सुंदरता के प्रवाह में चलती मछलियों जैसे हैं।

Roman Hindi meaning: Unki bhaunhein maano Kaamdev ke mangalgrih bane mukh ka toran hain. Unke netra mukh ki sundarta ke pravaah mein chalti machhliyon jaise hain.

Shloka 58

नवचम्पकपुष्पाभनासादण्डविराजिता ।
ताराकान्तितिरस्कारिनासाभरणभासुरा ॥५८॥

navacampakapuṣpābhanāsādaṇḍavirājitā |
tārākāntitiraskārināsābharaṇabhāsurā ||58||

English meaning: Her nose has the beauty of a fresh champaka blossom. Her nose ornament shines with a radiance that surpasses the brilliance of the stars.

हिंदी अर्थ: उनकी नासिका नए चंपक पुष्प जैसी शोभित है। उनका नासाभूषण ऐसी कांति से चमकता है जो तारों की आभा को भी पीछे छोड़ देती है।

Roman Hindi meaning: Unki naasika naye champak pushp jaisi shobhit hai. Unka naasaabhooshan aisi kaanti se chamakta hai jo taaron ki aabha ko bhi peechhe chhod deti hai.

Shloka 59

कदम्बमञ्जरीकॢप्तकर्णापूरमनोहरा ।
ताटङ्कयुगलीभूततपनोडुपमण्डला ॥५९॥

kadambamañjarīkḷptakarṇāpūramanoharā |
tāṭaṅkayugalībhūtatapanoḍupamaṇḍalā ||59||

English meaning: She is charming with ear ornaments fashioned from kadamba flower clusters. The solar and lunar discs become her pair of earrings.

हिंदी अर्थ: कदंब की मंजरियों से बने कर्णाभूषण उन्हें मनोहर बनाते हैं। सूर्य और चंद्रमा के मंडल उनके दो ताटंक, अर्थात कानों के आभूषण, बने हैं।

Roman Hindi meaning: Kadamb ki manjariyon se bane karnaabhooshan unhein manohar banaate hain. Soorya aur chandrama ke mandal unke do taatank, arthaat kaanon ke aabhooshan, bane hain.

Shloka 60

पद्मरागशिलादर्शपरिभाविकपोलभूः ।
नवविद्रुमबिम्बश्रीन्यक्कारिदशनच्छदा ॥६०॥

padmarāgaśilādarśaparibhāvikapolabhūḥ |
navavidrumabimbaśrīnyakkāridaśanacchadā ||60||

English meaning: Her cheeks surpass a mirror of padmaraga gemstone. The beauty of her lips outshines fresh coral and the red bimba fruit.

हिंदी अर्थ: उनके कपोल पद्मराग रत्न के दर्पण को भी मात देते हैं। उनके अधरों की शोभा नए मूंगे और बिंबफल की लालिमा से बढ़कर है।

Roman Hindi meaning: Unke kapol padmaraag ratna ke darpan ko bhi maat dete hain. Unke adharon ki shobha naye moonge aur bimbaphal ki laalima se badhkar hai.

Shloka 61

शुद्धविद्याङ्कुराकारद्विजपङ्क्तिद्वयोज्ज्वला ।
कर्पूरवीटिकामोदसमाकर्षिदिगन्तरा ॥६१॥

śuddhavidyāṅkurākāradvijapaṅktidvayojjvalā |
karpūravīṭikāmodasamākarṣidigantarā ||61||

English meaning: Her two rows of teeth shine like sprouts of pure knowledge, Shuddhavidya. The fragrance of her camphor-scented betel draws the surrounding directions toward her.

हिंदी अर्थ: उनकी दो दंतपंक्तियाँ शुद्धविद्या के अंकुरों जैसी उज्ज्वल हैं। उनके कपूर-सुगंधित तांबूल की महक दिशाओं को आकर्षित करती है।

Roman Hindi meaning: Unki do dantapanktiyaan Shuddhavidya ke ankuro jaisi ujjval hain. Unke kapoor-sugandhit taambool ki mahak dishaaon ko aakarshit karti hai.

Shloka 62

निजसंलापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी ।
मन्दस्मितप्रभापूरमज्जत्कामेशमानसा ॥६२॥

nijasaṃlāpamādhuryavinirbhartsitakacchapī |
mandasmitaprabhāpūramajjatkāmeśamānasā ||62||

English meaning: The sweetness of her conversation surpasses the Kachchhapi vina. Kamesha's mind is immersed in the radiance of her gentle smile.

हिंदी अर्थ: उनकी बातचीत की मिठास कच्छपी वीणा को भी पीछे छोड़ देती है। उनकी मंद मुस्कान की प्रभा में कामेश का मन डूब जाता है।

Roman Hindi meaning: Unki baatcheet ki mithaas Kachchhapi veena ko bhi peechhe chhod deti hai. Unki mand muskaan ki prabha mein Kaamesh ka man doob jaata hai.

Shloka 63

अनाकलितसादृश्यचिबुकश्रीविराजिता ।
कामेशबद्धमाङ्गल्यसूत्रशोभितकन्धरा ॥६३॥

anākalitasādṛśyacibukaśrīvirājitā |
kāmeśabaddhamāṅgalyasūtraśobhitakandharā ||63||

English meaning: Her chin shines with a beauty for which no likeness can be found. Her neck is adorned with the auspicious marriage thread tied by Kamesha.

हिंदी अर्थ: उनकी ठोड़ी ऐसी सुंदर है जिसका कोई सादृश्य नहीं मिलता। कामेश द्वारा बाँधा गया मांगल्यसूत्र उनके कंठ को शोभित करता है।

Roman Hindi meaning: Unki thodi aisi sundar hai jiska koi saadrishya nahin milta. Kaamesh dvaara baandha gaya maangalyasootra unke kanth ko shobhit karta hai.

Shloka 64

कनकाङ्गदकेयूरकमनीयभुजान्विता ।
रत्नग्रैवेयचिन्ताकलोलमुक्ताफलान्विता ॥६४॥

kanakāṅgadakeyūrakamanīyabhujānvitā |
ratnagraiveyacintākalolamuktāphalānvitā ||64||

English meaning: Her lovely arms are adorned with golden arm ornaments. She wears jewelled neck ornaments, an ornament called chintaka, and swaying pearls.

हिंदी अर्थ: उनकी सुंदर भुजाएँ सोने के अंगद और केयूर से सजी हैं। वे रत्नजटित ग्रीवाभूषण, चिंताक नामक आभूषण और झूलते मोती धारण करती हैं।

Roman Hindi meaning: Unki sundar bhujaayein sone ke angad aur keyoor se saji hain. Ve ratnajatit greevaabhooshan, chintaak naamak aabhooshan aur jhoolte moti dhaaran karti hain.

Shloka 65

कामेश्वरप्रेमरत्नमणिप्रतिपणस्तनी ।
नाभ्यालवालरोमालिलताफलकुचद्वयी ॥६५॥

kāmeśvarapremaratnamaṇipratipaṇastanī |
nābhyālavālaromālilatāphalakucadvayī ||65||

English meaning: The poetry portrays her breasts as a pledge exchanged for the jewel of Kameshvara's love. They are also likened to two fruits of the creeper of fine hair growing from the basin of her navel.

हिंदी अर्थ: काव्य में उनके स्तनों को कामेश्वर के प्रेमरत्न के बदले रखे प्रतिपण के रूप में बताया गया है। नाभिरूपी आलवाल से उगती रोमलता के दो फलों के समान उनके दोनों कुच हैं।

Roman Hindi meaning: Kaavya mein unke stanon ko Kaameshvar ke premaratna ke badle rakhe pratipan ke roop mein bataaya gaya hai. Naabhiroopi aalavaal se ugti romalata ke do phalon ke samaan unke dono kuch hain.

Shloka 66

लक्ष्यरोमलताधारतासमुन्नेयमध्यमा ।
स्तनभारदलन्मध्यपट्टबन्धवलित्रया ॥६६॥

lakṣyaromalatādhāratāsamunneyamadhyamā |
stanabhāradalanmadhyapaṭṭabandhavalitrayā ||66||

English meaning: Her waist is portrayed as so slender that its presence is inferred from its support of the fine hair-line. Its three folds are likened to bands supporting the waist under the weight of her breasts.

हिंदी अर्थ: उनकी कमर इतनी सूक्ष्म बताई गई है कि रोमलता का आधार होने से उसका अनुमान होता है। स्तनों के भार से दबते मध्यभाग की तीन वलियाँ मानो उसे सँभालने वाले पट्टबंध हैं।

Roman Hindi meaning: Unki kamar itni sookshm bataayi gayi hai ki romalata ka aadhaar hone se uska anumaan hota hai. Stanon ke bhaar se dabte madhyabhaag ki teen valiyaan maano use sambhaalne wale pattabandh hain.

Shloka 67

अरुणारुणकौसुम्भवस्त्रभास्वत्कटीतटी ।
रत्नकिङ्किणिकारम्यरशनादामभूषिता ॥६७॥

aruṇāruṇakausumbhavastrabhāsvatkaṭītaṭī |
ratnakiṅkiṇikāramyaraśanādāmabhūṣitā ||67||

English meaning: Her waist shines in richly crimson cloth dyed with safflower. She is adorned with a girdle made lovely by small jewelled bells.

हिंदी अर्थ: उनकी कटि गहरे अरुण, कुसुंभ-रँगे वस्त्र से चमकती है। वे रत्नजटित छोटी घंटियों से मनोहर बनी करधनी धारण करती हैं।

Roman Hindi meaning: Unki kati gahre arun, kusumbh-range vastra se chamakti hai. Ve ratnajatit chhoti ghantiyon se manohar bani kardhani dhaaran karti hain.

Shloka 68

कामेशज्ञानसौभाग्यमार्दवोरुद्वयान्विता ।
माणिक्यमुकुटाकारजानुद्वयविराजिता ॥६८॥

kāmeśajñānasaubhāgyamārdavorudvayānvitā |
māṇikyamukuṭākārajānudvayavirājitā ||68||

English meaning: Her thighs possess a beauty and softness that Kamesha alone knows. Her knees are beautiful like crowns of ruby.

हिंदी अर्थ: उनकी दोनों जाँघों का सौंदर्य और कोमलता केवल कामेश के ज्ञान का विषय हैं। उनके दोनों घुटने माणिक्य-मुकुटों जैसे शोभित हैं।

Roman Hindi meaning: Unki dono jaanghon ka saundarya aur komalta keval Kaamesh ke gyaan ka vishay hain. Unke dono ghutne maanikya-mukuton jaise shobhit hain.

Shloka 69

इन्द्रगोपपरिक्षिप्तस्मरतूणाभजङ्घिका ।
गूढगुल्फा कूर्मपृष्ठजयिष्णुप्रपदान्विता ॥६९॥

indragopaparikṣiptasmaratūṇābhajaṅghikā |
gūḍhagulphā kūrmapṛṣṭhajayiṣṇuprapadānvitā ||69||

English meaning: Her shanks resemble the love god's quivers marked with the red specks of indragopa insects. Her ankles are concealed, and her insteps surpass the beauty of a tortoise's rounded back.

हिंदी अर्थ: उनकी पिंडलियाँ कामदेव के तरकश जैसी हैं, जिन पर इन्द्रगोप की लाल बिंदुओं जैसी सज्जा है। उनके टखने सुगठित और छिपे हुए हैं, तथा पाँवों का ऊपरी भाग कछुए की पीठ की शोभा को भी मात देता है।

Roman Hindi meaning: Unki pindliyaan Kaamdev ke tarkash jaisi hain, jin par indragop ki laal binduon jaisi sajja hai. Unke takhne sugathit aur chhipe hue hain, tatha paanvon ka oopari bhaag kachhue ki peeth ki shobha ko bhi maat deta hai.

Shloka 70

नखदीधितिसंछन्ननमज्जनतमोगुणा ।
पदद्वयप्रभाजालपराकृतसरोरुहा ॥७०॥

nakhadīdhitisaṃchannanamajjanatamoguṇā |
padadvayaprabhājālaparākṛtasaroruhā ||70||

English meaning: The rays from her toenails cover the darkness of tamas in those who bow to her. The radiance of her two feet surpasses the beauty of lotuses.

हिंदी अर्थ: उनके चरणनखों की किरणें नमस्कार करने वालों के तमोगुण को ढक लेती हैं। उनके दोनों चरणों की प्रभा कमलों की शोभा को भी पीछे छोड़ देती है।

Roman Hindi meaning: Unke charananakhon ki kiranein namaskaar karne waalon ke tamogun ko dhak leti hain. Unke dono charanon ki prabha kamalon ki shobha ko bhi peechhe chhod deti hai.

Shloka 71

सिञ्जानमणिमञ्जीरमण्डितश्रीपदाम्बुजा ।
मरालीमन्दगमना महालावण्यशेवधिः ॥७१॥

siñjānamaṇimañjīramaṇḍitaśrīpadāmbujā |
marālīmandagamanā mahālāvaṇyaśevadhiḥ ||71||

English meaning: Her lovely lotus feet are adorned with tinkling jewelled anklets. She moves with the gentle gait of a female swan and is a treasury of great beauty.

हिंदी अर्थ: उनके सुंदर चरणकमल झनकती रत्नमय पायल से सजे हैं। वे हंसिनी की तरह मंद गति से चलती हैं और महान लावण्य की निधि हैं।

Roman Hindi meaning: Unke sundar charanakamal jhanakti ratnamay paayal se saje hain. Ve hansini ki tarah mand gati se chalti hain aur mahaan laavanya ki nidhi hain.

Shloka 72

सर्वारुणाऽनवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता ।
शिवकामेश्वराङ्कस्था शिवा स्वाधीनवल्लभा ॥७२॥

sarvāruṇā'navadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā |
śivakāmeśvarāṅkasthā śivā svādhīnavallabhā ||72||

English meaning: She is wholly crimson, flawless in form and adorned with every ornament. Seated on Shivakameshvara's lap, she is Shiva, the auspicious one, whose beloved is under her sway.

हिंदी अर्थ: वे पूर्णतः अरुण वर्ण वाली, निर्दोष अंगों वाली और सभी आभूषणों से सुशोभित हैं। शिवकामेश्वर के अंक में स्थित वे शिवा हैं और उनके प्रिय उनके अधीन हैं।

Roman Hindi meaning: Ve poornatah arun varn wali, nirdosh angon wali aur sabhi aabhooshanon se sushobhit hain. Shivakameshvar ke ank mein sthit ve Shiva hain aur unke priya unke adheen hain.

श्रीपुर-निवास और भण्डासुर-युद्ध

नाम-श्लोक 73–84: सुमेरु, चिन्तामणि-गृह और श्रीपुर में निवास, शक्ति-सेना के रथ और भण्डासुर के साथ युद्ध का पौराणिक वर्णन।

Shloka 73

सुमेरुशृङ्गमध्यस्था श्रीमन्नगरनायिका ।
चिन्तामणिगृहान्तस्था पञ्चब्रह्मासनस्थिता ॥७३॥

sumeruśṛṅgamadhyasthā śrīmannagaranāyikā |
cintāmaṇigṛhāntasthā pañcabrahmāsanasthitā ||73||

English meaning: She dwells on Sumeru's central peak and rules the glorious city. Within the Chintamani dwelling, she sits upon a throne formed by the five Brahmas.

हिंदी अर्थ: वे सुमेरु के मध्य शिखर पर स्थित श्रीमन्नगर की नायिका हैं। चिंतामणि के भवन में वे पाँच ब्रह्मों से बने आसन पर विराजती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Sumeru ke madhya shikhar par sthit Shrimannagar ki naayika hain. Chintamani ke bhavan mein ve paanch Brahmon se bane aasan par viraajti hain.

Shloka 74

महापद्माटवीसंस्था कदम्बवनवासिनी ।
सुधासागरमध्यस्था कामाक्षी कामदायिनी ॥७४॥

mahāpadmāṭavīsaṃsthā kadambavanavāsinī |
sudhāsāgaramadhyasthā kāmākṣī kāmadāyinī ||74||

English meaning: She dwells in the great lotus forest and the kadamba grove, in the midst of an ocean of nectar. She is Kamakshi, the lovely-eyed one, praised as the giver of desires.

हिंदी अर्थ: वे महान कमलवन में स्थित और कदंबवन में निवास करने वाली हैं। अमृत के सागर के मध्य स्थित वे कामाक्षी हैं, जिनके नेत्र मनोहर हैं; वे इच्छाओं की दात्री कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve mahaan kamalvan mein sthit aur kadambvan mein nivaas karne wali hain. Amrit ke saagar ke madhya sthit ve Kamakshi hain, jinke netra manohar hain; ve ichchhaaon ki daatri kahi gayi hain.

Shloka 75

देवर्षिगणसंघातस्तूयमानात्मवैभवा ।
भण्डासुरवधोद्युक्तशक्तिसेनासमन्विता ॥७५॥

devarṣigaṇasaṃghātastūyamānātmavaibhavā |
bhaṇḍāsuravadhodyuktaśaktisenāsamanvitā ||75||

English meaning: Assemblies of gods and sages praise the glory of her being. She is accompanied by an army of Shaktis intent on slaying Bhandasura.

हिंदी अर्थ: देवताओं और ऋषियों के समुदाय उनके स्वरूप की महिमा का स्तवन करते हैं। वे भण्डासुर के वध के लिए उद्यत शक्तियों की सेना से युक्त हैं।

Roman Hindi meaning: Devtaaon aur rishiyon ke samudaay unke svaroop ki mahima ka stavan karte hain. Ve Bhandasur ke vadh ke liye udyat Shaktiyon ki sena se yukt hain.

Shloka 76

सम्पत्करीसभारूढसिन्धुरव्रजसेविता ।
अश्वारूढाधिष्ठिताश्वकोटिकोटिभिरावृता ॥७६॥

sampatkarīsabhārūḍhasindhuravrajasevitā |
aśvārūḍhādhiṣṭhitāśvakoṭikoṭibhirāvṛtā ||76||

English meaning: She is attended by the elephant host led by Sampatkari and surrounded by countless crores of horses under Ashvarudha's command. The print reads sabhārūḍha; the commentary explains the word as samārūḍha, well mounted.

हिंदी अर्थ: सम्पत्करी के नेतृत्व में हाथियों का समूह उनकी सेवा करता है। अश्वारूढा के अधीन असंख्य करोड़ों घोड़ों से वे घिरी हुई हैं। छपा पाठ 'सभारूढ' है; मूल भाष्य इसे 'समारूढ', अर्थात भली-भाँति आरूढ़, के रूप में समझाता है।

Roman Hindi meaning: Sampatkari ke netritva mein haathiyon ka samooh unki seva karta hai. Ashvarudha ke adheen asankhya karodon ghodon se ve ghiri hui hain. Chhapa paath 'sabhaaroodh' hai; mool bhaashya ise 'samaaroodh', arthaat bhali-bhaanti aaroodh, ke roop mein samjhaata hai.

Shloka 77

चक्रराजरथारूढसर्वायुधपरिष्कृता ।
गेयचक्ररथारूढमन्त्रिणीपरिसेविता ॥७७॥

cakrarājarathārūḍhasarvāyudhapariṣkṛtā |
geyacakrarathārūḍhamantriṇīparisevitā ||77||

English meaning: She rides the Chakraraja chariot, furnished with every weapon, and is attended by Mantrini riding the Geyachakra chariot.

हिंदी अर्थ: वे सभी आयुधों से सुसज्जित चक्रराज रथ पर आरूढ़ हैं। गेयचक्र रथ पर आरूढ़ मन्त्रिणी उनकी सेवा करती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sabhi aayudhon se susajjit Chakraraj rath par aaroodh hain. Geyachakra rath par aaroodh Mantrini unki seva karti hain.

Shloka 78

किरिचक्ररथारूढदण्डनाथपुरस्कृता ।
ज्वालामालिनिकाक्षिप्तवह्निप्राकारमध्यगा ॥७८॥

kiricakrarathārūḍhadaṇḍanāthapuraskṛtā |
jvālāmālinikākṣiptavahniprākāramadhyagā ||78||

English meaning: Dandanatha, riding the Kirichakra chariot, goes before her. She stands within the rampart of fire cast around her by Jvalamalinika.

हिंदी अर्थ: किरिचक्र रथ पर आरूढ़ दण्डनाथा उनके आगे चलती हैं। वे ज्वालामालिनिका द्वारा बनाए गए अग्नि-प्राकार के मध्य स्थित हैं।

Roman Hindi meaning: Kirichakra rath par aaroodh Dandanatha unke aage chalti hain. Ve Jvalamalinika dvaara banaaye gaye agni-praakaar ke madhya sthit hain.

Shloka 79

भण्डसैन्यवधोद्युक्तशक्तिविक्रमहर्षिता ।
नित्यापराक्रमाटोपनिरीक्षणसमुत्सुका ॥७९॥

bhaṇḍasainyavadhodyuktaśaktivikramaharṣitā |
nityāparākramāṭopanirīkṣaṇasamutsukā ||79||

English meaning: She rejoices in the valor of the Shaktis attacking Bhanda's army and eagerly watches the Nitya goddesses display their prowess.

हिंदी अर्थ: भण्ड की सेना के विनाश के लिए उद्यत शक्तियों के पराक्रम से वे हर्षित हैं। वे नित्या देवियों के प्रबल पराक्रम को देखने के लिए उत्सुक हैं।

Roman Hindi meaning: Bhand ki sena ke vinaash ke liye udyat Shaktiyon ke paraakram se ve harshit hain. Ve Nitya deviyon ke prabal paraakram ko dekhne ke liye utsuk hain.

Shloka 80

भण्डपुत्रवधोद्युक्तबालाविक्रमनन्दिता ।
मन्त्रिण्यम्बाविरचितविषङ्गवधतोषिता ॥८०॥

bhaṇḍaputravadhodyuktabālāvikramananditā |
mantriṇyambāviracitaviṣaṅgavadhatoṣitā ||80||

English meaning: She delights in Bala's prowess in setting out to slay Bhanda's sons, and is pleased by Mantrini Amba's slaying of Vishanga.

हिंदी अर्थ: भण्ड के पुत्रों के वध के लिए उद्यत बाला के पराक्रम से वे आनंदित हैं। मन्त्रिणी अम्बा द्वारा विषङ्ग के वध से वे संतुष्ट हैं।

Roman Hindi meaning: Bhand ke putron ke vadh ke liye udyat Bala ke paraakram se ve aanandit hain. Mantrini Amba dvaara Vishanga ke vadh se ve santusht hain.

Shloka 81

विशुक्रप्राणहरणवाराहीवीर्यनन्दिता ।
कामेश्वरमुखालोककल्पितश्रीगणेश्वरा ॥८१॥

viśukraprāṇaharaṇavārāhīvīryananditā |
kāmeśvaramukhālokakalpitaśrīgaṇeśvarā ||81||

English meaning: She rejoices in Varahi's prowess in taking Vishukra's life. By looking toward Kameshvara's face, she brings forth Shri Ganeshvara.

हिंदी अर्थ: विशुक्र के प्राण हरने वाली वाराही के वीर्य और पराक्रम से वे आनंदित हैं। कामेश्वर के मुख की ओर दृष्टि डालने से उन्होंने श्रीगणेश्वर को प्रकट किया।

Roman Hindi meaning: Vishukra ke praan harne wali Varahi ke veerya aur paraakram se ve aanandit hain. Kameshvar ke mukh ki or drishti daalne se unhone Shriganeshvar ko prakat kiya.

Shloka 82

महागणेशनिर्भिन्नविघ्नयन्त्रप्रहर्षिता ।
भण्डासुरेन्द्रनिर्मुक्तशस्त्रप्रत्यस्त्रवर्षिणी ॥८२॥

mahāgaṇeśanirbhinnavighnayantrapraharṣitā |
bhaṇḍāsurendranirmuktaśastrapratyastravarṣiṇī ||82||

English meaning: She rejoices when Mahaganesha breaks the obstacle-producing device. Against the weapons released by Bhandasura, she rains down counter-weapons.

हिंदी अर्थ: महागणेश द्वारा विघ्न उत्पन्न करने वाले यंत्र को तोड़ने से वे अत्यंत प्रसन्न हैं। भण्डासुर द्वारा छोड़े गए शस्त्रों के प्रतिकार में वे अस्त्रों की वर्षा करती हैं।

Roman Hindi meaning: Mahaganesh dvaara vighn utpann karne wale yantra ko todne se ve atyant prasann hain. Bhandasur dvaara chhode gaye shastron ke pratikaar mein ve astron ki varsha karti hain.

Shloka 83

कराङ्गुलिनखोत्पन्ननारायणदशाकृतिः ।
महापाशुपतास्त्राग्निनिर्दग्धासुरसैनिका ॥८३॥

karāṅgulinakhotpannanārāyaṇadaśākṛtiḥ |
mahāpāśupatāstrāgninirdagdhāsurasainikā ||83||

English meaning: From her fingernails arise Narayana's ten forms. With the fire of the Mahapashupata weapon, she burns the asura soldiers.

हिंदी अर्थ: उनकी हाथ की अँगुलियों के नखों से नारायण के दस रूप उत्पन्न होते हैं। महापाशुपत अस्त्र की अग्नि से उन्होंने असुर सैनिकों को भस्म किया।

Roman Hindi meaning: Unki haath ki anguliyon ke nakhon se Narayan ke das roop utpann hote hain. Mahapashupat astra ki agni se unhone asur sainikon ko bhasm kiya.

Shloka 84

कामेश्वरास्त्रनिर्दग्धसभण्डासुरशून्यका ।
ब्रह्मोपेन्द्रमहेन्द्रादिदेवसंस्तुतवैभवा ॥८४॥

kāmeśvarāstranirdagdhasabhaṇḍāsuraśūnyakā |
brahmopendramahendrādidevasaṃstutavaibhavā ||84||

English meaning: With the Kameshvara weapon, she burns Bhandasura together with his city, Shunyaka. Brahma, Upendra, Mahendra and the other gods praise her glory.

हिंदी अर्थ: कामेश्वर अस्त्र से उन्होंने भण्डासुर सहित शून्यक नगर को भस्म किया। ब्रह्मा, उपेन्द्र, महेन्द्र और अन्य देवता उनकी महिमा का स्तवन करते हैं।

Roman Hindi meaning: Kameshvar astra se unhone Bhandasur sahit Shunyak nagar ko bhasm kiya. Brahma, Upendra, Mahendra aur anya devta unki mahima ka stavan karte hain.

मन्त्र-कूट, कुल और कुण्डलिनी

नाम-श्लोक 85–91: पञ्चदशी मन्त्र के तीन कूटों से देवी के अंगों की एकता, कुल और समय परम्परा के नाम, और कुण्डलिनी द्वारा तीन ग्रन्थियों के भेदन का योगिक वर्णन।

Shloka 85

हरनेत्राग्निसंदग्धकामसञ्जीवनौषधिः ।
श्रीमद्वाग्भवकूटैकस्वरूपमुखपङ्कजा ॥८५॥

haranetrāgnisaṃdagdhakāmasañjīvanauṣadhiḥ |
śrīmadvāgbhavakūṭaikasvarūpamukhapaṅkajā ||85||

English meaning: She is like the life-restoring remedy for Kama, burned by the fire of Hara's eye. Her lotus face is the very form of the revered Vagbhava section of the mantra.

हिंदी अर्थ: वे हर के नेत्र की अग्नि से जले कामदेव को पुनर्जीवित करने वाली औषधि के समान हैं। उनका मुखकमल श्रीमद् वाग्भवकूट का ही स्वरूप है।

Roman Hindi meaning: Ve Har ke netra ki agni se jale Kamdev ko punarjeevit karne wali aushadhi ke samaan hain. Unka mukhkamal Shrimad Vagbhavakuta ka hi svaroop hai.

Shloka 86

कण्ठाधःकटिपर्यन्तमध्यकूटस्वरूपिणी ।
शक्तिकूटैकतापन्नकट्यधोभागधारिणी ॥८६॥

kaṇṭhādhaḥkaṭiparyantamadhyakūṭasvarūpiṇī |
śaktikūṭaikatāpannakaṭyadhobhāgadhāriṇī ||86||

English meaning: From below the throat to the waist, her form is the mantra's middle section. The portion below her waist is one with its Shakti section.

हिंदी अर्थ: कंठ के नीचे से कटि तक उनका स्वरूप मंत्र का मध्यकूट है। कटि से नीचे का उनका भाग शक्तिकूट के साथ एकता को प्राप्त है।

Roman Hindi meaning: Kanth ke neeche se kati tak unka svaroop mantra ka Madhyakuta hai. Kati se neeche ka unka bhaag Shaktikuta ke saath ekta ko praapt hai.

Shloka 87

मूलमन्त्रात्मिका मूलकूटत्रयकलेवरा ।
कुलामृतैकरसिका कुलसंकेतपालिनी ॥८७॥

mūlamantrātmikā mūlakūṭatrayakalevarā |
kulāmṛtaikarasikā kulasaṃketapālinī ||87||

English meaning: She embodies the root mantra, whose three sections form her body. She delights in the nectar of Kula and preserves its transmitted signs and conventions.

हिंदी अर्थ: वे मूलमंत्र का स्वरूप हैं और मूल के तीन कूट उनका शरीर हैं। वे कुलामृत के रस में रत हैं और कुल के संकेतों की रक्षा करती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve moolmantra ka svaroop hain aur mool ke teen kuta unka shareer hain. Ve kulamrit ke ras mein rat hain aur Kula ke sanketon ki raksha karti hain.

Shloka 88

कुलाङ्गना कुलान्तस्था कौलिनी कुलयोगिनी ।
अकुला समयान्तस्था समयाचारतत्परा ॥८८॥

kulāṅganā kulāntasthā kaulinī kulayoginī |
akulā samayāntasthā samayācāratatparā ||88||

English meaning: She is Kulangana, dwelling within Kula, Kaulini and Kulayogini. She is also Akula, abiding in Samaya and devoted to Samaya observance. These titles carry specific meanings within the Kula and Samaya traditions.

हिंदी अर्थ: वे कुलाङ्गना, कुल में स्थित, कौलिनी और कुलयोगिनी हैं। वे अकुला भी हैं, समय में स्थित हैं और समयाचार में तत्पर हैं। ये कुल और समय परंपराओं से जुड़े विशेष नाम हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Kulangana, Kula mein sthit, Kaulini aur Kulayogini hain. Ve Akula bhi hain, Samaya mein sthit hain aur Samayachara mein tatpar hain. Ye Kula aur Samaya paramparaaon se jude vishesh naam hain.

Shloka 89

मूलाधारैकनिलया ब्रह्मग्रन्थिविभेदिनी ।
मणिपूरान्तरुदिता विष्णुग्रन्थिविभेदिनी ॥८९॥

mūlādhāraikanilayā brahmagranthivibhedinī |
maṇipūrāntaruditā viṣṇugranthivibhedinī ||89||

English meaning: In this yogic description, Muladhara is her principal dwelling and she pierces the Brahma knot. Arising within Manipura, she pierces the Vishnu knot.

हिंदी अर्थ: योग संबंधी इस वर्णन में मूलाधार उनका प्रमुख निवास है और वे ब्रह्मग्रन्थि को भेदती हैं। मणिपूर के भीतर उदित होकर वे विष्णुग्रन्थि को भेदती हैं।

Roman Hindi meaning: Yog sambandhi is varnan mein Muladhar unka pramukh nivaas hai aur ve Brahmagranthi ko bhedti hain. Manipur ke bheetar udit hokar ve Vishnugranthi ko bhedti hain.

Shloka 90

आज्ञाचक्रान्तरालस्था रुद्रग्रन्थिविभेदिनी ।
सहस्राराम्बुजारूढा सुधासाराभिवर्षिणी ॥९०॥

ājñācakrāntarālasthā rudragranthivibhedinī |
sahasrārāmbujārūḍhā sudhāsārābhivarṣiṇī ||90||

English meaning: She abides within the Ajna chakra and pierces the Rudra knot. Ascending the Sahasrara lotus, she showers a stream of nectar.

हिंदी अर्थ: वे आज्ञाचक्र के भीतर स्थित होकर रुद्रग्रन्थि को भेदती हैं। सहस्रार कमल पर आरोहण करके वे अमृत की धार बरसाती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Ajnachakra ke bheetar sthit hokar Rudragranthi ko bhedti hain. Sahasrar kamal par aarohan karke ve amrit ki dhaar barsaati hain.

Shloka 91

तडिल्लतासमरुचिः षट्चक्रोपरि संस्थिता ।
महासक्तिः कुण्डलिनी बिसतन्तुतनीयसी ॥९१॥

taḍillatāsamaruciḥ ṣaṭcakropari saṃsthitā |
mahāsaktiḥ kuṇḍalinī bisatantutanīyasī ||91||

English meaning: Her radiance is like a streak of lightning, and she abides above the six chakras. This printed reading calls her Mahasakti, great attachment or union, and Kundalini, finer than a lotus fibre.

हिंदी अर्थ: उनकी चमक बिजली की लता जैसी है और वे छह चक्रों के ऊपर स्थित हैं। इस मुद्रित पाठ में वे महासक्ति, अर्थात महान आसक्ति या संयोग, तथा कुण्डलिनी कही गई हैं; उनका सूक्ष्म रूप कमल के तंतु से भी महीन है।

Roman Hindi meaning: Unki chamak bijli ki lata jaisi hai aur ve chhah chakron ke oopar sthit hain. Is mudrit paath mein ve Mahasakti, arthaat mahaan aasakti ya sanyog, tatha Kundalini kahi gayi hain; unka sookshma roop kamal ke tantu se bhi maheen hai.

भक्तिगम्या, निर्गुणा और महा-नाम

नाम-श्लोक 92–109: भक्ति से प्राप्त होने वाली भवानी, 'निर्' से आरम्भ होने वाले निर्गुण नाम, सर्वेश्वरी के नाम और 'महा' से आरम्भ होने वाले नामों की श्रृंखला।

Shloka 92

भवानी भावनागम्या भवारण्यकुठारिका ।
भद्रप्रिया भद्रमूर्तिर्भक्तसौभाग्यदायिनी ॥९२॥

bhavānī bhāvanāgamyā bhavāraṇyakuṭhārikā |
bhadrapriyā bhadramūrtirbhaktasaubhāgyadāyinī ||92||

English meaning: She is Bhavani, approached through contemplation, and an axe to the forest of worldly existence. She loves what is auspicious, embodies auspiciousness and is praised as bestowing good fortune upon devotees.

हिंदी अर्थ: वे भवानी हैं, जिन्हें भावना और ध्यान से जाना जाता है। संसाररूपी वन को काटने वाली कुल्हाड़ी के समान वे मंगल को प्रिय मानती हैं, मंगलमय स्वरूप वाली हैं और भक्तों को सौभाग्य देने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Bhavani hain, jinhen bhavana aur dhyaan se jaana jaata hai. Sansaarroopi van ko kaatne wali kulhaadi ke samaan ve mangal ko priya maanti hain, mangalmay svaroop wali hain aur bhakton ko saubhagya dene wali kahi gayi hain.

Shloka 93

भक्तिप्रिया भक्तिगम्या भक्तिवश्या भयापहा ।
शाम्भवी शारदाराध्या शर्वाणी शर्मदायिनी ॥९३॥

bhaktipriyā bhaktigamyā bhaktivaśyā bhayāpahā |
śāmbhavī śāradārādhyā śarvāṇī śarmadāyinī ||93||

English meaning: She loves devotion, is reached through devotion and is said to yield to devotion. She removes fear, is Shambhavi, the power of Shambhu, is worshipped by Sharada, and is Sharvani, the consort of Sharva and giver of well-being.

हिंदी अर्थ: उन्हें भक्ति प्रिय है; वे भक्ति से प्राप्त होती हैं और भक्ति के वश में आने वाली कही गई हैं। वे भय हरती हैं, शम्भु की शक्ति शाम्भवी हैं, शारदा द्वारा आराधित हैं और शर्व की सहचरी शर्वाणी के रूप में सुख देती हैं।

Roman Hindi meaning: Unhen bhakti priya hai; ve bhakti se praapt hoti hain aur bhakti ke vash mein aane wali kahi gayi hain. Ve bhay harti hain, Shambhu ki Shakti Shambhavi hain, Sharada dvaara aaradhit hain aur Sharv ki sahachari Sharvani ke roop mein sukh deti hain.

Shloka 94

शाङ्करी श्रीकरी साध्वी शरच्चन्द्रनिभानना ।
शातोदरी शान्तिमती निराधारा निरञ्जना ॥९४॥

śāṅkarī śrīkarī sādhvī śaraccandranibhānanā |
śātodarī śāntimatī nirādhārā nirañjanā ||94||

English meaning: She is Shankari, bringing welfare, and Shrikari, bestowing prosperity. She is virtuous, with a face like the autumn moon and a slender abdomen. She is peaceful, depends on no other support and is unstained.

हिंदी अर्थ: वे शाङ्करी, कल्याण करने वाली, और श्री प्रदान करने वाली हैं। वे साध्वी हैं; उनका मुख शरद् के चंद्रमा जैसा है और उदर पतला है। वे शांतिमयी, किसी अन्य आधार पर निर्भर न रहने वाली और कलंक से रहित हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Shankari, kalyaan karne wali, aur Shri pradaan karne wali hain. Ve saadhvi hain; unka mukh sharad ke chandrama jaisa hai aur udar patla hai. Ve shaantimayi, kisi anya aadhaar par nirbhar na rehne wali aur kalank se rahit hain.

Shloka 95

निर्लेपा निर्मला नित्या निराकारा निराकुला ।
निर्गुणा निष्कला शान्ता निष्कामा निरुपप्लवा ॥९५॥

nirlepā nirmalā nityā nirākārā nirākulā |
nirguṇā niṣkalā śāntā niṣkāmā nirupaplavā ||95||

English meaning: She is unattached, pure and eternal, without a limiting form or agitation. She is beyond the gunas and divisions, peaceful, free of desire and untouched by disturbance.

हिंदी अर्थ: वे निर्लिप्त, निर्मल और नित्य हैं; किसी निश्चित आकार से बँधी या व्याकुल नहीं हैं। वे गुणों और विभागों से परे, शांत, इच्छा से रहित तथा उपद्रव से अछूती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve nirlipt, nirmal aur nitya hain; kisi nishchit aakaar se bandhi ya vyaakul nahin hain. Ve gunon aur vibhaagon se pare, shaant, ichchha se rahit tatha upadrav se achhooti hain.

Shloka 96

नित्यमुक्ता निर्विकारा निष्प्रपञ्चा निराश्रया ।
नित्यशुद्धा नित्यबुद्धा निरवद्या निरन्तरा ॥९६॥

nityamuktā nirvikārā niṣprapañcā nirāśrayā |
nityaśuddhā nityabuddhā niravadyā nirantarā ||96||

English meaning: She is ever free, unchanging, beyond the manifold world and dependent on no other refuge. She is ever pure, ever aware, faultless and without interruption or division.

हिंदी अर्थ: वे सदा मुक्त, परिवर्तन से रहित, प्रपंच से परे और किसी अन्य आश्रय पर निर्भर नहीं हैं। वे सदा शुद्ध, सदा ज्ञानस्वरूप, निर्दोष और अखंड हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sada mukt, parivartan se rahit, prapanch se pare aur kisi anya aashray par nirbhar nahin hain. Ve sada shuddh, sada gyaansvaroop, nirdosh aur akhand hain.

Shloka 97

निष्कारणा निष्कलङ्का निरुपाधिर्निरीश्वरा ।
नीरागा रागमथनी निर्मदा मदनाशिनी ॥९७॥

niṣkāraṇā niṣkalaṅkā nirupādhirnirīśvarā |
nīrāgā rāgamathanī nirmadā madanāśinī ||97||

English meaning: She has no originating cause, stain or limiting condition, and no other ruler above her. Free of attachment, she breaks attachment; free of pride, she destroys pride.

हिंदी अर्थ: उनका कोई कारण नहीं है; वे कलंक और सीमित करने वाली उपाधियों से रहित हैं तथा उनके ऊपर कोई अन्य स्वामी नहीं है। वे राग से मुक्त होकर राग को मिटाती हैं और मद से रहित होकर मद का नाश करती हैं।

Roman Hindi meaning: Unka koi kaaran nahin hai; ve kalank aur seemit karne wali upaadhiyon se rahit hain tatha unke oopar koi anya svaami nahin hai. Ve raag se mukt hokar raag ko mitaati hain aur mad se rahit hokar mad ka naash karti hain.

Shloka 98

निश्चिन्ता निरहंकारा निर्मोहा मोहनाशिनी ।
निर्ममा ममताहन्त्री निष्पापा पापनाशिनी ॥९८॥

niścintā nirahaṃkārā nirmohā mohanāśinī |
nirmamā mamatāhantrī niṣpāpā pāpanāśinī ||98||

English meaning: She is free of worry, ego and delusion, and dispels delusion. Without possessiveness, she destroys attachment to 'mine'. She is sinless and praised as the destroyer of sin.

हिंदी अर्थ: वे चिंता, अहंकार और मोह से रहित हैं तथा मोह का नाश करती हैं। उनमें ममत्व नहीं है और वे 'मेरा' की आसक्ति मिटाती हैं। वे पाप से रहित और पाप का नाश करने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve chinta, ahankaar aur moh se rahit hain tatha moh ka naash karti hain. Unmein mamatva nahin hai aur ve 'mera' ki aasakti mitaati hain. Ve paap se rahit aur paap ka naash karne wali kahi gayi hain.

Shloka 99

निष्क्रोधा क्रोधशमनी निर्लोभा लोभनाशिनी ।
निःसंशया संशयघ्नी निर्भवा भवनाशिनी ॥९९॥

niṣkrodhā krodhaśamanī nirlobhā lobhanāśinī |
niḥsaṃśayā saṃśayaghnī nirbhavā bhavanāśinī ||99||

English meaning: She is without anger and calms anger, without greed and destroys greed, without doubt and dispels doubt. She is beyond birth and is praised as ending the bondage of worldly existence.

हिंदी अर्थ: वे क्रोध से रहित और क्रोध को शांत करने वाली हैं। वे लोभ से मुक्त होकर लोभ मिटाती हैं, संशय से रहित होकर संशय दूर करती हैं। वे जन्म से परे हैं और संसार के बंधन का नाश करने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve krodh se rahit aur krodh ko shaant karne wali hain. Ve lobh se mukt hokar lobh mitaati hain, sanshay se rahit hokar sanshay door karti hain. Ve janm se pare hain aur sansaar ke bandhan ka naash karne wali kahi gayi hain.

Shloka 100

निर्विकल्पा निराबाधा निर्भेदा भेदनाशिनी ।
निर्नाशा मृत्युमथनी निष्क्रिया निष्परिग्रहा ॥१००॥

nirvikalpā nirābādhā nirbhedā bhedanāśinī |
nirnāśā mṛtyumathanī niṣkriyā niṣparigrahā ||100||

English meaning: She is beyond conceptual alternatives and obstruction, without division and dissolving division. She is imperishable, praised as overcoming death, free of action and without possessions or acquisitiveness.

हिंदी अर्थ: वे विकल्प और बाधा से परे, भेद से रहित और भेद मिटाने वाली हैं। वे अविनाशी, मृत्यु को परास्त करने वाली, क्रियारहित और परिग्रह से रहित कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve vikalp aur baadha se pare, bhed se rahit aur bhed mitaane wali hain. Ve avinaashi, mrityu ko paraast karne wali, kriyaarahit aur parigrah se rahit kahi gayi hain.

Shloka 101

निस्तुला नीलचिकुरा निरपाया निरत्यया ।
दुर्लभा दुर्गमा दुर्गा दुःखहन्त्री सुखप्रदा ॥१०१॥

nistulā nīlacikurā nirapāyā niratyayā |
durlabhā durgamā durgā duḥkhahantrī sukhapradā ||101||

English meaning: She is incomparable, with dark blue-black hair, beyond decay and transgression. She is rare and difficult to reach, and as Durga is praised as removing sorrow and giving happiness.

हिंदी अर्थ: वे अनुपम हैं और उनके केश गहरे नील वर्ण के हैं। वे क्षय और अतिक्रमण से परे, दुर्लभ और सहज पहुँच से परे हैं। दुर्गा के रूप में वे दुःख हरने और सुख देने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve anupam hain aur unke kesh gehre neel varn ke hain. Ve kshay aur atikraman se pare, durlabh aur sahaj pahunch se pare hain. Durga ke roop mein ve dukh harne aur sukh dene wali kahi gayi hain.

Shloka 102

दुष्टदूरा दुराचारशमनी दोषवर्जिता ।
सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता ॥१०२॥

duṣṭadūrā durācāraśamanī doṣavarjitā |
sarvajñā sāndrakaruṇā samānādhikavarjitā ||102||

English meaning: The hymn describes her as far from the wicked, restraining misconduct and free of faults. She knows all, is full of deep compassion and has no equal or superior.

हिंदी अर्थ: स्तोत्र उन्हें दुष्टों से दूर, दुराचार को शांत करने वाली और दोषरहित कहता है। वे सर्वज्ञ, घनी करुणा से पूर्ण और ऐसी हैं जिनके समान या उनसे अधिक कोई नहीं है।

Roman Hindi meaning: Stotra unhen dushton se door, duraachaar ko shaant karne wali aur dosharahit kehta hai. Ve sarvagya, ghani karuna se poorn aur aisi hain jinke samaan ya unse adhik koi nahin hai.

Shloka 103

सर्वशक्तिमयी सर्वमङ्गला सद्गतिप्रदा ।
सर्वेश्वरी सर्वमयी सर्वमन्त्रस्वरूपिणी ॥१०३॥

sarvaśaktimayī sarvamaṅgalā sadgatipradā |
sarveśvarī sarvamayī sarvamantrasvarūpiṇī ||103||

English meaning: She embodies every power, is wholly auspicious and is praised as granting a blessed destination. She is the ruler of all, present in all and the form of every mantra.

हिंदी अर्थ: वे सभी शक्तियों का स्वरूप, सर्वमंगलमयी और सद्गति प्रदान करने वाली कही गई हैं। वे सबकी अधीश्वरी, सबमें व्याप्त और सभी मंत्रों का स्वरूप हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sabhi Shaktiyon ka svaroop, sarvamangalmayi aur sadgati pradaan karne wali kahi gayi hain. Ve sabki adheeshvari, sabmein vyaapt aur sabhi mantron ka svaroop hain.

Shloka 104

सर्वयन्त्रात्मिका सर्वतन्त्ररूपा मनोन्मनी ।
माहेश्वरी महादेवी महालक्ष्मीर्मृडप्रिया ॥१०४॥

sarvayantrātmikā sarvatantrarūpā manonmanī |
māheśvarī mahādevī mahālakṣmīrmṛḍapriyā ||104||

English meaning: She is the essence of all yantras and the form of all tantras. As Manonmani she transcends the ordinary mind. She is Maheshvari, Mahadevi and Mahalakshmi, to whom Mrida, Shiva, is dear.

हिंदी अर्थ: वे सभी यंत्रों का सार और सभी तंत्रों का स्वरूप हैं। मनोन्मनी के रूप में वे साधारण मन की सीमा से परे हैं। वे माहेश्वरी, महादेवी और महालक्ष्मी हैं, जिन्हें मृड अर्थात शिव प्रिय हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sabhi yantron ka saar aur sabhi tantron ka svaroop hain. Manonmani ke roop mein ve saadhaaran man ki seema se pare hain. Ve Maheshvari, Mahadevi aur Mahalakshmi hain, jinhen Mrida arthaat Shiv priya hain.

Shloka 105

महारूपा महापूज्या महापातकनाशिनी ।
महामाया महासत्वा महाशक्तिर्महारतिः ॥१०५॥

mahārūpā mahāpūjyā mahāpātakanāśinī |
mahāmāyā mahāsatvā mahāśaktirmahāratiḥ ||105||

English meaning: Her form is great; she is greatly worthy of worship and praised as destroying grave sins. She is Mahamaya, possesses great being or strength, is the great power and embodies great delight.

हिंदी अर्थ: उनका रूप महान है और वे अत्यंत पूजनीय तथा महापापों का नाश करने वाली कही गई हैं। वे महामाया, महान सत्व या सामर्थ्य वाली, महाशक्ति और महान आनंदस्वरूप हैं।

Roman Hindi meaning: Unka roop mahaan hai aur ve atyant poojaneeya tatha mahaapaapon ka naash karne wali kahi gayi hain. Ve Mahamaya, mahaan satva ya saamarthya wali, Mahashakti aur mahaan aanandsvaroop hain.

Shloka 106

महाभोगा महैश्वर्या महावीर्या महाबला ।
महाबुद्धिर्महासिद्धिर्महायोगेश्वरेश्वरी ॥१०६॥

mahābhogā mahaiśvaryā mahāvīryā mahābalā |
mahābuddhirmahāsiddhirmahāyogeśvareśvarī ||106||

English meaning: Her enjoyment, sovereignty, potency and strength are great. Her intelligence and attainment are great, and she is the sovereign even of the great masters of yoga.

हिंदी अर्थ: उनका भोग, ऐश्वर्य, वीर्य और बल महान है। उनकी बुद्धि और सिद्धि महान हैं तथा वे महान योगेश्वरों की भी अधीश्वरी हैं।

Roman Hindi meaning: Unka bhog, aishvarya, veerya aur bal mahaan hai. Unki buddhi aur siddhi mahaan hain tatha ve mahaan Yogeshvaron ki bhi adheeshvari hain.

Shloka 107

महातन्त्रा महामन्त्रा महायन्त्रा महासना ।
महायागक्रमाराध्या महाभैरवपूजिता ॥१०७॥

mahātantrā mahāmantrā mahāyantrā mahāsanā |
mahāyāgakramārādhyā mahābhairavapūjitā ||107||

English meaning: She possesses the great tantras, mantras, yantras and seat. She is worshipped through the sequence of the great sacrifice and is adored by Mahabhairava.

हिंदी अर्थ: वे महान तंत्रों, मंत्रों, यंत्रों और आसन से युक्त हैं। महायाग के क्रम से उनकी आराधना होती है और महाभैरव उनकी पूजा करते हैं।

Roman Hindi meaning: Ve mahaan tantron, mantron, yantron aur aasan se yukt hain. Mahayag ke kram se unki aaradhana hoti hai aur Mahabhairav unki pooja karte hain.

Shloka 108

महेश्वरमहाकल्पमहाताण्डवसाक्षिणी ।
महाकामेशमहिषी महात्रिपुरसुन्दरी ॥१०८॥

maheśvaramahākalpamahātāṇḍavasākṣiṇī |
mahākāmeśamahiṣī mahātripurasundarī ||108||

English meaning: She witnesses Maheshvara's great Tandava in the great cosmic aeon. She is the queen of Mahakamesha and Mahatripurasundari.

हिंदी अर्थ: वे महाकल्प में महेश्वर के महान ताण्डव की साक्षी हैं। वे महाकामेश की महारानी और महात्रिपुरसुन्दरी हैं।

Roman Hindi meaning: Ve mahakalp mein Maheshvar ke mahaan Tandav ki saakshi hain. Ve Mahakamesh ki mahaaraani aur Mahatripurasundari hain.

Shloka 109

चतुःषष्ट्युपचाराढ्या चतुःषष्टिकलामयी ।
महाचतुःषष्टिकोटियोगिनीगणसेविता ॥१०९॥

catuḥṣaṣṭyupacārāḍhyā catuḥṣaṣṭikalāmayī |
mahācatuḥṣaṣṭikoṭiyoginīgaṇasevitā ||109||

English meaning: She is honored with sixty-four forms of worship and embodies sixty-four arts. Great hosts of sixty-four crore yoginis attend her.

हिंदी अर्थ: वे चौंसठ उपचारों से पूजित और चौंसठ कलाओं का स्वरूप हैं। चौंसठ करोड़ योगिनियों के महान गण उनकी सेवा करते हैं।

Roman Hindi meaning: Ve chaunsath upachaaron se poojit aur chaunsath kalaaon ka svaroop hain. Chaunsath karod Yoginiyon ke mahaan gan unki seva karte hain.

पञ्चकृत्य, अवस्थाएँ और विश्व-लीला

नाम-श्लोक 110–130: चन्द्र-मण्डल और श्रीचक्र में निवास, जाग्रत से तुरीय तक की अवस्थाएँ, सृष्टि से अनुग्रह तक पाँच कृत्य, और विश्व-रूप तथा करुणा के नाम।

Shloka 110

मनुविद्या चन्द्रविद्या चन्द्रमण्डलमध्यगा ।
चारुरूपा चारुहासा चारुचन्द्रकलाधरा ॥११०॥

manuvidyā candravidyā candramaṇḍalamadhyagā |
cārurūpā cāruhāsā cārucandrakalādharā ||110||

English meaning: She embodies the sacred knowledge associated with Manu and Chandra and dwells within the lunar disc. Her form and smile are beautiful, and she wears the beautiful crescent moon.

हिंदी अर्थ: वे मनु और चंद्र से संबद्ध विद्या का स्वरूप हैं और चंद्रमंडल के मध्य स्थित हैं। उनका रूप और मुस्कान सुंदर हैं तथा वे सुंदर चंद्रकला धारण करती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Manu aur Chandra se sambaddh vidya ka svaroop hain aur chandramandal ke madhya sthit hain. Unka roop aur muskaan sundar hain tatha ve sundar chandrakala dhaaran karti hain.

Shloka 111

चराचरजगन्नाथा चक्रराजनिकेतना ।
पार्वती पद्मनयना पद्मरागसमप्रभा ॥१११॥

carācarajagannāthā cakrarājaniketanā |
pārvatī padmanayanā padmarāgasamaprabhā ||111||

English meaning: She rules the whole moving and unmoving world and dwells in Chakraraja. She is Parvati, with lotus-like eyes and a radiance like padmaraga gemstone.

हिंदी अर्थ: वे समस्त चर और अचर जगत की अधीश्वरी हैं और चक्रराज उनका निवास है। वे पार्वती हैं, जिनके नेत्र कमल जैसे हैं और आभा पद्मराग रत्न के समान है।

Roman Hindi meaning: Ve samast char aur achar jagat ki adheeshvari hain aur Chakraraj unka nivaas hai. Ve Parvati hain, jinke netra kamal jaise hain aur aabha padmarag ratna ke samaan hai.

Shloka 112

पञ्चप्रेतासनासीना पञ्चब्रह्मस्वरूपिणी ।
चिन्मयी परमानन्दा विज्ञानघनरूपिणी ॥११२॥

pañcapretāsanāsīnā pañcabrahmasvarūpiṇī |
cinmayī paramānandā vijñānaghanarūpiṇī ||112||

English meaning: The hymn places her on a seat of five pretas and calls her the form of the five Brahmas. She is consciousness, supreme bliss and undivided, concentrated knowledge.

हिंदी अर्थ: देवी पाँच प्रेतों से बने आसन पर विराजमान और पाँच ब्रह्मों का स्वरूप कही गई हैं। वे चैतन्यमयी, परम आनन्द और सघन ज्ञान का रूप हैं।

Roman Hindi meaning: Devi paanch preton se bane aasan par viraajmaan aur paanch Brahmon ka swaroop kahi gayi hain. Ve chaitanyamayi, param aanand aur saghan gyaan ka roop hain.

Shloka 113

ध्यानध्यातृध्येयरूपा धर्माधर्मविवर्जिता ।
विश्वरूपा जागरिणी स्वपन्ती तैजसात्मिका ॥११३॥

dhyānadhyātṛdhyeyarūpā dharmādharmavivarjitā |
viśvarūpā jāgariṇī svapantī taijasātmikā ||113||

English meaning: She is meditation, meditator and object of meditation, beyond dharma and adharma. Her form is the universe; she is waking, dreaming and Taijasa, the luminous consciousness associated with dream.

हिंदी अर्थ: वे ध्यान, ध्यान करने वाले और ध्यान के विषय—तीनों का रूप तथा धर्म-अधर्म से परे कही गई हैं। विश्व उनका रूप है; जागने और स्वप्न देखने की अवस्थाएँ तथा स्वप्न का तैजस स्वरूप भी उन्हीं में हैं।

Roman Hindi meaning: Ve dhyaan, dhyaan karne vaale aur dhyaan ke vishay—teenon ka roop tatha dharm-adharm se pare kahi gayi hain. Vishva unka roop hai; jaagne aur swapna dekhne ki avasthaayen tatha swapna ka Taijasa swaroop bhi unheen mein hain.

Shloka 114

सुप्ता प्राज्ञात्मिका तुर्या सर्वावस्थाविवर्जिता ।
सृष्टिकर्त्री ब्रह्मरूपा गोप्त्री गोविन्दरूपिणी ॥११४॥

suptā prājñātmikā turyā sarvāvasthāvivarjitā |
sṛṣṭikartrī brahmarūpā goptrī govindarūpiṇī ||114||

English meaning: She is deep sleep and its Prajna consciousness, the fourth called turiya, and beyond every state. As Brahma she creates; as Govinda she preserves and protects.

हिंदी अर्थ: वे गहरी निद्रा और उसके प्राज्ञ स्वरूप में हैं; तुरीय कही जाने वाली चौथी अवस्था तथा सभी अवस्थाओं से परे भी हैं। ब्रह्मा के रूप में सृष्टि करती हैं और गोविन्द के रूप में उसकी रक्षा करती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve gahri nidra aur uske Praajna swaroop mein hain; turiya kahi jaane vaali chauthi avastha tatha sabhi avasthaon se pare bhi hain. Brahma ke roop mein srishti karti hain aur Govind ke roop mein uski raksha karti hain.

Shloka 115

संहारिणी रुद्ररूपा तिरोधानकरीश्वरी ।
सदाशिवाऽनुग्रहदा पञ्चकृत्यपरायणा ॥११५॥

saṃhāriṇī rudrarūpā tirodhānakarīśvarī |
sadāśivā'nugrahadā pañcakṛtyaparāyaṇā ||115||

English meaning: She dissolves as Rudra and is named Tirodhanakari, the one who conceals, and Ishvari, the sovereign. She is Sadashiva, granting grace, and is devoted to the five acts of creation, preservation, dissolution, concealment and grace.

हिंदी अर्थ: वे संहारिणी और रुद्ररूपा हैं। वे तिरोधानकरी, अर्थात आवरण करने वाली, और ईश्वरी, अर्थात अधीश्वरी, कही गई हैं। वे सदाशिवा, अनुग्रह देने वाली और सृष्टि, पालन, संहार, तिरोधान तथा अनुग्रह—इन पाँच कृत्यों में तत्पर हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sanhaarini aur Rudraroopa hain. Ve Tirodhaanakari, arthaat aavaran karne vaali, aur Ishvari, arthaat adhishvari, kahi gayi hain. Ve Sadaashivaa, anugrah dene vaali aur srishti, paalan, sanhaar, tirodhaan tatha anugrah—in paanch krityon mein tatpar hain.

Shloka 116

भानुमण्डलमध्यस्था भैरवी भगमालिनी ।
पद्मासना भगवती पद्मनाभसहोदरी ॥११६॥

bhānumaṇḍalamadhyasthā bhairavī bhagamālinī |
padmāsanā bhagavatī padmanābhasahodarī ||116||

English meaning: She dwells at the centre of the solar sphere and is named Bhairavi and Bhagamalini. Seated on a lotus, she is Bhagavati and is described as the sister of Padmanabha.

हिंदी अर्थ: वे सूर्यमण्डल के मध्य स्थित भैरवी और भगमालिनी हैं। कमल पर विराजने वाली भगवती को यहाँ पद्मनाभ की सहोदरी कहा गया है।

Roman Hindi meaning: Ve sooryamandal ke madhya sthit Bhairavi aur Bhagamaalini hain. Kamal par viraajne vaali Bhagavati ko yahaan Padmanaabh ki sahodari kaha gaya hai.

Shloka 117

उन्मेषनिमिषोत्पन्नविपन्नभुवनावली ।
सहस्रशीर्षवदना सहस्राक्षी सहस्रपात् ॥११७॥

unmeṣanimiṣotpannavipannabhuvanāvalī |
sahasraśīrṣavadanā sahasrākṣī sahasrapāt ||117||

English meaning: In the hymn’s cosmic imagery, worlds arise and disappear as her eyes open and close. She has a thousand heads and faces, a thousand eyes and a thousand feet.

हिंदी अर्थ: उनके नेत्र खुलने और बन्द होने से लोकों की पंक्ति उत्पन्न और विलीन होती है—यह स्तोत्र का ब्रह्माण्डमय चित्र है। उन्हें हजार सिर और मुखों, हजार नेत्रों तथा हजार चरणों वाली कहा गया है।

Roman Hindi meaning: Unke netra khulne aur band hone se lokon ki pankti utpann aur vileen hoti hai—yah stotra ka brahmaandmay chitra hai. Unhen hazaar sir aur mukhon, hazaar netron tatha hazaar charanon vaali kaha gaya hai.

Shloka 118

आब्रह्मकीटजननी वर्णाश्रमविधायिनी ।
निजाज्ञारूपनिगमा पुण्यापुण्यफलप्रदा ॥११८॥

ābrahmakīṭajananī varṇāśramavidhāyinī |
nijājñārūpanigamā puṇyāpuṇyaphalapradā ||118||

English meaning: She is mother to all, from Brahma to the smallest creature. Within the hymn’s religious framework, she establishes varna and ashrama, the Vedas embody her command, and she gives the fruits of merit and demerit.

हिंदी अर्थ: वे ब्रह्मा से कीट तक सबकी जननी हैं। स्तोत्र उन्हें वर्णाश्रम व्यवस्था की विधात्री, अपने आदेश को निगमों में व्यक्त करने वाली और पुण्य तथा अपुण्य के फल देने वाली कहता है।

Roman Hindi meaning: Ve Brahma se keet tak sabki janani hain. Stotra unhen varnaashram vyavastha ki vidhaatri, apne aadesh ko nigamon mein vyakt karne vaali aur punya tatha apunya ke phal dene vaali kahta hai.

Shloka 119

श्रुतिसीमन्तसिन्दूरीकृतपादाब्जधूलिका ।
सकलागमसंदोहशुक्तिसंपुटमौक्तिका ॥११९॥

śrutisīmantasindūrīkṛtapādābjadhūlikā |
sakalāgamasaṃdohaśuktisaṃpuṭamauktikā ||119||

English meaning: The dust of her lotus feet becomes vermilion in the hair parting of personified Shruti. She is the pearl enclosed within the shell formed by the whole body of Agamas.

हिंदी अर्थ: उनके कमलचरणों की धूल मानवीकृत श्रुति की माँग का सिन्दूर बनती है। समस्त आगमों के समूह को सीप मानें, तो देवी उसके भीतर का मोती हैं।

Roman Hindi meaning: Unke kamalcharanon ki dhool maanavikrit shruti ki maang ka sindoor banti hai. Samast aagamon ke samooh ko seep maanen, to Devi uske bheetar ka moti hain.

Shloka 120

पुरुषार्थप्रदा पूर्णा भोगिनी भुवनेश्वरी ।
अम्बिकाऽनादिनिधना हरिब्रह्मेन्द्रसेविता ॥१२०॥

puruṣārthapradā pūrṇā bhoginī bhuvaneśvarī |
ambikā'nādinidhanā haribrahmendrasevitā ||120||

English meaning: She grants the aims of human life, is complete, experiences enjoyment and rules the worlds. Ambika has neither beginning nor end and is served by Hari, Brahma and Indra.

हिंदी अर्थ: वे पुरुषार्थ देने वाली, पूर्ण, भोग का अनुभव करने वाली और भुवनों की ईश्वरी हैं। अम्बिका का न आदि है न अन्त; हरि, ब्रह्मा और इन्द्र उनकी सेवा करते हैं।

Roman Hindi meaning: Ve purushaarth dene vaali, poorn, bhog ka anubhav karne vaali aur bhuvanon ki Ishvari hain. Ambika ka na aadi hai na ant; Hari, Brahma aur Indra unki seva karte hain.

Shloka 121

नारायणी नादरूपा नामरूपविवर्जिता ।
ह्रींकारी ह्रीमती हृद्या हेयोपादेयवर्जिता ॥१२१॥

nārāyaṇī nādarūpā nāmarūpavivarjitā |
hrīṃkārī hrīmatī hṛdyā heyopādeyavarjitā ||121||

English meaning: She is Narayani, the form of sound and beyond name and form. Hrimkari associates her with Hrim; Hrimati describes modesty or reserve, and Hridya means dear to the heart. She transcends what is to be rejected or accepted.

हिंदी अर्थ: वे नारायणी, नाद का रूप और नाम-रूप से परे हैं। ह्रींकारी नाम उन्हें ह्रीं से जोड़ता है; ह्रीमती उन्हें लज्जा या मर्यादा से युक्त और हृद्या हृदय को प्रिय कहता है। वे त्यागने और ग्रहण करने योग्य के भेद से भी परे हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Naaraayani, naad ka roop aur naam-roop se pare hain. Hrimkaari naam unhen Hrim se jodta hai; Hrimati unhen lajja ya maryaada se yukt aur hridya hriday ko priya kahta hai. Ve tyaagne aur grahan karne yogya ke bhed se bhi pare hain.

Shloka 122

राजराजार्चिता राज्ञी रम्या राजीवलोचना ।
रञ्जनी रमणी रस्या रणत्किङ्किणिमेखला ॥१२२॥

rājarājārcitā rājñī ramyā rājīvalocanā |
rañjanī ramaṇī rasyā raṇatkiṅkiṇimekhalā ||122||

English meaning: Worshipped by Rajaraja, she is queen, lovely and lotus-eyed. She delights, charms and is to be savoured; the small bells on her girdle ring out.

हिंदी अर्थ: वे राजराज द्वारा अर्चित रानी, मनोहर और कमलनेत्रा हैं। आनन्द देने वाली, रमणीय और रसास्वाद का विषय कही गई देवी की मेखला में छोटी घंटियाँ बजती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Raajaraaj dvaara archit raani, manohar aur kamalnetra hain. Aanand dene vaali, ramaneeya aur rasaasvaad ka vishay kahi gayi Devi ki mekhla mein chhoti ghantiyaan bajti hain.

Shloka 123

रमा राकेन्दुवदना रतिरूपा रतिप्रिया ।
रक्षाकरी राक्षसघ्नी रामा रमणलम्पटा ॥१२३॥

ramā rākenduvadanā ratirūpā ratipriyā |
rakṣākarī rākṣasaghnī rāmā ramaṇalampaṭā ||123||

English meaning: She is Ramaa, with a face like the full moon, embodying and delighting in love. She protects and destroys rakshasas. Raamaa and Ramanalampata express her loveliness and eagerness for union with her beloved.

हिंदी अर्थ: वे रमा हैं, जिनका मुख पूर्णिमा के चन्द्र जैसा है। वे रति का रूप, प्रेमानन्द की प्रिय, रक्षा करने वाली और राक्षसों का संहार करने वाली कही गई हैं। रामा और रमणलम्पटा नाम उनकी रमणीयता और प्रियतम से मिलन की उत्कंठा व्यक्त करते हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Ramaa hain, jinka mukh poornima ke chandra jaisa hai. Ve rati ka roop, premaanand ki priya, raksha karne vaali aur raakshason ka sanhaar karne vaali kahi gayi hain. Raamaa aur ramanalampata naam unki ramaneeyata aur priyatam se milan ki utkantha vyakt karte hain.

Shloka 124

काम्या कामकलारूपा कदम्बकुसुमप्रिया ।
कल्याणी जगतीकन्दा करुणारससागरा ॥१२४॥

kāmyā kāmakalārūpā kadambakusumapriyā |
kalyāṇī jagatīkandā karuṇārasasāgarā ||124||

English meaning: She is desirable, embodies Kamakala and loves kadamba blossoms. Auspicious, she is the root from which the world arises and an ocean of compassion.

हिंदी अर्थ: वे वांछनीय, कामकला का स्वरूप और कदम्ब के फूलों की प्रिय हैं। कल्याणमयी देवी जगत की मूल आधारभूत जड़ और करुणारस का सागर कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve vaanchhaneeya, kaamakala ka swaroop aur kadamb ke phoolon ki priya hain. Kalyaanmayi Devi jagat ki mool aadhaarbhoot jad aur karunaaras ka saagar kahi gayi hain.

Shloka 125

कलावती कलालापा कान्ता कादम्बरीप्रिया ।
वरदा वामनयना वारुणीमदविह्वला ॥१२५॥

kalāvatī kalālāpā kāntā kādambarīpriyā |
varadā vāmanayanā vāruṇīmadavihvalā ||125||

English meaning: She possesses the arts, speaks sweetly and artfully, is beautiful and delights in kadambari wine. She grants boons and has lovely eyes; the verse depicts her as overcome by the intoxication of Varuni.

हिंदी अर्थ: वे कलाओं से सम्पन्न, मधुर कलापूर्ण वाणी वाली, सुन्दरी और कादम्बरी मदिरा की प्रिय हैं। वे वर देती हैं, उनके नेत्र सुन्दर हैं और वारुणी के मद से विह्वलता का काव्यचित्र उनमें व्यक्त होता है।

Roman Hindi meaning: Ve kalaon se sampann, madhur kalaapoorn vaani vaali, sundari aur kaadambari madira ki priya hain. Ve var deti hain, unke netra sundar hain aur Vaaruni ke mad se vihvalta ka kaavyachitra unmein vyakt hota hai.

Shloka 126

विश्वाधिका वेदवेद्या विन्ध्याचलनिवासिनी ।
विधात्री वेदजननी विष्णुमाया विलासिनी ॥१२६॥

viśvādhikā vedavedyā vindhyācalanivāsinī |
vidhātrī vedajananī viṣṇumāyā vilāsinī ||126||

English meaning: She exceeds the universe, is known through the Vedas and dwells in the Vindhya mountains. She orders creation, mothers the Vedas, is Vishnu’s maya and manifests playful activity.

हिंदी अर्थ: वे विश्व से परे, वेदों द्वारा जानने योग्य और विन्ध्याचल में निवास करने वाली हैं। वे विधात्री, वेदों की जननी, विष्णु की माया और लीला करने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve vishva se pare, vedon dvaara jaanne yogya aur Vindhyaachal mein nivaas karne vaali hain. Ve vidhaatri, vedon ki janani, Vishnu ki maaya aur leela karne vaali kahi gayi hain.

Shloka 127

क्षेत्रस्वरूपा क्षेत्रेशी क्षेत्रक्षेत्रज्ञपालिनी ।
क्षयवृद्धिविनिर्मुक्ता क्षेत्रपालसमर्चिता ॥१२७॥

kṣetrasvarūpā kṣetreśī kṣetrakṣetrajñapālinī |
kṣayavṛddhivinirmuktā kṣetrapālasamarcitā ||127||

English meaning: She is the field, its sovereign and protector of both field and knower—the philosophical terms for the body or field of experience and its conscious knower. Free of decline and growth, she is worshipped by Kshetrapala.

हिंदी अर्थ: वे क्षेत्र का स्वरूप, उसकी अधीश्वरी तथा क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ दोनों की पालक हैं; यहाँ क्षेत्र अनुभव के शरीर या आधार और क्षेत्रज्ञ उसके जानने वाले का दार्शनिक पद है। वे क्षय-वृद्धि से मुक्त और क्षेत्रपाल द्वारा पूजित हैं।

Roman Hindi meaning: Ve kshetra ka swaroop, uski adheeshvari tatha kshetra aur kshetrajna donon ki paalak hain; yahaan kshetra anubhav ke shareer ya aadhaar aur kshetrajna uske jaanne vaale ka daarshanik pad hai. Ve kshay-vriddhi se mukt aur Kshetrapaal dvaara poojit hain.

Shloka 128

विजया विमला वन्द्या वन्दारुजनवत्सला ।
वाग्वादिनी वामकेशी वह्निमण्डलवासिनी ॥१२८॥

vijayā vimalā vandyā vandārujanavatsalā |
vāgvādinī vāmakeśī vahnimaṇḍalavāsinī ||128||

English meaning: Victorious, stainless and worthy of reverence, she is tender toward those who bow to her. She gives voice to speech, has lovely hair and dwells in the sphere of fire.

हिंदी अर्थ: वे विजयी, निर्मल, वन्दनीय और प्रणाम करने वालों पर वात्सल्य रखने वाली हैं। वे वाणी व्यक्त करने वाली, सुन्दर केशों वाली और अग्निमण्डल में निवास करने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve vijayi, nirmal, vandaneeya aur pranaam karne vaalon par vaatsalya rakhne vaali hain. Ve vaani vyakt karne vaali, sundar keshon vaali aur agnimandal mein nivaas karne vaali kahi gayi hain.

Shloka 129

भक्तिमत्कल्पलतिका पशुपाशविमोचिनी ।
संहृताशेषपाखण्डा सदाचारप्रवर्तिका ॥१२९॥

bhaktimatkalpalatikā paśupāśavimocinī |
saṃhṛtāśeṣapākhaṇḍā sadācārapravartikā ||129||

English meaning: She is a wish-fulfilling vine for devotees and releases bound beings from their fetters. The hymn praises her as abolishing what it calls pashanda, or rejected religious doctrines, and fostering right conduct.

हिंदी अर्थ: वे भक्तों के लिए कल्पलता और बन्धन में पड़े जीवों के पाश खोलने वाली कही गई हैं। जिन मतों को स्तोत्र पाखण्ड कहता है, उनका पूर्ण नाश करने वाली तथा सदाचार को प्रवृत्त करने वाली के रूप में भी उनकी स्तुति है।

Roman Hindi meaning: Ve bhakton ke liye kalpalata aur bandhan mein pade jeevon ke paash kholne vaali kahi gayi hain. Jin maton ko stotra paakhand kahta hai, unka poorn naash karne vaali tatha sadaachaar ko pravritt karne vaali ke roop mein bhi unki stuti hai.

Shloka 130

तापत्रयाग्निसंतप्तसमाह्लादनचन्द्रिका ।
तरुणी तापसाराध्या तनुमध्या तमोपहा ॥१३०॥

tāpatrayāgnisaṃtaptasamāhlādanacandrikā |
taruṇī tāpasārādhyā tanumadhyā tamopahā ||130||

English meaning: She is praised as cooling moonlight that refreshes those scorched by the fire of threefold suffering. Youthful, worshipped by ascetics and slender-waisted, she dispels darkness.

हिंदी अर्थ: तीन प्रकार के ताप की अग्नि से तपे हुए लोगों को शीतल आनन्द देने वाली चाँदनी के रूप में उनकी स्तुति है। वे तरुणी, तपस्वियों द्वारा आराधित, पतली कमर वाली और अन्धकार हरने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Teen prakaar ke taap ki agni se tape hue logon ko sheetal aanand dene vaali chaandni ke roop mein unki stuti hai. Ve taruni, tapasviyon dvaara aaraadhit, patli kamar vaali aur andhakaar harne vaali kahi gayi hain.

चिति, वाणी और शिवप्रिया

नाम-श्लोक 131–148: चेतना-रूप, परा से वैखरी तक वाणी के चार रूप, पीठ, षडंग देवता, प्रकृति, शिव से जुड़े नाम और कुल के नाम।

Shloka 131

चितिस्तत्पदलक्ष्यार्था चिदेकरसरूपिणी ।
स्वात्मानन्दलवीभूतब्रह्माद्यानन्दसंततिः ॥१३१॥

citistatpadalakṣyārthā cidekarasarūpiṇī |
svātmānandalavībhūtabrahmādyānandasaṃtatiḥ ||131||

English meaning: She is consciousness, the reality indicated by the word “That,” and consciousness of one undivided essence. All the bliss of Brahma and others is described as only a fraction of her own intrinsic bliss.

हिंदी अर्थ: वे चिति अर्थात चेतना, तत् पद से लक्षित सत्य और एकरस चैतन्य का रूप हैं। ब्रह्मा आदि का समस्त आनन्द उनके अपने आत्मानन्द का केवल एक अंश कहा गया है।

Roman Hindi meaning: Ve chiti arthaat chetna, tat pad se lakshit satya aur ekras chaitanya ka roop hain. Brahma aadi ka samast aanand unke apne aatmaanand ka keval ek ansh kaha gaya hai.

Shloka 132

परा प्रत्यक्चितीरूपा पश्यन्ती परदेवता ।
मध्यमा वैखरीरूपा भक्तमानसहंसिका ॥१३२॥

parā pratyakcitīrūpā paśyantī paradevatā |
madhyamā vaikharīrūpā bhaktamānasahaṃsikā ||132||

English meaning: She is Para and inward consciousness. The verse names her through the forms of speech called Para, Pashyanti, Madhyama and Vaikhari. She is the supreme deity and the swan in the lake of her devotees’ minds.

हिंदी अर्थ: वे परा हैं और भीतर की चेतना का रूप हैं। परा, पश्यन्ती, मध्यमा और वैखरी—वाणी के इन रूपों में उन्हीं का वर्णन है। वे परम देवी और भक्तों के मनरूपी सरोवर की हंसिका कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve paraa hain aur bheetar ki chetna ka roop hain. Paraa, pashyanti, madhyamaa aur vaikhari—vaani ke in roopon mein unheen ka varnan hai. Ve param Devi aur bhakton ke manroopi sarovar ki hansika kahi gayi hain.

Shloka 133

कामेश्वरप्राणनाडी कृतज्ञा कामपूजिता ।
शृङ्गाररससंपूर्णा जया जालन्धरस्थिता ॥१३३॥

kāmeśvaraprāṇanāḍī kṛtajñā kāmapūjitā |
śṛṅgārarasasaṃpūrṇā jayā jālandharasthitā ||133||

English meaning: She is Kameshvara’s life-channel, knows what has been done and is worshipped by Kama. Filled with the sentiment of love and beauty, she is victorious and dwells in Jalandhara.

हिंदी अर्थ: वे कामेश्वर की प्राणनाड़ी, किए हुए कर्मों को जानने वाली और काम द्वारा पूजित कही गई हैं। शृङ्गाररस से पूर्ण, विजयी देवी जालन्धर में स्थित हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Kaameshvar ki praan-naadi, kiye hue karmon ko jaanne vaali aur Kaam dvaara poojit kahi gayi hain. Shringaar-ras se poorn, vijayi Devi Jaalandhar mein sthit hain.

Shloka 134

ओड्याणपीठनिलया बिन्दुमण्डलवासिनी ।
रहोयागक्रमाराध्या रहस्तर्पणतर्पिता ॥१३४॥

oḍyāṇapīṭhanilayā bindumaṇḍalavāsinī |
rahoyāgakramārādhyā rahastarpaṇatarpitā ||134||

English meaning: She dwells in the Odyaana seat and the circle of the bindu. The hymn describes her as worshipped through a secret sacrificial sequence and satisfied by offerings made in seclusion.

हिंदी अर्थ: वे ओड्याण पीठ और बिन्दुमण्डल में निवास करती हैं। स्तोत्र उन्हें रहस्यपूर्ण याग के क्रम से आराधित तथा एकान्त के तर्पण से तृप्त कहता है। ये पद उपासना के विषय बताते हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Odyaana peeth aur bindumandal mein nivaas karti hain. Stotra unhen rahasyapoorn yaag ke kram se aaraadhit tatha ekaant ke tarpan se tript kahta hai. Ye pad upaasana ke vishay bataate hain.

Shloka 135

सद्यःप्रसादिनी विश्वसाक्षिणी साक्षिवर्जिता ।
षडङ्गदेवतायुक्ता षाड्गुण्यपरिपूरिता ॥१३५॥

sadyaḥprasādinī viśvasākṣiṇī sākṣivarjitā |
ṣaḍaṅgadevatāyuktā ṣāḍguṇyaparipūritā ||135||

English meaning: She readily shows favour and witnesses the universe, while no other witness stands over her. She is accompanied by the deities of the six limbs and is filled with six qualities.

हिंदी अर्थ: वे शीघ्र प्रसन्न होने वाली और विश्व की साक्षी हैं; उन्हें देखने वाला कोई अन्य साक्षी नहीं कहा गया है। वे षडङ्ग देवताओं से युक्त और छह गुणों से परिपूर्ण हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sheeghra prasann hone vaali aur vishva ki saakshi hain; unhen dekhne vaala koi anya saakshi nahin kaha gaya hai. Ve shadanga devtaon se yukt aur chhah gunon se paripoorn hain.

Shloka 136

नित्यक्लिन्ना निरुपमा निर्वाणसुखदायिनी ।
नित्याषोडशिकारूपा श्रीकण्ठार्धशरीरिणी ॥१३६॥

nityaklinnā nirupamā nirvāṇasukhadāyinī |
nityāṣoḍaśikārūpā śrīkaṇṭhārdhaśarīriṇī ||136||

English meaning: Nityaklinna names her as ever-moistened. Incomparable, she bestows the bliss of liberation, embodies the sixteen Nityas and forms half the body of Shrikantha.

हिंदी अर्थ: नित्यक्लिन्ना नाम उन्हें सदा आर्द्र कहता है। वे अनुपम और निर्वाण का सुख देने वाली हैं। नित्याओं के सोलह रूपों में व्यक्त देवी श्रीकण्ठ के आधे शरीर का रूप कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Nityaklinnaa naam unhen sada aardra kahta hai. Ve anupam aur nirvaan ka sukh dene vaali hain. Nityaaon ke solah roopon mein vyakt Devi Shreekantha ke aadhe shareer ka roop kahi gayi hain.

Shloka 137

प्रभावती प्रभारूपा प्रसिद्धा परमेश्वरी ।
मूलप्रकृतिरव्यक्ता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ॥१३७॥

prabhāvatī prabhārūpā prasiddhā parameśvarī |
mūlaprakṛtiravyaktā vyaktāvyaktasvarūpiṇī ||137||

English meaning: She possesses power, is radiance itself, is renowned and is the supreme sovereign. She is primordial nature, the unmanifest, and the form of both manifest and unmanifest existence.

हिंदी अर्थ: वे प्रभावशाली, प्रकाशस्वरूप, प्रसिद्ध और परमेश्वरी हैं। वे मूल प्रकृति, अव्यक्त तथा व्यक्त और अव्यक्त दोनों का स्वरूप कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve prabhaavshaali, prakaashswaroop, prasiddh aur Parameshvari hain. Ve mool prakriti, avyakta tatha vyakta aur avyakta donon ka swaroop kahi gayi hain.

Shloka 138

व्यापिनी विविधाकारा विद्याविद्यास्वरूपिणी ।
महाकामेशनयनकुमुदाह्लादकौमुदी ॥१३८॥

vyāpinī vividhākārā vidyāvidyāsvarūpiṇī |
mahākāmeśanayanakumudāhlādakaumudī ||138||

English meaning: All-pervading and manifold in form, she embodies both knowledge and ignorance. She is the moonlight that delights the night-lotuses imagined as Mahakamesha’s eyes.

हिंदी अर्थ: वे सबमें व्याप्त, विविध रूपों वाली तथा विद्या और अविद्या दोनों का स्वरूप हैं। महाकामेश के नेत्रों को कुमुद मानकर, देवी को उन्हें आनन्द देने वाली चाँदनी कहा गया है।

Roman Hindi meaning: Ve sabmein vyaapt, vividh roopon vaali tatha vidya aur avidya donon ka swaroop hain. Mahaakaamesh ke netron ko kumud maankar, Devi ko unhen aanand dene vaali chaandni kaha gaya hai.

Shloka 139

भक्तहार्दतमोभेदभानुमद्भानुसंततिः ।
शिवदूती शिवाराध्या शिवमूर्तिः शिवंकरी ॥१३९॥

bhaktahārdatamobhedabhānumadbhānusaṃtatiḥ |
śivadūtī śivārādhyā śivamūrtiḥ śivaṃkarī ||139||

English meaning: She is praised as a stream of sunlight breaking through the darkness in devotees’ hearts. She is Shivaduti, worshipped by Shiva, the form of Shiva and a bringer of auspiciousness.

हिंदी अर्थ: भक्तों के हृदय का अन्धकार दूर करने वाली सूर्यकिरणों की धारा के रूप में उनकी स्तुति है। वे शिवदूती, शिव द्वारा आराधित, शिव का स्वरूप और कल्याण करने वाली हैं।

Roman Hindi meaning: Bhakton ke hriday ka andhakaar door karne vaali sooryakiranon ki dhaara ke roop mein unki stuti hai. Ve Shivadooti, Shiv dvaara aaraadhit, Shiv ka swaroop aur kalyaan karne vaali hain.

Shloka 140

शिवप्रिया शिवपरा शिष्टेष्टा शिष्टपूजिता ।
अप्रमेया स्वप्रकाशाऽमनोवाचामगोचरा ॥१४०॥

śivapriyā śivaparā śiṣṭeṣṭā śiṣṭapūjitā |
aprameyā svaprakāśā'manovācāmagocarā ||140||

English meaning: Dear to Shiva and devoted to Shiva, she is loved and worshipped by the virtuous and learned. She is immeasurable, self-luminous and beyond the reach of mind and speech.

हिंदी अर्थ: वे शिव की प्रिय, शिवपरायण तथा शिष्ट लोगों की प्रिय और उनके द्वारा पूजित हैं। वे माप से परे, अपने प्रकाश से प्रकाशित और मन तथा वाणी की पहुँच से बाहर कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Shiv ki priya, Shivparaayan tatha shisht logon ki priya aur unke dvaara poojit hain. Ve maap se pare, apne prakaash se prakaashit aur man tatha vaani ki pahunch se baahar kahi gayi hain.

Shloka 141

चिच्छक्तिश्चेतनारूपा जडशक्तिर्जडात्मिका ।
गायत्री व्याहृतिः संध्या द्विजवृन्दनिषेविता ॥१४१॥

cicchaktiścetanārūpā jaḍaśaktirjaḍātmikā |
gāyatrī vyāhṛtiḥ saṃdhyā dvijavṛndaniṣevitā ||141||

English meaning: She is the power and form of consciousness, and also the power and form of the non-conscious. As Gayatri, Vyahriti and Sandhya, she is served by communities described in the hymn as twice-born.

हिंदी अर्थ: वे चेतना की शक्ति और चेतन रूप हैं; जड़ की शक्ति और उसका स्वरूप भी हैं। गायत्री, व्याहृति और संध्या रूपों में, द्विजों के समुदाय द्वारा उनकी उपासना कही गई है।

Roman Hindi meaning: Ve chetna ki shakti aur chetan roop hain; jad ki shakti aur uska swaroop bhi hain. Gaayatri, vyaahriti aur sandhya roopon mein, dvijon ke samudaay dvaara unki upaasana kahi gayi hai.

Shloka 142

तत्त्वासना तत्त्वमयी पञ्चकोशान्तरस्थिता ।
निःसीममहिमा नित्ययौवना मदशालिनी ॥१४२॥

tattvāsanā tattvamayī pañcakośāntarasthitā |
niḥsīmamahimā nityayauvanā madaśālinī ||142||

English meaning: The principles of existence form her seat. The controlling commentary then reads Tat, That, and Tvam, thou, as names, followed by Ayi, a tender form of address. She dwells within the five sheaths, has boundless greatness, is ever youthful and is filled with rapture.

हिंदी अर्थ: तत्त्व उनके आसन हैं। मूल भाष्य इसके बाद तत् (वह), त्वम् (तुम) और अयी (कोमल सम्बोधन) को अलग नाम मानता है। वे पाँच कोशों के भीतर स्थित, असीम महिमा वाली, सदा युवा और आनन्द के मद से पूर्ण कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Tattva unke aasan hain. Mool bhaashya iske baad Tat (vah), Tvam (tum) aur Ayi (komal sambodhan) ko alag naam maanta hai. Ve paanch koshon ke bheetar sthit, aseem mahima vaali, sada yuva aur aanand ke mad se poorn kahi gayi hain.

Shloka 143

मदाघूर्णितरक्ताक्षी मदपाटलगण्डभूः ।
चन्दनद्रवदिग्धाङ्गा चाम्पेयकुसुमप्रिया ॥१४३॥

madāghūrṇitaraktākṣī madapāṭalagaṇḍabhūḥ |
candanadravadigdhāṅgā cāmpeyakusumapriyā ||143||

English meaning: In the verse’s imagery, her reddened eyes roll with intoxication and her cheeks flush pink. Her body is anointed with sandal paste, and she delights in champaka flowers.

हिंदी अर्थ: काव्यचित्र में मद से उनके लाल नेत्र घूमते हैं और गाल गुलाबी हो उठते हैं। उनके अंग चन्दन के द्रव से लिप्त हैं और उन्हें चम्पक के फूल प्रिय हैं।

Roman Hindi meaning: Kaavyachitra mein mad se unke laal netra ghoomte hain aur gaal gulaabi ho uthte hain. Unke ang chandan ke drav se lipt hain aur unhen champak ke phool priya hain.

Shloka 144

कुशला कोमलाकारा कुरुकुल्ला कुलेश्वरी ।
कुलकुण्डालया कौलमार्गतत्परसेविता ॥१४४॥

kuśalā komalākārā kurukullā kuleśvarī |
kulakuṇḍālayā kaulamārgatatparasevitā ||144||

English meaning: Skilful and gentle in form, she is Kurukulla and sovereign of Kula. She dwells in the Kula-kunda and is served by those devoted to the Kaula path.

हिंदी अर्थ: वे कुशल, कोमल रूप वाली कुरुकुल्ला और कुल की ईश्वरी हैं। कुलकुण्ड उनका निवास है; कौलमार्ग में तत्पर उपासक उनकी सेवा करते हैं।

Roman Hindi meaning: Ve kushal, komal roop vaali Kurukullaa aur kula ki Ishvari hain. Kulakund unka nivaas hai; kaulmaarg mein tatpar upaasak unki seva karte hain.

Shloka 145

कुमारगणनाथाम्बा तुष्टिः पुष्टिर्मतिर्धृतिः ।
शान्तिः स्वस्तिमती कान्तिर्नन्दिनी विघ्ननाशिनी ॥१४५॥

kumāragaṇanāthāmbā tuṣṭiḥ puṣṭirmatirdhṛtiḥ |
śāntiḥ svastimatī kāntirnandinī vighnanāśinī ||145||

English meaning: She is mother of Kumara and Gananatha, and embodies contentment, nourishment, understanding, steadfastness and peace. Endowed with well-being and beauty, she brings delight and is praised as removing obstacles.

हिंदी अर्थ: वे कुमार और गणनाथ की माता हैं। तुष्टि, पुष्टि, मति, धृति और शान्ति उनके रूप हैं। कल्याण से युक्त, कान्तिमयी और आनन्द देने वाली देवी को विघ्नों का नाश करने वाली भी कहा गया है।

Roman Hindi meaning: Ve Kumaar aur Gananaath ki maata hain. Tushti, pushti, mati, dhriti aur shaanti unke roop hain. Kalyaan se yukt, kaantimayi aur aanand dene vaali Devi ko vighnon ka naash karne vaali bhi kaha gaya hai.

Shloka 146

तेजोवती त्रिनयना लोलाक्षी कामरूपिणी ।
मालिनी हंसिनी माता मलयाचलवासिनी ॥१४६॥

tejovatī trinayanā lolākṣī kāmarūpiṇī |
mālinī haṃsinī mātā malayācalavāsinī ||146||

English meaning: Radiant and three-eyed, she is named Lolakshikamarupini, which the controlling commentary reads as one name: the form of the desire that belongs to lovely-eyed women. She is Malini, the garlanded one; Hamsini, in whom the Hamsa ascetics abide; the mother; and the dweller on Mount Malaya.

हिंदी अर्थ: वे तेजस्विनी और तीन नेत्रों वाली हैं। मूल भाष्य लोलाक्षीकामरूपिणी को एक नाम मानता है: सुन्दर नेत्रों वाली स्त्रियों में स्थित काम का रूप। वे मालिनी (मालाधारिणी), हंसिनी (जिनमें हंस नामक यति स्थित हैं), माता और मलय पर्वत में निवास करने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve tejasvini aur teen netron vaali hain. Mool bhaashya Lolaakshikaamaroopini ko ek naam maanta hai: sundar netron vaali striyon mein sthit kaam ka roop. Ve Maalini (maalaadhaarini), Hansini (jinmein hans naamak yati sthit hain), maata aur Malaya parvat mein nivaas karne vaali kahi gayi hain.

Shloka 147

सुमुखी नलिनी सुभ्रूः शोभना सुरनायिका ।
कालकण्ठी कान्तिमती क्षोभिणी सूक्ष्मरूपिणी ॥१४७॥

sumukhī nalinī subhrūḥ śobhanā suranāyikā |
kālakaṇṭhī kāntimatī kṣobhiṇī sūkṣmarūpiṇī ||147||

English meaning: She is lovely-faced, lotus-like, beautifully browed, splendid and leader of the gods. Named Kalakanthi, she is radiant, stirs things into motion and has a subtle form.

हिंदी अर्थ: वे सुन्दर मुख, कमलस्वरूप और सुन्दर भौंहों वाली शोभामयी देवनेत्री हैं। कालकण्ठी नाम, कान्ति, क्षोभ उत्पन्न करने की शक्ति और सूक्ष्म स्वरूप से भी उनका वर्णन है।

Roman Hindi meaning: Ve sundar mukh, kamalswaroop aur sundar bhaunhon vaali shobhaamayi devnetri hain. Kaalakanthi naam, kaanti, kshobh utpann karne ki shakti aur sookshma swaroop se bhi unka varnan hai.

Shloka 148

वज्रेश्वरी वामदेवी वयोवस्थाविवर्जिता ।
सिद्धेश्वरी सिद्धविद्या सिद्धमाता यशस्विनी ॥१४८॥

vajreśvarī vāmadevī vayovasthāvivarjitā |
siddheśvarī siddhavidyā siddhamātā yaśasvinī ||148||

English meaning: She is Vajreshvari and Vamadevi, beyond the stages of age. She rules the accomplished ones, is perfected knowledge, is their mother and possesses renown.

हिंदी अर्थ: वे वज्रेश्वरी और वामदेवी हैं, आयु की अवस्थाओं से परे कही गई हैं। वे सिद्धों की ईश्वरी, सिद्ध विद्या, सिद्धों की माता और यशस्विनी हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Vajreshvari aur Vaamadevi hain, aayu ki avasthaon se pare kahi gayi hain. Ve siddhon ki Ishvari, siddh vidya, siddhon ki maata aur yashasvini hain.

सात योगिनी-रूप

नाम-श्लोक 149–161: विशुद्धि से सहस्रार तक डाकिनी, राकिणी, लाकिनी, काकिनी, साकिनी, हाकिनी और याकिनी रूपों का वर्णन, फिर स्वाहा-स्वधा आदि नाम।

Shloka 149

विशुद्धिचक्रनिलयाऽऽरक्तवर्णा त्रिलोचना ।
खट्वाङ्गादिप्रहरणा वदनैकसमन्विता ॥१४९॥

viśuddhicakranilayā''raktavarṇā trilocanā |
khaṭvāṅgādipraharaṇā vadanaikasamanvitā ||149||

English meaning: In this chakra description, she dwells in Vishuddhi, has a reddish colour and three eyes, bears weapons including a khatvanga staff, and has one face.

हिंदी अर्थ: इस चक्र-वर्णन में वे विशुद्धि चक्र की निवासिनी, लाल आभा वाली और तीन नेत्रों वाली हैं। उनके आयुधों में खट्वाङ्ग है और उनका एक मुख बताया गया है।

Roman Hindi meaning: Is chakra-varnan mein ve Vishuddhi chakra ki nivaasini, laal aabha vaali aur teen netron vaali hain. Unke aayudhon mein khatvaanga hai aur unka ek mukh bataaya gaya hai.

Shloka 150

पायसान्नप्रिया त्वक्स्था पशुलोकभयंकरी ।
अमृतादिमहाशक्तिसंवृता डाकिनीश्वरी ॥१५०॥

pāyasānnapriyā tvaksthā paśulokabhayaṃkarī |
amṛtādimahāśaktisaṃvṛtā ḍākinīśvarī ||150||

English meaning: As Dakinishvari, she delights in milk-rice and is located in the skin. She is formidable to the realm of bound beings and is surrounded by great powers beginning with Amrita.

हिंदी अर्थ: डाकिनीश्वरी रूप में उन्हें पायस का अन्न प्रिय है और त्वचा में उनका स्थान कहा गया है। वे बन्धन में पड़े जीवों के लोक के लिए भयङ्करी तथा अमृता आदि महाशक्तियों से घिरी हुई हैं।

Roman Hindi meaning: Daakinishvari roop mein unhen paayas ka ann priya hai aur tvacha mein unka sthaan kaha gaya hai. Ve bandhan mein pade jeevon ke lok ke liye bhayankari tatha Amrita aadi mahaashaktiyon se ghiri hui hain.

Shloka 151

अनाहताब्जनिलया श्यामाभा वदनद्वया ।
दंष्ट्रोज्वलाक्षमालादिधरा रुधिरसंस्थिता ॥१५१॥

anāhatābjanilayā śyāmābhā vadanadvayā |
daṃṣṭrojvalākṣamālādidharā rudhirasaṃsthitā ||151||

English meaning: The next chakra description places her in the Anahata lotus, dark in hue and two-faced. Her fangs shine, she holds a rosary and other attributes, and she is located in the blood.

हिंदी अर्थ: अगले चक्र-वर्णन में वे अनाहत कमल की निवासिनी, श्याम आभा वाली और दो मुखों वाली हैं। उनकी दंष्ट्राएँ चमकती हैं, वे अक्षमाला आदि धारण करती हैं और रक्त में उनका स्थान कहा गया है।

Roman Hindi meaning: Agle chakra-varnan mein ve Anaahata kamal ki nivaasini, shyaam aabha vaali aur do mukhon vaali hain. Unki danshtraayen chamakti hain, ve akshamaala aadi dhaaran karti hain aur rakt mein unka sthaan kaha gaya hai.

Shloka 152

कालरात्र्यादिशक्त्यौघवृता स्निग्धौदनप्रिया ।
महावीरेन्द्रवरदा राकिण्यम्बास्वरूपिणी ॥१५२॥

kālarātryādiśaktyaughavṛtā snigdhaudanapriyā |
mahāvīrendravaradā rākiṇyambāsvarūpiṇī ||152||

English meaning: As Rakini Amba, she is surrounded by the host of powers beginning with Kalaratri, delights in rich cooked rice, and is praised as granting boons to the foremost great heroes.

हिंदी अर्थ: राकिणी अम्बा रूप में वे कालरात्रि आदि शक्तियों के समूह से घिरी हैं, स्निग्ध ओदन उन्हें प्रिय है और वे महावीरों में श्रेष्ठ जनों को वर देने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Raakini Amba roop mein ve Kaalaraatri aadi shaktiyon ke samooh se ghiri hain, snigdh odan unhen priya hai aur ve mahaaveeron mein shreshth janon ko var dene vaali kahi gayi hain.

Shloka 153

मणिपूराब्जनिलया वदनत्रयसंयुता ।
वज्रादिकायुधोपेता डामर्यादिभिरावृता ॥१५३॥

maṇipūrābjanilayā vadanatrayasaṃyutā |
vajrādikāyudhopetā ḍāmaryādibhirāvṛtā ||153||

English meaning: In the Lakini description, she dwells in the Manipura lotus, has three faces, bears the vajra and other weapons, and is surrounded by powers beginning with Damari.

हिंदी अर्थ: लाकिणी के वर्णन में वे मणिपूर कमल की निवासिनी, तीन मुखों वाली, वज्र आदि आयुधों से युक्त और डामरी आदि शक्तियों से घिरी हैं।

Roman Hindi meaning: Laakini ke varnan mein ve Manipoor kamal ki nivaasini, teen mukhon vaali, vajra aadi aayudhon se yukt aur Daamari aadi shaktiyon se ghiri hain.

Shloka 154

रक्तवर्णा मांसनिष्ठा गुडान्नप्रीतमानसा ।
समस्तभक्तसुखदा लाकिण्यम्बास्वरूपिणी ॥१५४॥

raktavarṇā māṃsaniṣṭhā guḍānnaprītamānasā |
samastabhaktasukhadā lākiṇyambāsvarūpiṇī ||154||

English meaning: As Lakini Amba, she is red in colour, located in the flesh, and pleased by rice prepared with jaggery. The hymn praises her as giving happiness to every devotee.

हिंदी अर्थ: लाकिणी अम्बा रूप में वे रक्त वर्ण वाली, मांस धातु में स्थित और गुड़-मिश्रित अन्न से प्रसन्न मन वाली हैं। स्तोत्र उन्हें सभी भक्तों को सुख देने वाली कहता है।

Roman Hindi meaning: Laakini Amba roop mein ve rakt varn vaali, maans dhaatu mein sthit aur gud-mishrit ann se prasann man vaali hain. Stotra unhen sabhi bhakton ko sukh dene vaali kehta hai.

Shloka 155

स्वाधिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा ।
शूलाद्यायुधसंपन्ना पीतवर्णातिगर्विता ॥१५५॥

svādhiṣṭhānāmbujagatā caturvaktramanoharā |
śūlādyāyudhasaṃpannā pītavarṇātigarvitā ||155||

English meaning: In the Kakini description, she enters the Svadhishthana lotus, is captivating with four faces, carries the trident and other weapons, is yellow in colour, and bears intense majesty.

हिंदी अर्थ: काकिणी के वर्णन में वे स्वाधिष्ठान कमल में स्थित, चार मनोहर मुखों वाली, शूल आदि आयुधों से सम्पन्न, पीत वर्ण और प्रबल गौरव वाली हैं।

Roman Hindi meaning: Kaakini ke varnan mein ve Svaadhishthaan kamal mein sthit, chaar manohar mukhon vaali, shool aadi aayudhon se sampann, peet varn aur prabal gaurav vaali hain.

Shloka 156

मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्धिन्यादिसमन्विता ।
दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी ॥१५६॥

medoniṣṭhā madhuprītā bandhinyādisamanvitā |
dadhyannāsaktahṛdayā kākinīrūpadhāriṇī ||156||

English meaning: As Kakini, she is located in the fatty tissue, delights in madhu, is accompanied by powers beginning with Bandhini, and has a heart fond of curd-rice.

हिंदी अर्थ: काकिनी रूप में वे मेद धातु में स्थित, मधु से प्रसन्न, बन्धिनी आदि शक्तियों से युक्त और दही-भात में आसक्त हृदय वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Kaakini roop mein ve med dhaatu mein sthit, madhu se prasann, Bandhini aadi shaktiyon se yukt aur dahi-bhaat mein aasakt hriday vaali kahi gayi hain.

Shloka 157

मूलाधाराम्बुजारूढा पञ्चवक्त्राऽस्थिसंस्थिता ।
अङ्कुशादिप्रहरणा वरदादिनिषेविता ॥१५७॥

mūlādhārāmbujārūḍhā pañcavaktrā'sthisaṃsthitā |
aṅkuśādipraharaṇā varadādiniṣevitā ||157||

English meaning: In the Sakini description, she is mounted upon the Muladhara lotus, has five faces, and is located in the bones. She bears a goad and other weapons and is attended by powers beginning with Varada.

हिंदी अर्थ: साकिनी के वर्णन में वे मूलाधार कमल पर आरूढ़, पाँच मुखों वाली और अस्थियों में स्थित हैं। वे अङ्कुश आदि आयुध धारण करती और वरदा आदि शक्तियों से सेवित हैं।

Roman Hindi meaning: Saakini ke varnan mein ve Moolaadhaar kamal par aaroodh, paanch mukhon vaali aur asthiyon mein sthit hain. Ve ankush aadi aayudh dhaaran karti aur Varada aadi shaktiyon se sevit hain.

Shloka 158

मुद्गौदनासक्तचित्ता साकिन्यम्बास्वरूपिणी ।
आज्ञाचक्राब्जनिलया शुक्लवर्णा षडानना ॥१५८॥

mudgaudanāsaktacittā sākinyambāsvarūpiṇī |
ājñācakrābjanilayā śuklavarṇā ṣaḍānanā ||158||

English meaning: The first line completes the Sakini description: as Sakini Amba, her mind delights in rice with mung beans. The second begins the Ajna form, dwelling in its lotus, white in colour and six-faced.

हिंदी अर्थ: पहली पंक्ति में वे मुद्ग-ओदन में आसक्त चित्त वाली साकिनी अम्बा हैं। दूसरी पंक्ति आज्ञा चक्र के श्वेतवर्ण, छह मुखों वाले रूप का वर्णन आरम्भ करती है।

Roman Hindi meaning: Pehli pankti mein ve mudg-odan mein aasakt chitt vaali Saakini Amba hain. Doosri pankti Aagya chakra ke shvetavarn, chhah mukhon vaale roop ka varnan aarambh karti hai.

Shloka 159

मज्जासंस्था हंसवती मुख्यशक्तिसमन्विता ।
हरिद्रान्नैकरसिका हाकिनीरूपधारिणी ॥१५९॥

majjāsaṃsthā haṃsavatī mukhyaśaktisamanvitā |
haridrānnaikarasikā hākinīrūpadhāriṇī ||159||

English meaning: As Hakini, she is located in the marrow, accompanied by powers headed by Hamsavati, and especially delights in rice prepared with turmeric.

हिंदी अर्थ: हाकिनी रूप में वे मज्जा में स्थित, हंसवती को प्रमुख मानने वाली शक्तियों से युक्त और हल्दी-मिश्रित अन्न में विशेष रुचि वाली हैं।

Roman Hindi meaning: Haakini roop mein ve majja mein sthit, Hansavati ko pramukh maanne vaali shaktiyon se yukt aur haldi-mishrit ann mein vishesh ruchi vaali hain.

Shloka 160

सहस्रदलपद्मस्था सर्ववर्णोपशोभिता ।
सर्वायुधधरा शुक्लसंस्थिता सर्वतोमुखी ॥१६०॥

sahasradalapadmasthā sarvavarṇopaśobhitā |
sarvāyudhadharā śuklasaṃsthitā sarvatomukhī ||160||

English meaning: In the Yakini description, she dwells in the thousand-petalled lotus, is adorned with every colour, bears every weapon, abides in the shukla principle, and faces in every direction.

हिंदी अर्थ: याकिनी के वर्णन में वे सहस्रदल कमल में स्थित, सभी वर्णों से शोभित, सभी आयुधों को धारण करने वाली, शुक्ल-तत्त्व में स्थित और सर्वतोमुखी हैं।

Roman Hindi meaning: Yaakini ke varnan mein ve sahasradal kamal mein sthit, sabhi varnon se shobhit, sabhi aayudhon ko dhaaran karne vaali, shukla-tattva mein sthit aur sarvatomukhi hain.

Shloka 161

सर्वौदनप्रीतचित्ता याकिन्यम्बास्वरूपिणी ।
स्वाहा स्वधा मतिर्मेधा श्रुतिस्मृतिरनुत्तमा ॥१६१॥

sarvaudanaprītacittā yākinyambāsvarūpiṇī |
svāhā svadhā matirmedhā śrutismṛtiranuttamā ||161||

English meaning: The first line completes the Yakini description: as Yakini Amba, she delights in every kind of cooked rice. She is then named Svaha and Svadha; Amati, which the controlling commentary explains as nescience (avidya); intelligence; revelation; memory; and the unsurpassed one.

हिंदी अर्थ: पहली पंक्ति में वे सभी प्रकार के ओदन से प्रसन्न चित्त वाली याकिनी अम्बा हैं। फिर वे स्वाहा और स्वधा कही गई हैं; मूल भाष्य के अनुसार अगला नाम अमति है, जिसका अर्थ अविद्या बताया गया है; इसके बाद मेधा, श्रुति, स्मृति और अनुत्तमा नाम आते हैं।

Roman Hindi meaning: Pehli pankti mein ve sabhi prakaar ke odan se prasann chitt vaali Yaakini Amba hain. Phir ve Svaahaa aur Svadhaa kahi gayi hain; mool bhaashya ke anusaar agla naam Amati hai, jiska arth avidya bataaya gaya hai; iske baad Medhaa, Shruti, Smriti aur Anuttamaa naam aate hain.

श्रीविद्या, राजराजेश्वरी और करुणा

नाम-श्लोक 162–197: पुण्य और विद्या के नाम, श्रीविद्या और षोडशी, गुरु-रूप, राजराजेश्वरी के राज्य-सम्बन्धी नाम, और संसार-ताप को शान्त करने वाली करुणा के रूपक।

Shloka 162

पुण्यकीर्तिः पुण्यलभ्या पुण्यश्रवणकीर्तना ।
पुलोमजार्चिता बन्धमोचनी बन्धुरालका ॥१६२॥

puṇyakīrtiḥ puṇyalabhyā puṇyaśravaṇakīrtanā |
pulomajārcitā bandhamocanī bandhurālakā ||162||

English meaning: Her renown is holy, she is attained through merit, and hearing and praising her are called meritorious. Worshipped by Pulomaja, she frees from bondage and has beautiful curls. The print reads bandhurālakā; the commentary prefers barbarālakā, also meaning curly-haired, as the widely accepted reading.

हिंदी अर्थ: उनकी कीर्ति पुण्यमय है, वे पुण्य से लभ्य हैं और उनका श्रवण-कीर्तन पुण्यकर कहा गया है। पुलोमजा उनकी अर्चना करती हैं; वे बन्धन से मुक्त करने वाली और सुन्दर अलकों वाली हैं। छपा पाठ 'बन्धुरालका' है; मूल भाष्य 'बर्बरालका', अर्थात घुँघराले केशों वाली, को अधिक मान्य पाठ बताता है।

Roman Hindi meaning: Unki keerti punyamayi hai, ve punya se labhya hain aur unka shravan-keertan punyakar kaha gaya hai. Pulomajaa unki archana karti hain; ve bandhan se mukt karne vaali aur sundar alakon vaali hain. Chhapa paath 'bandhuraalaka' hai; mool bhaashya 'barbaraalaka', arthaat ghunghraale keshon vaali, ko adhik maanya paath bataata hai.

Shloka 163

विमर्शरूपिणी विद्या वियदादिजगत्प्रसूः ।
सर्वव्याधिप्रशमनी सर्वमृत्युनिवारिणी ॥१६३॥

vimarśarūpiṇī vidyā viyadādijagatprasūḥ |
sarvavyādhipraśamanī sarvamṛtyunivāriṇī ||163||

English meaning: She is knowledge in the form of Vimarsha and the mother of the world beginning with space. The hymn also praises her as calming every affliction and warding off every death.

हिंदी अर्थ: वे विमर्श-रूपिणी विद्या और आकाश आदि से बने जगत् की जननी हैं। स्तोत्र उन्हें सभी व्याधियों को शान्त करने और सभी मृत्युओं को निवारण करने वाली भी कहता है।

Roman Hindi meaning: Ve Vimarsh-roopini Vidya aur aakaash aadi se bane jagat ki janani hain. Stotra unhen sabhi vyaadhiyon ko shaant karne aur sabhi mrityuon ko nivaaran karne vaali bhi kehta hai.

Shloka 164

अग्रगण्याऽचिन्त्यरूपा कलिकल्मषनाशिनी ।
कात्यायनी कालहन्त्री कमलाक्षनिषेविता ॥१६४॥

agragaṇyā'cintyarūpā kalikalmaṣanāśinī |
kātyāyanī kālahantrī kamalākṣaniṣevitā ||164||

English meaning: She is foremost and inconceivable in form, and destroys the stain of the Kali age. She is Katyayani, the slayer of Time, and is attended by the lotus-eyed one.

हिंदी अर्थ: वे अग्रगण्य, अचिन्त्य रूप वाली और कलियुग के कल्मष का नाश करने वाली हैं। वे कात्यायनी, काल की हन्त्री और कमलनयन से सेवित कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve agraganya, achintya roop vaali aur Kaliyug ke kalmash ka naash karne vaali hain. Ve Kaatyaayani, Kaal ki hantri aur kamalnayan se sevit kahi gayi hain.

Shloka 165

ताम्बूलपूरितमुखी दाडिमीकुसुमप्रभा ।
मृगाक्षी मोहिनी मुख्या मृडानी मित्ररूपिणी ॥१६५॥

tāmbūlapūritamukhī dāḍimīkusumaprabhā |
mṛgākṣī mohinī mukhyā mṛḍānī mitrarūpiṇī ||165||

English meaning: Her mouth is filled with betel and her radiance resembles a pomegranate blossom. Doe-eyed, she is Mohini, the foremost, Mridani, and the embodiment of friendship.

हिंदी अर्थ: उनका मुख ताम्बूल से पूरित और उनकी प्रभा अनार के फूल जैसी है। वे मृगनयनी, मोहिनी, मुख्या, मृडानी और मित्र-स्वरूपा हैं।

Roman Hindi meaning: Unka mukh taambool se poorit aur unki prabha anaar ke phool jaisi hai. Ve mrignayani, Mohini, Mukhyaa, Mridaani aur mitra-svaroopa hain.

Shloka 166

नित्यतृप्ता भक्तनिधिर्नियन्त्री निखिलेश्वरी ।
मैत्र्यादिवासनालभ्या महाप्रलयसाक्षिणी ॥१६६॥

nityatṛptā bhaktanidhirniyantrī nikhileśvarī |
maitryādivāsanālabhyā mahāpralayasākṣiṇī ||166||

English meaning: Ever fulfilled, she is the devotees' treasure, the controller and sovereign of all. She is attainable through dispositions beginning with loving-kindness and is the witness of the great dissolution.

हिंदी अर्थ: वे सदा तृप्त, भक्तों की निधि, नियन्त्री और सम्पूर्ण जगत् की ईश्वरी हैं। वे मैत्री आदि भावनाओं से लभ्य और महाप्रलय की साक्षिणी कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sada tript, bhakton ki nidhi, niyantri aur sampoorn jagat ki Ishvari hain. Ve maitri aadi bhaavanaaon se labhya aur mahaapralaya ki saakshini kahi gayi hain.

Shloka 167

पराशक्तिः परानिष्ठा प्रज्ञानघनरूपिणी ।
माध्वीपानालसा मत्ता मातृकावर्णरूपिणी ॥१६७॥

parāśaktiḥ parāniṣṭhā prajñānaghanarūpiṇī |
mādhvīpānālasā mattā mātṛkāvarṇarūpiṇī ||167||

English meaning: She is the supreme power, the highest ground, and the compact essence of consciousness. In poetic imagery she is languid and rapt from drinking Madhvi, and she embodies the letters of the Matrika.

हिंदी अर्थ: वे पराशक्ति, परम निष्ठा और सघन चेतना-ज्ञान का स्वरूप हैं। काव्यात्मक वर्णन में वे माध्वी-पान से अलस और मत्त हैं, तथा मातृका अक्षरों का रूप हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Paraashakti, param nishtha aur saghan chetana-gyaan ka svaroop hain. Kaavyaatmak varnan mein ve Maadhvi-paan se alas aur matt hain, tatha Maatrika aksharon ka roop hain.

Shloka 168

महाकैलासनिलया मृणालमृदुदोर्लता ।
महनीया दयामूर्तिर्महासाम्राज्यशालिनी ॥१६८॥

mahākailāsanilayā mṛṇālamṛdudorlatā |
mahanīyā dayāmūrtirmahāsāmrājyaśālinī ||168||

English meaning: She dwells on great Kailasa, and her vine-like arms are tender as lotus fibres. Venerable, she is compassion embodied and possesses great sovereignty.

हिंदी अर्थ: वे महाकैलास में निवास करती हैं और उनकी भुजा-लताएँ मृणाल जैसी कोमल हैं। वे महनीय, दया की मूर्ति और महासाम्राज्य से युक्त हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Mahaakailaasa mein nivaas karti hain aur unki bhuja-lataayen mrinaal jaisi komal hain. Ve mahaneeya, daya ki moorti aur mahaasaamraajya se yukt hain.

Shloka 169

आत्मविद्या महाविद्या श्रीविद्या कामसेविता ।
श्रीषोडशाक्षरीविद्या त्रिकूटा कामकोटिका ॥१६९॥

ātmavidyā mahāvidyā śrīvidyā kāmasevitā |
śrīṣoḍaśākṣarīvidyā trikūṭā kāmakoṭikā ||169||

English meaning: She is knowledge of the Self, the great knowledge and Shrividya, attended by Kama. She is also the sixteen-syllable Shrividya, Trikuta and Kamakotika.

हिंदी अर्थ: वे आत्मविद्या, महाविद्या और श्रीविद्या हैं, तथा काम से सेवित हैं। वे षोडशाक्षरी श्रीविद्या, त्रिकूटा और कामकोटिका भी कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Aatmavidya, Mahaavidya aur Shrividya hain, tatha Kaam se sevit hain. Ve Shodashaakshari Shrividya, Trikoota aur Kaamakotikaa bhi kahi gayi hain.

Shloka 170

कटाक्षकिंकरीभूतकमलाकोटिसेविता ।
शिरस्थिता चन्द्रनिभा भालस्थेन्द्रधनुःप्रभा ॥१७०॥

kaṭākṣakiṃkarībhūtakamalākoṭisevitā |
śirasthitā candranibhā bhālasthendradhanuḥprabhā ||170||

English meaning: She is served by countless Kamalas made attendants through her sidelong glance. Located in the head, she resembles the moon and shines like a rainbow upon the forehead.

हिंदी अर्थ: उनके कटाक्ष से किंकरी बनी कमलाओं की कोटियाँ उनकी सेवा करती हैं। वे शिर में स्थित, चन्द्रमा के समान और भाल पर इन्द्रधनुष जैसी प्रभा वाली हैं।

Roman Hindi meaning: Unke kataaksh se kinkari bani Kamalaaon ki kotiyaan unki seva karti hain. Ve shir mein sthit, Chandrama ke samaan aur bhaal par indradhanush jaisi prabha vaali hain.

Shloka 171

हृदयस्था रविप्रख्या त्रिकोणान्तरदीपिका ।
दाक्षायणी दैत्यहन्त्री दक्षयज्ञविनाशिनी ॥१७१॥

hṛdayasthā raviprakhyā trikoṇāntaradīpikā |
dākṣāyaṇī daityahantrī dakṣayajñavināśinī ||171||

English meaning: She dwells in the heart, shines like the sun, and is the lamp within the triangle. She is Dakshayani, slayer of daityas and destroyer of Daksha's sacrifice.

हिंदी अर्थ: वे हृदय में स्थित, सूर्य के समान तेजस्वी और त्रिकोण के भीतर की दीपिका हैं। वे दाक्षायणी, दैत्यों की हन्त्री और दक्ष के यज्ञ का विनाश करने वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve hriday mein sthit, Surya ke samaan tejasvi aur trikon ke bheetar ki deepika hain. Ve Daakshaayani, daityon ki hantri aur Daksha ke yagya ka vinaash karne vaali kahi gayi hain.

Shloka 172

दरान्दोलितदीर्घाक्षी दरहासोज्ज्वलन्मुखी ।
गुरुमूर्तिर्गुणनिधिर्गोमाता गुहजन्मभूः ॥१७२॥

darāndolitadīrghākṣī darahāsojjvalanmukhī |
gurumūrtirguṇanidhirgomātā guhajanmabhūḥ ||172||

English meaning: Her long eyes move gently and her face shines with a slight smile. She is praised as the teacher's embodiment, a treasury of qualities, Gomata and the mother of Guha (Skanda).

हिंदी अर्थ: उनकी लंबी आँखें मंद गति से चलती हैं और मुख हल्की मुस्कान से उज्ज्वल है। वे गुरु-स्वरूप, गुणों की निधि, गोमाता नाम से स्तुत और गुह (स्कन्द) की जन्मदात्री हैं।

Roman Hindi meaning: Unki lambi aankhen mand gati se chalti hain aur mukh halki muskaan se ujjval hai. Ve guru-svaroop, gunon ki nidhi, Gomata naam se stut aur Guha (Skanda) ki janmadaatri hain.

Shloka 173

देवेशी दण्डनीतिस्था दहराकाशरूपिणी ।
प्रतिपन्मुख्यराकान्ततिथिमण्डलपूजिता ॥१७३॥

deveśī daṇḍanītisthā daharākāśarūpiṇī |
pratipanmukhyarākāntatithimaṇḍalapūjitā ||173||

English meaning: She is the sovereign of the gods, established in the principle of governance and discipline, and described as the subtle space of the heart. The hymn says she is worshipped in the lunar-date circle from Pratipada to the full moon.

हिंदी अर्थ: वे देवों की ईश्वरी, दण्डनीति में स्थित और सूक्ष्म हृदय-आकाश के स्वरूप में कही गई हैं। प्रतिपदा से पूर्णिमा तक की तिथियों के मण्डल में उनकी पूजा का वर्णन है।

Roman Hindi meaning: Ve devon ki Ishvari, dandaneeti mein sthit aur sookshma hriday-aakaash ke svaroop mein kahi gayi hain. Pratipada se poornima tak ki tithiyon ke mandal mein unki pooja ka varnan hai.

Shloka 174

कलात्मिका कलानाथा काव्यालापविनोदिनी ।
सचामररमावाणीसव्यदक्षिणसेविता ॥१७४॥

kalātmikā kalānāthā kāvyālāpavinodinī |
sacāmararamāvāṇīsavyadakṣiṇasevitā ||174||

English meaning: She embodies and presides over the arts and delights in poetic conversation. Rama and Vani, bearing fly-whisks, are pictured attending her from either side.

हिंदी अर्थ: वे कलाओं का स्वरूप और उनकी अधिष्ठात्री हैं; काव्य-वार्ता में आनन्दित होती हैं। चँवर लिये रमा और वाणी बाईं तथा दाईं ओर से उनकी सेवा करती हुई चित्रित हैं।

Roman Hindi meaning: Ve kalaaon ka svaroop aur unki adhishthaatri hain; kaavya-vaarta mein aanandit hoti hain. Chanvar liye Rama aur Vani baayin tatha daayin or se unki seva karti hui chitrit hain.

Shloka 175

आदिशक्तिरमेयात्मा परमा पावनाकृतिः ।
अनेककोटिब्रह्माण्डजननी दिव्यविग्रहा ॥१७५॥

ādiśaktirameyātmā paramā pāvanākṛtiḥ |
anekakoṭibrahmāṇḍajananī divyavigrahā ||175||

English meaning: She is praised as primordial power; then, as two names, Ameya, the immeasurable, and Atma, the self. She is supreme and pure in form. The hymn calls her the mother of countless universes, with a divine form.

हिंदी अर्थ: वे आदिशक्ति कही गई हैं; फिर दो नामों में अमेया (अपरिमेय) और आत्मा। वे परम और पावन आकृति वाली हैं। स्तुति उन्हें असंख्य ब्रह्माण्डों की जननी और दिव्य विग्रह वाली बताती है।

Roman Hindi meaning: Ve Aadishakti kahi gayi hain; phir do naamon mein Ameyaa (aparimeya) aur Aatmaa. Ve param aur paavan aakriti vaali hain. Stuti unhen asankhya brahmaandon ki janani aur divya vigrah vaali bataati hai.

Shloka 176

क्लींकारी केवला गुह्या कैवल्यपददायिनी ।
त्रिपुरा त्रिजगद्वन्द्या त्रिमूर्तिस्त्रिदशेश्वरी ॥१७६॥

klīṃkārī kevalā guhyā kaivalyapadadāyinī |
tripurā trijagadvandyā trimūrtistridaśeśvarī ||176||

English meaning: She is linked with the klīm syllable, singular and hidden; the hymn calls her giver of the state of kaivalya. She is Tripura, revered in the three worlds, the threefold divine form and sovereign of the gods.

हिंदी अर्थ: वे क्लींकार से सम्बद्ध, अद्वितीय और गुह्य कही गई हैं; स्तुति उन्हें कैवल्य-पद देने वाली बताती है। वे त्रिपुरा, तीनों लोकों में वन्दनीय, त्रिमूर्ति-स्वरूप और देवों की ईश्वरी हैं।

Roman Hindi meaning: Ve klimkaar se sambandhit, advitiya aur guhya kahi gayi hain; stuti unhen kaivalya-pad dene vaali bataati hai. Ve Tripura, teenon lokon mein vandaniya, Trimurti-svaroop aur devon ki Ishvari hain.

Shloka 177

त्र्यक्षरी दिव्यगन्धाढ्या सिन्दूरतिलकाञ्चिता ।
उमा शैलेन्द्रतनया गौरी गन्धर्वसेविता ॥१७७॥

tryakṣarī divyagandhāḍhyā sindūratilakāñcitā |
umā śailendratanayā gaurī gandharvasevitā ||177||

English meaning: She is praised as Tryakshari, adorned with divine fragrance and a vermilion mark. She is Uma, Gauri the daughter of the mountain king, and is attended by Gandharvas.

हिंदी अर्थ: वे त्र्यक्षरी नाम से स्तुत, दिव्य सुगन्ध से युक्त और सिन्दूर-तिलक से शोभित हैं। वे उमा, पर्वतराज की पुत्री गौरी और गन्धर्वों द्वारा सेवित कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve tryakshari naam se stut, divya sugandh se yukt aur sindoor-tilak se shobhit hain. Ve Uma, parvatraj ki putri Gauri aur Gandharvon dvaara sevit kahi gayi hain.

Shloka 178

विश्वगर्भा स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी ।
ध्यानगम्याऽपरिच्छेद्या ज्ञानदा ज्ञानविग्रहा ॥१७८॥

viśvagarbhā svarṇagarbhā'varadā vāgadhīśvarī |
dhyānagamyā'paricchedyā jñānadā jñānavigrahā ||178||

English meaning: She is named Vishvagarbha, Svarnagarbha and Avarada, and called sovereign of speech. She is approached in meditation, beyond delimitation, giver and embodiment of knowledge.

हिंदी अर्थ: वे विश्वगर्भा, स्वर्णगर्भा, अवरदा और वाणी की अधीश्वरी नामों से स्तुत हैं। वे ध्यान में ग्रहणीय, सीमा से परे, ज्ञान देने वाली और ज्ञानस्वरूप कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Vishvagarbha, Svarnagarbha, Avarada aur vaani ki adhishvari naamon se stut hain. Ve dhyaan mein grahaniya, seema se pare, gyaan dene vaali aur gyaan-svaroop kahi gayi hain.

Shloka 179

सर्ववेदान्तसंवेद्या सत्यानन्दस्वरूपिणी ।
लोपामुद्रार्चिता लीलाकॢप्तब्रह्माण्डमण्डला ॥१७९॥

sarvavedāntasaṃvedyā satyānandasvarūpiṇī |
lopāmudrārcitā līlākḷptabrahmāṇḍamaṇḍalā ||179||

English meaning: She is knowable through the Vedanta traditions and is described as the form of truth and bliss. Worshipped by Lopamudra, she is praised as arranging circles of universes in divine play.

हिंदी अर्थ: वे सभी वेदान्त परम्पराओं से जानने योग्य और सत्य तथा आनन्द का स्वरूप कही गई हैं। लोपामुद्रा द्वारा पूजित, वे लीला में ब्रह्माण्डों के मण्डल रचने वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sabhi Vedant paramparaon se jaanne yogya aur satya tatha aanand ka svaroop kahi gayi hain. Lopamudra dvaara poojit, ve leela mein brahmaandon ke mandal rachne vaali stut hain.

Shloka 180

अदृश्या दृश्यरहिता विज्ञात्री वेद्यवर्जिता ।
योगिनी योगदा योग्या योगानन्दयुगंधरा ॥१८०॥

adṛśyā dṛśyarahitā vijñātrī vedyavarjitā |
yoginī yogadā yogyā yogānandayugaṃdharā ||180||

English meaning: She is called unseen, beyond visible form, the knower and beyond the limits of knowable objects. She is Yogini, giver of yoga and fit for yoga. The controlling commentary then reads two names: Yogananda, whose bliss is yoga as the union of Shiva and Shakti, and Yugandhara, bearer of the pair or of the ages.

हिंदी अर्थ: वे अदृश्य, दृश्य रूप से रहित, जानने वाली और ज्ञेय वस्तु की सीमा से परे कही गई हैं। वे योगिनी, योग देने वाली और योग के योग्य हैं। मूल भाष्य इसके बाद दो नाम पढ़ता है: योगानन्दा, जिनका आनन्द शिव-शक्ति के सामरस्य रूपी योग है, और युगंधरा, जो युगल या युगों को धारण करती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve adrishya, drishya roop se rahit, jaanne vaali aur gyeya vastu ki seema se pare kahi gayi hain. Ve Yogini, yog dene vaali aur yog ke yogya hain. Mool bhaashya iske baad do naam padhta hai: Yogaanandaa, jinka aanand Shiv-Shakti ke saamarasya roopi yog hai, aur Yugandharaa, jo yugal ya yugon ko dhaaran karti hain.

Shloka 181

इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिस्वरूपिणी ।
सर्वाधारा सुप्रतिष्ठा सदसद्रूपधारिणी ॥१८१॥

icchāśaktijñānaśaktikriyāśaktisvarūpiṇī |
sarvādhārā supratiṣṭhā sadasadrūpadhāriṇī ||181||

English meaning: She embodies the powers of will, knowledge and action. The hymn calls her the support of all, firmly established, and bearing the forms of being and non-being.

हिंदी अर्थ: वे इच्छा, ज्ञान और क्रिया शक्तियों का स्वरूप हैं। स्तुति उन्हें सबका आधार, दृढ़ प्रतिष्ठित और सत्-असत् दोनों रूप धारण करने वाली कहती है।

Roman Hindi meaning: Ve ichchha, gyaan aur kriya shaktiyon ka svaroop hain. Stuti unhen sabka aadhaar, dridh pratishthit aur sat-asat dono roop dhaaran karne vaali kehti hai.

Shloka 182

अष्टमूर्तिरजा जैत्री लोकयात्राविधायिनी ।
एकाकिनी भूमरूपा निर्द्वैता द्वैतवर्जिता ॥१८२॥

aṣṭamūrtirajā jaitrī lokayātrāvidhāyinī |
ekākinī bhūmarūpā nirdvaitā dvaitavarjitā ||182||

English meaning: She is praised as having eight forms and, in the controlling commentary's single name Ajajaitri, as the conqueror of Aja, unborn nescience. She orders the world's course and is called solitary, the form of fullness, non-dual and beyond duality.

हिंदी अर्थ: वे आठ रूपों वाली कही गई हैं; मूल भाष्य के अनुसार अजाजैत्री एक नाम है, अर्थात अजा रूपी अविद्या पर विजय पाने वाली। वे संसार की गति का विधान करने वाली, एकाकिनी, व्यापक पूर्णता का रूप, अद्वैत और द्वैत से परे स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve aath roopon vaali kahi gayi hain; mool bhaashya ke anusaar Ajaajaitri ek naam hai, arthaat Ajaa roopi avidya par vijay paane vaali. Ve sansaar ki gati ka vidhaan karne vaali, ekakini, vyaapak poornata ka roop, advait aur dvait se pare stut hain.

Shloka 183

अन्नदा वसुदा वृद्धा ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपिणी ।
बृहती ब्राह्मणी ब्राह्मी ब्रह्मानन्दा बलिप्रिया ॥१८३॥

annadā vasudā vṛddhā brahmātmaikyasvarūpiṇī |
bṛhatī brāhmaṇī brāhmī brahmānandā balipriyā ||183||

English meaning: She is praised as giver of food and wealth, ancient, and the form of the unity of Brahman and self. She is named Brihati, Brahmani, Brahmi and Brahmananda, and is said to delight in offerings.

हिंदी अर्थ: वे अन्न और धन देने वाली, प्राचीन तथा ब्रह्म और आत्मा की एकता का स्वरूप कही गई हैं। वे बृहती, ब्राह्मणी, ब्राह्मी, ब्रह्मानन्दा और अर्पण प्रिय नामों से स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve ann aur dhan dene vaali, praacheen tatha Brahma aur aatma ki ekta ka svaroop kahi gayi hain. Ve Brihati, Brahmani, Brahmi, Brahmananda aur arpan priya naamon se stut hain.

Shloka 184

भाषारूपा बृहत्सेना भावाभावविवर्जिता ।
सुखाराध्या शुभकरी शोभना सुलभागतिः ॥१८४॥

bhāṣārūpā bṛhatsenā bhāvābhāvavivarjitā |
sukhārādhyā śubhakarī śobhanā sulabhāgatiḥ ||184||

English meaning: She is called the form of language, attended by a great host and beyond the distinction of being and non-being. She is worshipped with ease and brings what is auspicious. The controlling commentary reads the last words as one name: she is the auspicious goal that is nevertheless hard to attain, or the one through whom return to rebirth becomes rare.

हिंदी अर्थ: वे भाषा का रूप, विशाल सेना वाली और भाव-अभाव के भेद से परे कही गई हैं। वे सहज आराधनीय और शुभ करने वाली हैं। मूल भाष्य अन्तिम शब्दों को एक नाम मानता है: वे मंगलमय किन्तु दुर्लभ गति हैं, या वे जिनके कारण पुनर्जन्म दुर्लभ हो जाता है।

Roman Hindi meaning: Ve bhaasha ka roop, vishaal sena vaali aur bhaav-abhaav ke bhed se pare kahi gayi hain. Ve sahaj aaraadhaniya aur shubh karne vaali hain. Mool bhaashya antim shabdon ko ek naam maanta hai: ve mangalmay kintu durlabh gati hain, ya ve jinke kaaran punarjanm durlabh ho jaata hai.

Shloka 185

राजराजेश्वरी राज्यदायिनी राज्यवल्लभा ।
राजत्कृपा राजपीठनिवेशितनिजाश्रिता ॥१८५॥

rājarājeśvarī rājyadāyinī rājyavallabhā |
rājatkṛpā rājapīṭhaniveśitanijāśritā ||185||

English meaning: She is praised as sovereign over kings, giver and lover of sovereignty. Her grace shines, and the hymn depicts her as seating those who seek her refuge on a royal throne.

हिंदी अर्थ: वे राजाओं के भी ईश्वर की अधीश्वरी, राज्य देने वाली और राज्य को प्रिय कही गई हैं। उनकी कृपा उज्ज्वल है और वे अपने आश्रितों को राजपीठ पर प्रतिष्ठित करने वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve raajaaon ke bhi Ishvar ki adhishvari, raajya dene vaali aur raajya ko priya kahi gayi hain. Unki kripa ujjval hai aur ve apne aashriton ko raajpeeth par pratishthit karne vaali stut hain.

Shloka 186

राज्यलक्ष्मीः कोशनाथा चतुरङ्गबलेश्वरी ।
साम्राज्यदायिनी सत्यसंधा सागरमेखला ॥१८६॥

rājyalakṣmīḥ kośanāthā caturaṅgabaleśvarī |
sāmrājyadāyinī satyasaṃdhā sāgaramekhalā ||186||

English meaning: She is called the fortune of a kingdom, keeper of its treasury and sovereign of its fourfold army. The hymn calls her giver of empire, true to her word, with the ocean as her girdle.

हिंदी अर्थ: वे राज्य की लक्ष्मी, कोष की अधीश्वरी और चतुरंग सेना की स्वामिनी कही गई हैं। स्तुति उन्हें साम्राज्य देने वाली, सत्यप्रतिज्ञ और समुद्र को मेखला की तरह धारण करने वाली कहती है।

Roman Hindi meaning: Ve raajya ki Lakshmi, kosh ki adhishvari aur chaturang sena ki svaamini kahi gayi hain. Stuti unhen saamraajya dene vaali, satyapratigya aur samudra ko mekhla ki tarah dhaaran karne vaali kehti hai.

Shloka 187

दीक्षिता दैत्यशमनी सर्वलोकवशंकरी ।
सर्वार्थदात्री सावित्री सच्चिदानन्दरूपिणी ॥१८७॥

dīkṣitā daityaśamanī sarvalokavaśaṃkarī |
sarvārthadātrī sāvitrī saccidānandarūpiṇī ||187||

English meaning: She is named Dikshita, subduer of demons and one who holds all worlds in her sway. She is praised as giver of desired ends, Savitri, and the form of being, consciousness and bliss.

हिंदी अर्थ: वे दीक्षिता, दैत्यों को शान्त करने वाली और सभी लोकों को अपने वश में रखने वाली कही गई हैं। वे सब अभिलषित अर्थ देने वाली, सावित्री तथा सत्-चित्-आनन्द का रूप स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve dikshita, daityon ko shaant karne vaali aur sabhi lokon ko apne vash mein rakhne vaali kahi gayi hain. Ve sab abhilashit arth dene vaali, Savitri tatha sat-chit-aanand ka roop stut hain.

Shloka 188

देशकालापरिच्छिन्ना सर्वगा सर्वमोहिनी ।
सरस्वती शास्त्रमयी गुहाम्बा गुह्यरूपिणी ॥१८८॥

deśakālāparicchinnā sarvagā sarvamohinī |
sarasvatī śāstramayī guhāmbā guhyarūpiṇī ||188||

English meaning: She is described as unbounded by place and time, present everywhere and enchanting all. She is praised as Sarasvati, embodied scripture, Guhamba and one of hidden form.

हिंदी अर्थ: वे देश और काल की सीमा से परे, सर्वत्र विद्यमान और सबको मोहित करने वाली कही गई हैं। वे सरस्वती, शास्त्रस्वरूप, गुहाम्बा और रहस्यमय रूप वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve desh aur kaal ki seema se pare, sarvatra vidyamaan aur sabko mohit karne vaali kahi gayi hain. Ve Sarasvati, shastra-svaroop, Guhamba aur rahasyamay roop vaali stut hain.

Shloka 189

सर्वोपाधिविनिर्मुक्ता सदाशिवपतिव्रता ।
संप्रदायेश्वरी साध्वी गुरुमण्डलरूपिणी ॥१८९॥

sarvopādhivinirmuktā sadāśivapativratā |
saṃpradāyeśvarī sādhvī gurumaṇḍalarūpiṇī ||189||

English meaning: She is said to be free from limiting conditions and devoted to Sadashiva, and sovereign of the tradition. The controlling commentary reads the printed Sadhvi as two names: Sadhu, what is fitting, and I, a one-syllable name for Kamakala. She is the form of the circle of teachers.

हिंदी अर्थ: वे सभी सीमित करने वाली उपाधियों से मुक्त, सदाशिव के प्रति निष्ठावान और परम्परा की अधीश्वरी कही गई हैं। मूल भाष्य छपे हुए साध्वी को दो नाम मानता है: साधु (उचित) और ई, जो कामकला का एकाक्षर नाम है। वे गुरु-मण्डल का रूप हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sabhi seemit karne vaali upaadhiyon se mukt, Sadaashiv ke prati nishthaavaan aur parampara ki adhishvari kahi gayi hain. Mool bhaashya chhape hue Saadhvi ko do naam maanta hai: Saadhu (uchit) aur Ee, jo Kaamakalaa ka ekaakshar naam hai. Ve guru-mandal ka roop hain.

Shloka 190

कुलोत्तीर्णा भगाराध्या माया मधुमती मही ।
गणाम्बा गुह्यकाराध्या कोमलाङ्गी गुरुप्रिया ॥१९०॥

kulottīrṇā bhagārādhyā māyā madhumatī mahī |
gaṇāmbā guhyakārādhyā komalāṅgī gurupriyā ||190||

English meaning: She is named Kulottirna, Bhagaaradhya, Maya, Madhumati and Mahi. She is also called Ganamba and Guhyakaaradhya, gentle-limbed and dear to the teacher.

हिंदी अर्थ: वे कुलोत्तीर्णा, भगाराध्या, माया, मधुमती और मही नामों से स्तुत हैं। वे गणाम्बा और गुह्यकाराध्या भी कही गई हैं; उनके कोमल अंग और गुरु से प्रिय सम्बन्ध का वर्णन है।

Roman Hindi meaning: Ve Kulottirna, Bhagaaradhya, Maya, Madhumati aur Mahi naamon se stut hain. Ve Ganamba aur Guhyakaaradhya bhi kahi gayi hain; unke komal ang aur guru se priya sambandh ka varnan hai.

Shloka 191

स्वतन्त्रा सर्वतन्त्रेशी दक्षिणामूर्तिरूपिणी ।
सनकादिसमाराध्या शिवज्ञानप्रदायिनी ॥१९१॥

svatantrā sarvatantreśī dakṣiṇāmūrtirūpiṇī |
sanakādisamārādhyā śivajñānapradāyinī ||191||

English meaning: She is independent, sovereign of all tantras and described as the form of Dakshinamurti. Sanaka and others worship her; she is praised as giver of knowledge of Shiva.

हिंदी अर्थ: वे स्वतन्त्र, सभी तन्त्रों की अधीश्वरी और दक्षिणामूर्ति का रूप कही गई हैं। सनक आदि उनकी आराधना करते हैं और वे शिव-संबन्धी ज्ञान देने वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve svatantra, sabhi tantron ki adhishvari aur Dakshinamurti ka roop kahi gayi hain. Sanak aadi unki aaraadhana karte hain aur ve Shiv-sambandhi gyaan dene vaali stut hain.

Shloka 192

चित्कलानन्दकलिका प्रेमरूपा प्रियंकरी ।
नामपारायणप्रीता नन्दिविद्या नटेश्वरी ॥१९२॥

citkalānandakalikā premarūpā priyaṃkarī |
nāmapārāyaṇaprītā nandividyā naṭeśvarī ||192||

English meaning: She is Chitkala, consciousness as a portion of the whole, and Anandakalika, a bud of bliss; the controlling commentary reads these as two names. She is the form of love and brings what is dear. She delights in recitation of names and is called Nandividya and Nateshvari.

हिंदी अर्थ: वे चित्कला, अर्थात पूर्ण चैतन्य का अंश-रूप चैतन्य, और आनन्दकलिका, अर्थात आनन्द की कली, हैं; मूल भाष्य इन्हें दो नाम मानता है। वे प्रेमस्वरूप और प्रिय करने वाली हैं। वे नाम-पारायण से प्रसन्न, नन्दिविद्या और नटेश्वरी नामों से स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Chitkalaa, arthaat poorn chaitanya ka ansh-roop chaitanya, aur Aanandakalikaa, arthaat aanand ki kali, hain; mool bhaashya inhen do naam maanta hai. Ve prem-svaroop aur priya karne vaali hain. Ve naam-paaraayan se prasann, Nandividyaa aur Nateshvari naamon se stut hain.

Shloka 193

मिथ्याजगदधिष्ठाना मुक्तिदा मुक्तिरूपिणी ।
लास्यप्रिया लयकरी लज्जा रम्भादिवन्दिता ॥१९३॥

mithyājagadadhiṣṭhānā muktidā muktirūpiṇī |
lāsyapriyā layakarī lajjā rambhādivanditā ||193||

English meaning: She is called the ground of the world described as appearance, giver and form of liberation. She loves graceful dance, brings dissolution, is modesty, and is praised by Rambha and others.

हिंदी अर्थ: वे मिथ्या कहे गए जगत् का आधार, मुक्ति देने वाली और मुक्तिस्वरूप कही गई हैं। वे लास्य को प्रिय मानने वाली, लय करने वाली, लज्जा और रम्भा आदि द्वारा वन्दित स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve mithya kahe gaye jagat ka aadhaar, mukti dene vaali aur mukti-svaroop kahi gayi hain. Ve laasya ko priya maanne vaali, laya karne vaali, lajja aur Rambha aadi dvaara vandit stut hain.

Shloka 194

भवदावसुधावृष्टिः पापारण्यदवानला ।
दौर्भाग्यतूलवातूला जराध्वान्तरविप्रभा ॥१९४॥

bhavadāvasudhāvṛṣṭiḥ pāpāraṇyadavānalā |
daurbhāgyatūlavātūlā jarādhvāntaraviprabhā ||194||

English meaning: The hymn pictures her as nectar-rain upon the wildfire of worldly existence and a fire consuming the forest of wrongdoing. She is a fierce wind scattering the cotton of misfortune and radiance against the darkness of aging.

हिंदी अर्थ: स्तुति उन्हें संसार-दावानल पर अमृत-वर्षा और पाप के वन को जलाने वाली अग्नि के रूप में चित्रित करती है। वे दुर्भाग्य की रूई को उड़ाने वाली तेज हवा और बुढ़ापे के अन्धकार को दूर करने वाली प्रभा कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Stuti unhen sansaar-daavaanal par amrit-varsha aur paap ke van ko jalaane vaali agni ke roop mein chitrit karti hai. Ve durbhagya ki rooi ko udaane vaali tez hava aur budhaape ke andhakaar ko door karne vaali prabha kahi gayi hain.

Shloka 195

भाग्याब्धिचन्द्रिका भक्तचित्तकेकिघनाघना ।
रोगपर्वतदम्भोलिर्मृत्युदारुकुठारिका ॥१९५॥

bhāgyābdhicandrikā bhaktacittakekighanāghanā |
rogaparvatadambholirmṛtyudārukuṭhārikā ||195||

English meaning: She is moonlight over an ocean of fortune and a raincloud for the peacocks of devotees' hearts. The hymn also likens her to a thunderbolt against a mountain of illness and an axe against the tree of death.

हिंदी अर्थ: वे भाग्य-सागर की चाँदनी और भक्तों के मन-मयूर के लिए घने मेघ के रूप में स्तुत हैं। रोग-पर्वत पर वज्र और मृत्यु-वृक्ष पर कुल्हाड़ी के रूपक भी उन्हीं के लिए प्रयुक्त हैं।

Roman Hindi meaning: Ve bhaagya-saagar ki chaandni aur bhakton ke man-mayoor ke liye ghane megh ke roop mein stut hain. Rog-parvat par vajra aur mrityu-vriksh par kulhaadi ke roopak bhi unhin ke liye prayukt hain.

Shloka 196

महेश्वरी महाकाली महाग्रासा महाशना ।
अपर्णा चण्डिका चण्डमुण्डासुरनिषूदनी ॥१९६॥

maheśvarī mahākālī mahāgrāsā mahāśanā |
aparṇā caṇḍikā caṇḍamuṇḍāsuraniṣūdanī ||196||

English meaning: She is named Maheshvari and Mahakali, the great devourer. She is Aparna and Chandika, praised as the slayer of the demons Chanda and Munda.

हिंदी अर्थ: वे महेश्वरी, महाकाली, महान ग्रास करने वाली और महान भक्षण करने वाली कही गई हैं। वे अपर्णा, चण्डिका तथा चण्ड-मुण्ड असुरों का वध करने वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Maheshvari, Mahakali, mahaan graas karne vaali aur mahaan bhakshan karne vaali kahi gayi hain. Ve Aparna, Chandika tatha Chanda-Munda asuron ka vadh karne vaali stut hain.

Shloka 197

क्षराक्षरात्मिका सर्वलोकेशी विश्वधारिणी ।
त्रिवर्गदात्री सुभगा त्र्यम्बका त्रिगुणात्मिका ॥१९७॥

kṣarākṣarātmikā sarvalokeśī viśvadhāriṇī |
trivargadātrī subhagā tryambakā triguṇātmikā ||197||

English meaning: She is called the form of both the perishable and imperishable, sovereign of all worlds and bearer of the universe. The hymn names her giver of the three aims, Subhaga, Tryambaka and embodiment of the three qualities.

हिंदी अर्थ: वे क्षर और अक्षर दोनों का स्वरूप, सभी लोकों की अधीश्वरी और विश्व को धारण करने वाली कही गई हैं। स्तुति उन्हें त्रिवर्ग देने वाली, सुभगा, त्र्यम्बका और तीन गुणों का स्वरूप कहती है।

Roman Hindi meaning: Ve kshar aur akshar donon ka svaroop, sabhi lokon ki adhishvari aur vishva ko dhaaran karne vaali kahi gayi hain. Stuti unhen trivarg dene vaali, Subhaga, Tryambaka aur teen gunon ka svaroop kehti hai.

पञ्चप्रेतमञ्च, श्रीचक्र और ललिताम्बिका

नाम-श्लोक 198–234: स्वर्ग-अपवर्ग देने वाली, पञ्चप्रेतमञ्च पर शयन करने वाली, मुद्राओं और श्रीचक्र की अधिष्ठात्री। श्लोक 234 सहस्रवें नाम 'ललिताम्बिका' पर नाम पूरे करता है और फलश्रुति आरम्भ करता है।

Shloka 198

स्वर्गापवर्गदा शुद्धा जपापुष्पनिभाकृतिः ।
ओजोवती द्युतिधरा यज्ञरूपा प्रियव्रता ॥१९८॥

svargāpavargadā śuddhā japāpuṣpanibhākṛtiḥ |
ojovatī dyutidharā yajñarūpā priyavratā ||198||

English meaning: She is praised as giver of heaven and liberation, pure and resembling a japa flower. She is radiant, bearer of brilliance, the form of sacrifice and fond of vows.

हिंदी अर्थ: वे स्वर्ग और मुक्ति देने वाली, शुद्ध और जपा-पुष्प जैसी आकृति वाली कही गई हैं। वे तेजस्विनी, दीप्ति धारण करने वाली, यज्ञस्वरूप और व्रत को प्रिय मानने वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve svarg aur mukti dene vaali, shuddh aur japa-pushp jaisi aakriti vaali kahi gayi hain. Ve tejasvini, dipti dhaaran karne vaali, yajna-svaroop aur vrat ko priya maanne vaali stut hain.

Shloka 199

दुराराध्या दुराधर्षा पाटलीकुसुमप्रिया ।
महती मेरुनिलया मन्दारकुसुमप्रिया ॥१९९॥

durārādhyā durādharṣā pāṭalīkusumapriyā |
mahatī merunilayā mandārakusumapriyā ||199||

English meaning: She is called difficult to worship, hard to assail and fond of patali flowers. She is great, dwelling on Meru and fond of mandara flowers.

हिंदी अर्थ: वे आराधना में कठिन, दुर्जेय और पाटली के फूलों की प्रिय कही गई हैं। वे महती, मेरु पर निवास करने वाली और मन्दार के फूलों की प्रिय स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve aaraadhana mein kathin, durjey aur Paatali ke phoolon ki priya kahi gayi hain. Ve Mahati, Meru par nivaas karne vaali aur Mandar ke phoolon ki priya stut hain.

Shloka 200

वीराराध्या विराड्रूपा विरजा विश्वतोमुखी ।
प्रत्यग्रूपा पराकाशा प्राणदा प्राणरूपिणी ॥२००॥

vīrārādhyā virāḍrūpā virajā viśvatomukhī |
pratyagrūpā parākāśā prāṇadā prāṇarūpiṇī ||200||

English meaning: She is praised as worshipped by heroes, vast in form, stainless and facing every direction. She is called inward in form, supreme space, giver and embodiment of life-breath.

हिंदी अर्थ: वे वीरों द्वारा आराधित, विराट रूप वाली, विरजा और सब दिशाओं की ओर मुख वाली कही गई हैं। वे अन्तर्मुख स्वरूप, परम आकाश, प्राण देने वाली और प्राणस्वरूप स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve veeron dvaara aaraadhit, viraat roop vaali, Viraja aur sab dishaaon ki or mukh vaali kahi gayi hain. Ve antarmukh svaroop, param aakaash, praan dene vaali aur praan-svaroop stut hain.

Shloka 201

मार्तण्डभैरवाराध्या मन्त्रिणीन्यस्तराज्यधूः ।
त्रिपुरेशी जयत्सेना निस्त्रैगुण्या परापरा ॥२०१॥

mārtaṇḍabhairavārādhyā mantriṇīnyastarājyadhūḥ |
tripureśī jayatsenā nistraiguṇyā parāparā ||201||

English meaning: She is praised as worshipped by Martandabhairava and as entrusting the burden of rule to Mantrini. She is named Tripureshi and Jayatsena, beyond the three qualities, and both transcendent and immanent.

हिंदी अर्थ: वे मार्तण्डभैरव द्वारा आराधित और राज्य का भार मन्त्रिणी को सौंपने वाली कही गई हैं। वे त्रिपुरेशी, जयत्सेना, तीन गुणों से परे और परा-अपर नामों से स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Martandabhairav dvaara aaraadhit aur raajya ka bhaar Mantrini ko saunpane vaali kahi gayi hain. Ve Tripureshi, Jayatsena, teen gunon se pare aur para-apara naamon se stut hain.

Shloka 202

सत्यज्ञानानन्दरूपा सामरस्यपरायणा ।
कपर्दिनी कलामाला कामधुक्कामरूपिणी ॥२०२॥

satyajñānānandarūpā sāmarasyaparāyaṇā |
kapardinī kalāmālā kāmadhukkāmarūpiṇī ||202||

English meaning: She is praised as the form of truth, knowledge and bliss, intent on sameness or harmony. Kapardini, Kalamala, Kamadhuk and Kamarupini are names in this verse.

हिंदी अर्थ: वे सत्य, ज्ञान और आनन्दस्वरूप तथा सामरस्य में स्थित कही गई हैं। कपर्दिनी, कलामाला, कामधुक् और कामरूपिणी उनके स्तुत नाम हैं।

Roman Hindi meaning: Ve satya, gyaan aur aanand-svaroop tatha saamarasya mein sthit kahi gayi hain. Kapardini, Kalamala, Kamadhuk aur Kamarupini unke stut naam hain.

Shloka 203

कलानिधिः काव्यकला रसज्ञा रसशेवधिः ।
पुष्टा पुरातना पूज्या पुष्करा पुष्करेक्षणा ॥२०३॥

kalānidhiḥ kāvyakalā rasajñā rasaśevadhiḥ |
puṣṭā purātanā pūjyā puṣkarā puṣkarekṣaṇā ||203||

English meaning: She is called a treasury of arts, poetic art, knower and storehouse of rasa. She is praised as flourishing, ancient, worthy of worship, Pushkara and lotus-eyed.

हिंदी अर्थ: वे कलाओं का निधि, काव्य-कला, रस को जानने वाली और रस का भण्डार कही गई हैं। वे पुष्ट, प्राचीन, पूज्य, पुष्करा और कमल-सी आँखों वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve kalaon ka nidhi, kaavya-kala, ras ko jaanne vaali aur ras ka bhandaar kahi gayi hain. Ve pusht, praachin, poojya, Pushkara aur kamal-si aankhon vaali stut hain.

Shloka 204

परंज्योतिः परंधाम परमाणुः परात्परा ।
पाशहस्ता पाशहन्त्री परमन्त्रविभेदिनी ॥२०४॥

paraṃjyotiḥ paraṃdhāma paramāṇuḥ parātparā |
pāśahastā pāśahantrī paramantravibhedinī ||204||

English meaning: She is named supreme light, supreme abode, the minute atom and beyond the highest. The hymn pictures a noose in her hand and also names her Pashahantri and Paramantravibhedini.

हिंदी अर्थ: वे परम ज्योति, परम धाम, परमाणु और परात्परा कही गई हैं। उनके हाथ में पाश है; वे पाशहन्त्री और परमन्त्रविभेदिनी नामों से भी स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve param jyoti, param dhaam, paramaanu aur paratpara kahi gayi hain. Unke haath mein paash hai; ve Paashhantri aur Paramantravibhedini naamon se bhi stut hain.

Shloka 205

मूर्तामूर्ता नित्यतृप्ता मुनिमानसहंसिका ।
सत्यव्रता सत्यरूपा सर्वान्तर्यामिनी सती ॥२०५॥

mūrtāmūrtā nityatṛptā munimānasahaṃsikā |
satyavratā satyarūpā sarvāntaryāminī satī ||205||

English meaning: The controlling commentary reads the opening words as three names: Murta, with form; Amurta, without form; and Anityatripta, satisfied even with passing offerings because only devotion matters to her. She is a swan in the sages' mind-lake, true in vow and form, indwelling in all, and Sati.

हिंदी अर्थ: मूल भाष्य आरम्भिक शब्दों को तीन नाम मानता है: मूर्ता (रूपवाली), अमूर्ता (रूपरहित) और अनित्यतृप्ता, अर्थात नश्वर उपचारों से भी तृप्त, क्योंकि उन्हें केवल भक्ति प्रिय है। वे मुनियों के मन-सर की हंसिका, सत्य-व्रत और सत्यरूप वाली, सबके भीतर स्थित और सती कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Mool bhaashya aarambhik shabdon ko teen naam maanta hai: Moortaa (roopvaali), Amoortaa (rooprahit) aur Anityatriptaa, arthaat nashvar upachaaron se bhi tript, kyonki unhen keval bhakti priya hai. Ve muniyon ke man-sar ki hansikaa, satya-vrat aur satyaroop vaali, sabke bheetar sthit aur Sati kahi gayi hain.

Shloka 206

ब्रह्माणी ब्रह्मजननी बहुरूपा बुधार्चिता ।
प्रसवित्री प्रचण्डाऽऽज्ञा प्रतिष्ठा प्रकटाकृतिः ॥२०६॥

brahmāṇī brahmajananī bahurūpā budhārcitā |
prasavitrī pracaṇḍā''jñā pratiṣṭhā prakaṭākṛtiḥ ||206||

English meaning: She is Brahmani; then, as two names in the controlling commentary, Brahma, the knowledge attained by the liberated, and Janani, mother of all that arises. She is many-formed and worshipped by the wise. She is source of birth; Prachanda, fierce; Ajna, command as the divine will; foundation; and manifest in form.

हिंदी अर्थ: वे ब्रह्माणी हैं; फिर मूल भाष्य के अनुसार दो नाम: ब्रह्म, अर्थात मुक्तों द्वारा प्राप्य ज्ञान, और जननी, अर्थात समस्त सृष्टि की माता। वे अनेक रूपों वाली और ज्ञानियों द्वारा पूजित हैं। वे प्रसवित्री, प्रचण्डा (उग्र), आज्ञा (दिव्य इच्छा रूप आदेश), प्रतिष्ठा और प्रकट आकृति वाली कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Brahmaani hain; phir mool bhaashya ke anusaar do naam: Brahm, arthaat mukton dvaara praapya gyaan, aur Janani, arthaat samast srishti ki maata. Ve anek roopon vaali aur gyaaniyon dvaara poojit hain. Ve Prasavitri, Prachandaa (ugra), Aagyaa (divya ichchha roop aadesh), Pratishthaa aur prakat aakriti vaali kahi gayi hain.

Shloka 207

प्राणेश्वरी प्राणदात्री पञ्चाशत्पीठरूपिणी ।
विशृङ्खला विविक्तस्था वीरमाता वियत्प्रसूः ॥२०७॥

prāṇeśvarī prāṇadātrī pañcāśatpīṭharūpiṇī |
viśṛṅkhalā viviktasthā vīramātā viyatprasūḥ ||207||

English meaning: She is called sovereign and giver of life-breath and the form of fifty seats. She is praised as unfettered, dwelling apart, mother of heroes and source of space.

हिंदी अर्थ: वे प्राणों की अधीश्वरी, प्राण देने वाली और पचास पीठों का रूप कही गई हैं। वे बन्धन से मुक्त, एकान्त में स्थित, वीरमाता और आकाश की जननी के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve praanon ki adhishvari, praan dene vaali aur pachaas peethon ka roop kahi gayi hain. Ve bandhan se mukt, ekaant mein sthit, Veermata aur aakaash ki janani ke roop mein stut hain.

Shloka 208

मुकुन्दा मुक्तिनिलया मूलविग्रहरूपिणी ।
भावज्ञा भवरोगघ्नी भवचक्रप्रवर्तिनी ॥२०८॥

mukundā muktinilayā mūlavigraharūpiṇī |
bhāvajñā bhavarogaghnī bhavacakrapravartinī ||208||

English meaning: She is named Mukunda, abode of liberation and form of the primal image. She knows inward disposition; the hymn calls her destroyer of the metaphorical illness of worldly existence and mover of its cycle.

हिंदी अर्थ: वे मुकुन्दा, मुक्ति का निवास और मूल विग्रह का रूप कही गई हैं। वे भाव को जानने वाली, संसार-रोग के रूपक का नाश करने वाली और भव-चक्र को चलाने वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Mukunda, mukti ka nivaas aur mool vigrah ka roop kahi gayi hain. Ve bhaav ko jaanne vaali, sansaar-rog ke roopak ka naash karne vaali aur bhav-chakra ko chalaane vaali stut hain.

Shloka 209

छन्दःसारा शास्त्रसारा मन्त्रसारा तलोदरी ।
उदारकीर्तिरुद्दामवैभवा वर्णरूपिणी ॥२०९॥

chandaḥsārā śāstrasārā mantrasārā talodarī |
udārakīrtiruddāmavaibhavā varṇarūpiṇī ||209||

English meaning: She is called the essence of metre, scripture and mantra, and Talodari. She is praised for generous renown and abundant splendour, and as the form of letters or sound-units.

हिंदी अर्थ: वे छन्द, शास्त्र और मन्त्र का सार तथा तलोदरी कही गई हैं। वे उदार कीर्ति, विपुल वैभव और वर्णस्वरूप से स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve chhand, shaastra aur mantra ka saar tatha Talodari kahi gayi hain. Ve udaar kirti, vipul vaibhav aur varna-svaroop se stut hain.

Shloka 210

जन्ममृत्युजरातप्तजनविश्रान्तिदायिनी ।
सर्वोपनिषदुद्घुष्टा शान्त्यतीता कलात्मिका ॥२१०॥

janmamṛtyujarātaptajanaviśrāntidāyinī |
sarvopaniṣadudghuṣṭā śāntyatītā kalātmikā ||210||

English meaning: The hymn praises her as bringing rest to people afflicted by birth, death and aging, and as proclaimed by all the Upanishads. The controlling commentary reads the final words as one name: she is the self of the kala called Shantyatita, the subtle power said to abide in space beyond peace.

हिंदी अर्थ: वे जन्म, मृत्यु और जरा से संतप्त जनों को विश्रान्ति देने वाली और सभी उपनिषदों द्वारा उद्घोषित कही गई हैं। मूल भाष्य अन्तिम शब्दों को एक नाम मानता है: वे शान्त्यतीता नामक कला की आत्मा हैं, जो आकाश में स्थित सूक्ष्म शक्ति कही गई है।

Roman Hindi meaning: Ve janm, mrityu aur jaraa se santapt janon ko vishraanti dene vaali aur sabhi Upanishadon dwaara udghoshit kahi gayi hain. Mool bhaashya antim shabdon ko ek naam maanta hai: ve Shaantyateetaa naamak kalaa ki aatmaa hain, jo aakaash mein sthit sookshm shakti kahi gayi hai.

Shloka 211

गम्भीरा गगनान्तस्था गर्विता गानलोलुपा ।
कल्पनारहिता काष्ठाऽकान्ता कान्तार्धविग्रहा ॥२११॥

gambhīrā gaganāntasthā garvitā gānalolupā |
kalpanārahitā kāṣṭhā'kāntā kāntārdhavigrahā ||211||

English meaning: She is called profound, present within space, Garvita and fond of song. She is beyond conception. The controlling commentary explains Kashtha as the furthest limit, the goal in which the Vedanta culminates; Akanta, a separate three-syllable name, as the one who ends sin and sorrow; and Kantardhavigraha as the one whose half-body is her beloved, Parashiva.

हिंदी अर्थ: वे गम्भीर, आकाश के भीतर स्थित, गर्विता और गानप्रिय कही गई हैं। वे कल्पना से परे हैं। मूल भाष्य काष्ठा को वह परम सीमा बताता है जिसमें वेदान्त का तात्पर्य पूर्ण होता है; अकान्ता को अलग तीन-अक्षर का नाम मानकर पाप और दुःख का अन्त करने वाली बताता है; और कान्तार्धविग्रहा को वह, जिनका आधा शरीर उनके प्रिय परशिव हैं।

Roman Hindi meaning: Ve gambhir, aakaash ke bheetar sthit, Garvita aur gaan-priya kahi gayi hain. Ve kalpana se pare hain. Mool bhaashya Kashtha ko vah param seema bataata hai jismein Vedant ka taatparya poorn hota hai; Akanta ko alag teen-akshar ka naam maankar paap aur duhkh ka ant karne vaali bataata hai; aur Kantardhavigraha ko vah, jinka aadha shareer unke priya Parashiv hain.

Shloka 212

कार्यकारणनिर्मुक्ता कामकेलितरङ्गिता ।
कनत्कनकताटङ्का लीलाविग्रहधारिणी ॥२१२॥

kāryakāraṇanirmuktā kāmakelitaraṅgitā |
kanatkanakatāṭaṅkā līlāvigrahadhāriṇī ||212||

English meaning: The hymn calls her free of the chain of effect and cause, stirred by the play of desire, adorned with gleaming gold earrings and bearing a form in divine play.

हिंदी अर्थ: वे कार्य और कारण के बन्धन से मुक्त तथा काम की लीला में तरंगित कही गई हैं। चमकते सोने के कर्णाभूषण धारण करने वाली और लीला के लिए रूप धारण करने वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve karya aur karan ke bandhan se mukt tatha kaam ki leela mein tarangit kahi gayi hain. Chamakate sone ke karnabhushan dharan karne vaali aur leela ke liye roop dharan karne vaali stut hain.

Shloka 213

अजा क्षयविनिर्मुक्ता मुग्धा क्षिप्रप्रसादिनी ।
अन्तर्मुखसमाराध्या बहिर्मुखसुदुर्लभा ॥२१३॥

ajā kṣayavinirmuktā mugdhā kṣipraprasādinī |
antarmukhasamārādhyā bahirmukhasudurlabhā ||213||

English meaning: She is called unborn, free from decay, charming and swiftly gracious. The verse portrays her as approachable through inward attention and difficult to reach through outward attention alone.

हिंदी अर्थ: वे अजन्मा, क्षय से मुक्त, मनोहर और शीघ्र प्रसन्न होने वाली कही गई हैं। अन्तर्मुखी भाव से आराध्य और केवल बाहर की ओर देखने वाले के लिए दुर्लभ बताई गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve ajanma, kshay se mukt, manohar aur sheeghra prasann hone vaali kahi gayi hain. Antarmukhi bhaav se aradhya aur keval baahar ki or dekhne vaale ke liye durlabh bataayi gayi hain.

Shloka 214

त्रयी त्रिवर्गनिलया त्रिस्था त्रिपुरमालिनी ।
निरामया निरालम्बा स्वात्मारामा सुधास्रुतिः ॥२१४॥

trayī trivarganilayā tristhā tripuramālinī |
nirāmayā nirālambā svātmārāmā sudhāsrutiḥ ||214||

English meaning: She is named the Vedic triad, abode of the three aims, present in three stations and Tripuramalini. The hymn calls her free of affliction, without support, delighting in her own Self and a stream of nectar.

हिंदी अर्थ: वे त्रयी, त्रिवर्ग का निवास, तीन स्थितियों में स्थित और त्रिपुरमालिनी कही गई हैं। वे निरामया, निरालम्बा, अपने आत्मस्वरूप में रमने वाली और अमृतधारा के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Trayi, trivarg ka nivaas, teen sthitiyon mein sthit aur Tripuramalini kahi gayi hain. Ve Niramaya, Niralamba, apne aatmasvaroop mein ramne vaali aur amritdhaara ke roop mein stut hain.

Shloka 215

संसारपङ्कनिर्मग्नसमुद्धरणपण्डिता ।
यज्ञप्रिया यज्ञकर्त्री यजमानस्वरूपिणी ॥२१५॥

saṃsārapaṅkanirmagnasamuddharaṇapaṇḍitā |
yajñapriyā yajñakartrī yajamānasvarūpiṇī ||215||

English meaning: The verse praises her as skilled in lifting those sunk in the mire of worldly existence, and as loving sacrifice, its performer and the form of its patron.

हिंदी अर्थ: वे संसाररूपी कीचड़ में डूबे जनों के उद्धार में कुशल कही गई हैं। वे यज्ञप्रिय, यज्ञ की कर्त्री और यजमान के स्वरूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve sansaar-roopi keechad mein doobe janon ke uddhaar mein kushal kahi gayi hain. Ve yagya-priya, yagya ki kartri aur yajaman ke svaroop mein stut hain.

Shloka 216

धर्माधारा धनाध्यक्षा धनधान्यविवर्धिनी ।
विप्रप्रिया विप्ररूपा विश्वभ्रमणकारिणी ॥२१६॥

dharmādhārā dhanādhyakṣā dhanadhānyavivardhinī |
viprapriyā viprarūpā viśvabhramaṇakāriṇī ||216||

English meaning: She is praised as the basis of dharma, overseer of wealth and augmenter of wealth and grain. The hymn also names her dear to and taking the form of vipras, and mover of the world.

हिंदी अर्थ: वे धर्म का आधार, धन की अधीक्षिका और धन-धान्य को बढ़ाने वाली कही गई हैं। वे विप्रप्रिय, विप्ररूपा और जगत् के भ्रमण को चलाने वाली के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve dharm ka aadhaar, dhan ki adheekshika aur dhan-dhaanya ko badhaane vaali kahi gayi hain. Ve Vipra-priya, Vipra-roopa aur jagat ke bhraman ko chalaane vaali ke roop mein stut hain.

Shloka 217

विश्वग्रासा विद्रुमाभा वैष्णवी विष्णुरूपिणी ।
अयोनिर्योनिनिलया कूटस्था कुलरूपिणी ॥२१७॥

viśvagrāsā vidrumābhā vaiṣṇavī viṣṇurūpiṇī |
ayoniryoninilayā kūṭasthā kularūpiṇī ||217||

English meaning: She is called encompassing the world, coral-hued, Vaishnavi and Vishnu-formed. The hymn also names her birthless yet abiding in the source of birth, Kutastha and Kularupini.

हिंदी अर्थ: वे विश्व को समेटने वाली, प्रवाल जैसी आभा वाली, वैष्णवी और विष्णुरूपिणी कही गई हैं। वे जन्मरहित होते हुए भी उत्पत्ति के आधार में स्थित, कूटस्था और कुलरूपिणी के नामों से स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve vishva ko sametne vaali, pravaal jaisi aabha vaali, Vaishnavi aur Vishnu-roopini kahi gayi hain. Ve janma-rahit hote hue bhi utpatti ke aadhaar mein sthit, Kootastha aur Kula-roopini ke naamon se stut hain.

Shloka 218

वीरगोष्ठीप्रिया वीरा नैष्कर्म्या नादरूपिणी ।
विज्ञानकलना कल्या विदग्धा बैन्दवासनी ॥२१८॥

vīragoṣṭhīpriyā vīrā naiṣkarmyā nādarūpiṇī |
vijñānakalanā kalyā vidagdhā baindavāsanī ||218||

English meaning: She is praised as fond of the assembly of heroes, courageous, beyond action and sound-formed. Following the controlling commentary, she is Vijnanakalana, the direct realisation of Brahman; Kalya, skilled in the arts; Vidagdha, adept; and Baindavasani, whose seat is the bindu.

हिंदी अर्थ: वे वीरों की गोष्ठी की प्रिय, वीरस्वरूपा, नैष्कर्म्या और नादरूपिणी कही गई हैं। मूल भाष्य के अनुसार वे विज्ञानकलना, अर्थात ब्रह्म का साक्षात्कार; कल्या, कलाओं में निपुण; विदग्धा, चतुर; और बैन्दवासनी, जिनका आसन बिन्दु है, कहलाती हैं।

Roman Hindi meaning: Ve veeron ki goshthi ki priya, veer-svaroopa, Naishkarmya aur naad-roopini kahi gayi hain. Mool bhaashya ke anusaar ve Vijnanakalana, arthaat Brahm ka saakshaatkaar; Kalya, kalaon mein nipun; Vidagdha, chatur; aur Baindavasani, jinka aasan bindu hai, kehlaati hain.

Shloka 219

तत्त्वाधिका तत्त्वमयी तत्त्वमर्थस्वरूपिणी ।
सामगानप्रिया सौम्या सदाशिवकुटुम्बिनी ॥२१९॥

tattvādhikā tattvamayī tattvamarthasvarūpiṇī |
sāmagānapriyā saumyā sadāśivakuṭumbinī ||219||

English meaning: She is named beyond the principles, made of them and Tattvamarthasvarupini. The verse praises her as fond of Sama singing, gentle and belonging to Sadasiva's household.

हिंदी अर्थ: वे तत्त्वों से परे, तत्त्वमयी और तत्त्वमर्थस्वरूपिणी कही गई हैं। वे सामगानप्रिय, सौम्य और सदाशिव के परिवार से सम्बद्ध स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve tattvon se pare, tattvamayi aur Tattvamarthasvaroopini kahi gayi hain. Ve Samagaan-priya, saumya aur Sadashiv ke parivaar se sambandhit stut hain.

Shloka 220

सव्यापसव्यमार्गस्था सर्वापद्विनिवारिणी ।
स्वस्था स्वभावमधुरा धीरा धीरसमर्चिता ॥२२०॥

savyāpasavyamārgasthā sarvāpadvinivāriṇī |
svasthā svabhāvamadhurā dhīrā dhīrasamarcitā ||220||

English meaning: The hymn places her on the savya and apasavya paths and praises her as dispelling adversity. She is called established in herself, sweet by nature, steadfast and worshipped by the steadfast.

हिंदी अर्थ: वे सव्य और अपसव्य मार्गों में स्थित तथा सभी आपदाओं को दूर करने वाली स्तुत हैं। वे अपने स्वरूप में स्थित, स्वभाव से मधुर, धीर और धीरजवानों द्वारा पूजित कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve savya aur apasavya maargon mein sthit tatha sabhi aapadaaon ko door karne vaali stut hain. Ve apne svaroop mein sthit, svabhaav se madhur, dheer aur dheerajvaanon dvaara poojit kahi gayi hain.

Shloka 221

चैतन्यार्घ्यसमाराध्या चैतन्यकुसुमप्रिया ।
सदोदिता सदातुष्टा तरुणादित्यपाटला ॥२२१॥

caitanyārghyasamārādhyā caitanyakusumapriyā |
sadoditā sadātuṣṭā taruṇādityapāṭalā ||221||

English meaning: She is praised as worshipped with awareness as an offering and pleased by awareness as a flower. She is ever risen, ever content and rosy like the young sun.

हिंदी अर्थ: वे चेतनारूपी अर्घ्य से आराध्य और चेतनारूपी पुष्प की प्रिय कही गई हैं। वे सदा उदित, सदा सन्तुष्ट और उगते सूर्य जैसी लालिमा वाली स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve chetana-roopi arghya se aradhya aur chetana-roopi pushp ki priya kahi gayi hain. Ve sada udit, sada santusht aur ugte surya jaisi laalima vaali stut hain.

Shloka 222

दक्षिणादक्षिणाराध्या दरस्मेरमुखाम्बुजा ।
कौलिनीकेवलाऽनर्घ्यकैवल्यफलदायिनी ॥२२२॥

dakṣiṇādakṣiṇārādhyā darasmeramukhāmbujā |
kaulinīkevalā'narghyakaivalyaphaladāyinī ||222||

English meaning: The hymn associates her with dakshina and adakshina worship and a gently smiling lotus face. It names her Kaulini and Kevala and praises her as giver of the precious fruit of kaivalya.

हिंदी अर्थ: वे दक्षिण और अदक्षिण दोनों प्रकार की आराधना से सम्बद्ध तथा हल्की मुस्कान वाले कमल-मुख की धनी कही गई हैं। वे कौलिनी, केवला और अमूल्य कैवल्य-फल देने वाली के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve dakshin aur adakshin dono prakaar ki aaradhana se sambandhit tatha halki muskaan vaale kamal-mukh ki dhani kahi gayi hain. Ve Kaulini, Kevala aur amoolya kaivalya-phal dene vaali ke roop mein stut hain.

Shloka 223

स्तोत्रप्रिया स्तुतिमती श्रुतिसंस्तुतवैभवा ।
मनस्विनी मानवती महेशी मङ्गलाकृतिः ॥२२३॥

stotrapriyā stutimatī śrutisaṃstutavaibhavā |
manasvinī mānavatī maheśī maṅgalākṛtiḥ ||223||

English meaning: She is praised as fond of hymns, filled with praise and glorious in the Vedic testimony. Manasvini, Manavati, Maheshi and auspicious in form are further names in the verse.

हिंदी अर्थ: वे स्तोत्रों की प्रिय, स्तुति से युक्त और श्रुति द्वारा प्रशंसित वैभव वाली कही गई हैं। वे मनस्विनी, मानवती, महेशी और मङ्गलमयी आकृति के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve stotron ki priya, stuti se yukt aur shruti dvaara prashansit vaibhav vaali kahi gayi hain. Ve Manasvini, Manavati, Maheshi aur mangalmayi aakriti ke roop mein stut hain.

Shloka 224

विश्वमाता जगद्धात्री विशालाक्षी विरागिणी ।
प्रगल्भा परमोदारा परामोदा मनोमयी ॥२२४॥

viśvamātā jagaddhātrī viśālākṣī virāgiṇī |
pragalbhā paramodārā parāmodā manomayī ||224||

English meaning: She is called mother and sustainer of the world, wide-eyed and detached. The verse also praises her as bold, supremely generous, filled with higher delight and mind-formed.

हिंदी अर्थ: वे विश्वमाता, जगत् की धारिणी, विशाल नेत्रों वाली और विरागिणी कही गई हैं। वे प्रगल्भ, अत्यन्त उदार, परम आनन्दमयी और मनोमयी के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Vishvamata, jagat ki dhaarini, vishaal netron vaali aur viragini kahi gayi hain. Ve pragalbh, atyant udaar, param aanandmayi aur manomayi ke roop mein stut hain.

Shloka 225

व्योमकेशी विमानस्था वज्रिणी वामकेश्वरी ।
पञ्चयज्ञप्रिया पञ्चप्रेतमञ्चाधिशायिनी ॥२२५॥

vyomakeśī vimānasthā vajriṇī vāmakeśvarī |
pañcayajñapriyā pañcapretamañcādhiśāyinī ||225||

English meaning: She is named Vyomakeshi, Vimanastha, bearing a thunderbolt and Vamakeshvari. The controlling commentary reads Vajrini as bearing the thunderbolt and Vamakeshvari as the deity of the Vamakeshvara Tantra. The hymn calls her fond of the five sacrifices and reclining on the couch of the five pretas, whose legs are Brahma and three other deities and whose plank is Sadashiva.

हिंदी अर्थ: वे व्योमकेशी, विमान में स्थित, वज्र धारण करने वाली और वामकेश्वरी कही गई हैं। मूल भाष्य वज्रिणी को वज्र धारण करने वाली और वामकेश्वरी को वामकेश्वर तन्त्र की देवी बताता है। वे पाँच यज्ञों की प्रिय और पञ्चप्रेत-मञ्च पर शयन करने वाली हैं, जिसके पाये ब्रह्मा आदि चार देव और फलक सदाशिव हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Vyomakeshi, vimaan mein sthit, vajra dharan karne vaali aur Vamakeshvari kahi gayi hain. Mool bhaashya Vajrini ko vajra dhaaran karne vaali aur Vamakeshvari ko Vamakeshvar Tantra ki devi bataata hai. Ve paanch yagyon ki priya aur Panchapreta-manch par shayan karne vaali hain, jiske paaye Brahma aadi chaar dev aur phalak Sadashiv hain.

Shloka 226

पञ्चमी पञ्चभूतेशी पञ्चसंख्योपचारिणी ।
शाश्वती शाश्वतैश्वर्या शर्मदा शंभुमोहिनी ॥२२६॥

pañcamī pañcabhūteśī pañcasaṃkhyopacāriṇī |
śāśvatī śāśvataiśvaryā śarmadā śaṃbhumohinī ||226||

English meaning: She is named Panchami, ruler of the five elements and Panchasankhyopacharini. The verse praises her as eternal, endowed with enduring sovereignty, giver of joy and Shambhumohini.

हिंदी अर्थ: वे पञ्चमी, पाँच भूतों की अधीश्वरी और पञ्चसंख्योपचारिणी कही गई हैं। वे शाश्वत, स्थायी ऐश्वर्य वाली, सुखदायिनी और शंभुमोहिनी के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Panchami, paanch bhooton ki adhishvari aur Panchasankhyopacharini kahi gayi hain. Ve shaashvat, sthaayi aishvarya vaali, sukhdaayini aur Shambhu-mohini ke roop mein stut hain.

Shloka 227

धरा धरसुता धन्या धर्मिणी धर्मवर्धिनी ।
लोकातीता गुणातीता सर्वातीता शमाश्रिता ॥२२७॥

dharā dharasutā dhanyā dharmiṇī dharmavardhinī |
lokātītā guṇātītā sarvātītā śamāśritā ||227||

English meaning: She is named Earth and daughter of the mountain, blessed, grounded in dharma and fostering it. The hymn calls her beyond worlds, qualities and all bounds, and resting in calm; the controlling commentary instead explains the name as Shamatmika, whose very self is calm.

हिंदी अर्थ: वे धरा, पर्वत की पुत्री, धन्य, धर्मस्वरूपा और धर्म को बढ़ाने वाली कही गई हैं। वे लोक, गुण और सब सीमाओं से परे तथा शम में आश्रित कही गई हैं; मूल भाष्य इस नाम को शमात्मिका, अर्थात शम ही जिनका स्वरूप है, के रूप में समझाता है।

Roman Hindi meaning: Ve Dhara, parvat ki putri, dhanya, dharm-svaroopa aur dharm ko badhaane vaali kahi gayi hain. Ve lok, gun aur sab seemaon se pare tatha sham mein aashrit kahi gayi hain; mool bhaashya is naam ko Shamaatmikaa, arthaat sham hi jinka svaroop hai, ke roop mein samjhaata hai.

Shloka 228

बन्धूककुसुमप्रख्या बाला लीलाविनोदिनी ।
सुमङ्गली सुखकरी सुवेषाढ्या सुवासिनी ॥२२८॥

bandhūkakusumaprakhyā bālā līlāvinodinī |
sumaṅgalī sukhakarī suveṣāḍhyā suvāsinī ||228||

English meaning: She is compared to the bandhuka flower, called Bala and delighting in divine play. The hymn further names her auspicious, bringing happiness, beautifully adorned and Suvasini.

हिंदी अर्थ: वे बन्धूक-पुष्प जैसी आभा वाली, बाला और लीला में आनन्द लेने वाली कही गई हैं। वे सुमङ्गली, सुख देने वाली, सुन्दर वेश से सुशोभित और सुवासिनी के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve bandhuka-pushp jaisi aabha vaali, Bala aur leela mein aanand lene vaali kahi gayi hain. Ve Sumangali, sukh dene vaali, sundar vesh se sushobhit aur Suvasini ke roop mein stut hain.

Shloka 229

सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना शुद्धमानसा ।
बिन्दुतर्पणसंतुष्टा पूर्वजा त्रिपुराम्बिका ॥२२९॥

suvāsinyarcanaprītā''śobhanā śuddhamānasā |
bindutarpaṇasaṃtuṣṭā pūrvajā tripurāmbikā ||229||

English meaning: She is praised as pleased by the worship of Suvasinis, as Ashobhana, beautiful on every side, and as pure in mind. The verse also names her pleased by bindu-tarpana, first-born and Tripurambika.

हिंदी अर्थ: वे सुवासिनियों के अर्चन से प्रसन्न, आशोभना अर्थात सब ओर से सुन्दर, और शुद्ध मन वाली कही गई हैं। वे बिन्दुतर्पण से सन्तुष्ट, पूर्वजा और त्रिपुराम्बिका के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Suvasiniyon ke archan se prasann, Ashobhana arthaat sab or se sundar, aur shuddh man vaali kahi gayi hain. Ve bindu-tarpan se santusht, Poorvaja aur Tripurambika ke roop mein stut hain.

Shloka 230

दशमुद्रासमाराध्या त्रिपुराश्रीवशंकरी ।
ज्ञानमुद्रा ज्ञानगम्या ज्ञानज्ञेयस्वरूपिणी ॥२३०॥

daśamudrāsamārādhyā tripurāśrīvaśaṃkarī |
jñānamudrā jñānagamyā jñānajñeyasvarūpiṇī ||230||

English meaning: The hymn names her worshipped through ten mudras and Tripurashrivashankari. She is called the knowledge-mudra, reached through knowledge, and the form of both knowing and the knowable.

हिंदी अर्थ: वे दशमुद्राओं से आराध्य और त्रिपुराश्रीवशंकरी नाम से स्तुत हैं। वे ज्ञानमुद्रा, ज्ञान से उपलब्ध और ज्ञान तथा ज्ञेय का स्वरूप कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve dashamudraaon se aradhya aur Tripurashrivashankari naam se stut hain. Ve Gyanamudra, gyan se uplabdh aur gyan tatha gyeya ka svaroop kahi gayi hain.

Shloka 231

योनिमुद्रा त्रिखण्डेशी त्रिगुणाम्बा त्रिकोणगा ।
अनघाऽद्भुतचारित्रा वाञ्छितार्थप्रदायिनी ॥२३१॥

yonimudrā trikhaṇḍeśī triguṇāmbā trikoṇagā |
anaghā'dbhutacāritrā vāñchitārthapradāyinī ||231||

English meaning: She is named Yoni-mudra and Trikhandeshi. The controlling commentary then reads two names: Triguna, bearer of the three qualities, and Amba, mother even of those qualities. She dwells in the triangle and is praised as faultless, wondrous in character and giver of what is desired.

हिंदी अर्थ: वे योनिमुद्रा और त्रिखण्डेशी कही गई हैं। मूल भाष्य इसके बाद दो नाम पढ़ता है: त्रिगुणा, अर्थात तीन गुणों वाली, और अम्बा, अर्थात उन गुणों की भी माता। वे त्रिकोण में स्थित, निष्पाप, अद्भुत चरित्र वाली और चाही हुई वस्तु देने वाली के रूप में स्तुत हैं।

Roman Hindi meaning: Ve Yonimudraa aur Trikhandeshi kahi gayi hain. Mool bhaashya iske baad do naam padhta hai: Trigunaa, arthaat teen gunon vaali, aur Ambaa, arthaat un gunon ki bhi maata. Ve trikon mein sthit, nishpaap, adbhut charitra vaali aur chaahi hui vastu dene vaali ke roop mein stut hain.

Shloka 232

अभ्यासातिशयज्ञाता षडध्वातीतरूपिणी ।
अव्याजकरुणामूर्तिरज्ञानध्वान्तदीपिका ॥२३२॥

abhyāsātiśayajñātā ṣaḍadhvātītarūpiṇī |
avyājakaruṇāmūrtirajñānadhvāntadīpikā ||232||

English meaning: The hymn calls her known through sustained practice, beyond the six adhvas, the embodiment of unfeigned compassion and a lamp against the darkness of ignorance.

हिंदी अर्थ: स्तोत्र उन्हें गहन अभ्यास से जानी जाने वाली, छह अध्वाओं से परे स्वरूप वाली, निष्कपट करुणा की मूर्ति और अज्ञान के अँधेरे में दीपिका कहता है।

Roman Hindi meaning: Stotra unhein gahan abhyaas se jaani jaane vaali, chhah adhvaon se pare svaroop vaali, nishkapat karuna ki moorti aur agyaan ke andhere mein deepika kehta hai.

Shloka 233

आबालगोपविदिता सर्वानुल्लङ्घ्यशासना ।
श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी ॥२३३॥

ābālagopaviditā sarvānullaṅghyaśāsanā |
śrīcakrarājanilayā śrīmattripurasundarī ||233||

English meaning: She is known even to children and cowherds, her ordinance not to be transgressed; she dwells in the sovereign Shri Chakra and is praised as glorious Tripurasundari.

हिंदी अर्थ: वे बालक और गोप तक परिचित, सबके लिए अलङ्घनीय शासन वाली, श्रीचक्रराज में निवास करने वाली और श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी कही गई हैं।

Roman Hindi meaning: Ve baalak aur gop tak parichit, sabke liye alanghaniya shaasan vaali, Shrichakraraaj mein nivaas karne vaali aur Shrimat Tripurasundari kahi gayi hain.

Shloka 234

श्रीशिवा शिवशक्त्यैक्यरूपिणी ललिताम्बिका ।
इत्येवं नामसाहस्रं कथितं ते घटोद्भव ॥२३४॥

śrīśivā śivaśaktyaikyarūpiṇī lalitāmbikā |
ityevaṃ nāmasāhasraṃ kathitaṃ te ghaṭodbhava ||234||

English meaning: The first line names her Shri Shiva, the form of Shiva and Shakti united, and Lalitambika. The speaker then tells pot-born Agastya that the thousand-name hymn has thus been recounted.

हिंदी अर्थ: पहली पंक्ति में देवी श्रीशिवा, शिव और शक्ति की एकता का स्वरूप तथा ललिताम्बिका कही गई हैं। फिर वक्ता घट से उत्पन्न अगस्त्य से कहता है कि इस प्रकार नामसहस्र सुनाया गया है।

Roman Hindi meaning: Pehli pankti mein Devi Shrishiva, Shiv aur Shakti ki ekta ka svaroop tatha Lalitambika kahi gayi hain. Phir vakta ghat se utpann Agastya se kehta hai ki is prakaar naamasahasra sunaaya gaya hai.

फलश्रुति: महिमा, पुण्य और पाठ के अवसर

श्लोक 235–260: स्तोत्र की महिमा, पाठ का क्रम, पुण्य की अतिशयोक्तिपूर्ण तुलनाएँ, पाठ के दिन, और रोग तथा विष से जुड़े पारम्परिक दावे। ये ग्रन्थ के कथन हैं, चिकित्सा या अनुष्ठान की सलाह नहीं।

Shloka 235

रहस्यानां रहस्यं च ललिताप्रीतिदायकम् ।
अनेन सदृशं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति ॥२३५॥

rahasyānāṃ rahasyaṃ ca lalitāprītidāyakam |
anena sadṛśaṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||235||

English meaning: The speaker calls this the secret of secrets and a hymn pleasing to Lalita, declaring that none like it has existed or will exist.

हिंदी अर्थ: वक्ता इस स्तोत्र को रहस्यों का भी रहस्य और ललिता को प्रिय बताता है; वह कहता है कि इसके समान स्तोत्र न पहले हुआ, न आगे होगा।

Roman Hindi meaning: Vakta is stotra ko rahasyon ka bhi rahasya aur Lalita ko priya bataata hai; vah kehta hai ki iske samaan stotra na pehle hua, na aage hoga.

Shloka 236

सर्वरोगप्रशमनं सर्वसंपत्प्रवर्धनम् ।
सर्वापमृत्युशमनं कालमृत्युनिवारणम् ॥२३६॥

sarvarogapraśamanaṃ sarvasaṃpatpravardhanam |
sarvāpamṛtyuśamanaṃ kālamṛtyunivāraṇam ||236||

English meaning: In the phalashruti, the speaker attributes relief from disease, increased prosperity and protection from untimely or allotted death to the hymn. These are traditional devotional claims, not verified health or survival outcomes.

हिंदी अर्थ: फलश्रुति में वक्ता इसे सभी रोगों को शान्त करने, सम्पत्ति बढ़ाने और असमय तथा नियत मृत्यु को टालने वाला बताता है; ये पाठ के पारंपरिक दावे हैं, प्रमाणित स्वास्थ्य या जीवन-रक्षा परिणाम नहीं।

Roman Hindi meaning: Phalashruti mein vakta ise sabhi rogon ko shaant karne, sampatti badhaane aur asamay tatha niyat mrityu ko taalne vaala bataata hai; ye paath ke paaramparik daave hain, pramaanit svaasthya ya jeevan-raksha parinaam nahin.

Shloka 237

सर्वज्वरार्तिशमनं दीर्घायुष्यप्रदायकम् ।
पुत्रप्रदमपुत्राणां पुरुषार्थप्रदायकम् ॥२३७॥

sarvajvarārtiśamanaṃ dīrghāyuṣyapradāyakam |
putrapradamaputrāṇāṃ puruṣārthapradāyakam ||237||

English meaning: The speaker ascribes relief from fever and distress, long life, sons for the childless and the aims of life to the hymn. These are historical devotional claims, not medical, fertility or outcome guarantees.

हिंदी अर्थ: वक्ता स्तोत्र के लिए ज्वर-पीड़ा शान्त करने, दीर्घ आयु, संतानहीनों को पुत्र और पुरुषार्थ देने के पारंपरिक फल कहता है; इन्हें चिकित्सा, प्रजनन या परिणाम की गारंटी न समझें।

Roman Hindi meaning: Vakta stotra ke liye jvar-peeda shaant karne, deergh aayu, santaanheenon ko putra aur purusharth dene ke paaramparik phal kehta hai; inhein chikitsa, prajanan ya parinaam ki guarantee na samjhein.

Shloka 238

इदं विशेषाच्छ्रीदेव्याः स्तोत्रं प्रीतिविधायकम् ।
जपेन्नित्यं प्रयत्नेन ललितोपास्तितत्परः ॥२३८॥

idaṃ viśeṣācchrīdevyāḥ stotraṃ prītividhāyakam |
japennityaṃ prayatnena lalitopāstitatparaḥ ||238||

English meaning: The speaker calls this hymn especially pleasing to the Goddess and directs one devoted to Lalita worship to recite it daily with care. This reports the text's instruction, without adding a practice rule.

हिंदी अर्थ: वक्ता इस स्तोत्र को विशेष रूप से श्रीदेवी को प्रिय बताकर कहता है कि ललिता-उपासना में लगा व्यक्ति इसे प्रतिदिन प्रयत्नपूर्वक पढ़े। यह पाठ में दिया गया निर्देश है, यहाँ नया अनुष्ठान नहीं जोड़ा गया है।

Roman Hindi meaning: Vakta is stotra ko vishesh roop se Shridevi ko priya bataakar kehta hai ki Lalita-upaasana mein laga vyakti ise pratidin prayatnapoorvak padhe. Yah paath mein diya gaya nirdesh hai, yahaan naya anushthaan nahin joda gaya hai.

Shloka 239

प्रातः स्नात्वा विधानेन संध्याकर्म समाप्य च ।
पूजागृहं ततो गत्वा चक्रराजं समर्चयेत् ॥२३९॥

prātaḥ snātvā vidhānena saṃdhyākarma samāpya ca |
pūjāgṛhaṃ tato gatvā cakrarājaṃ samarcayet ||239||

English meaning: The speaker describes a morning sequence of bathing, completing sandhya rites and then worshipping the sovereign chakra in the worship room. This is an account of the text, not a new instruction to the reader.

हिंदी अर्थ: पाठ का वक्ता प्रातः विधिपूर्वक स्नान और संध्याकर्म के बाद पूजागृह में चक्रराज की पूजा करने का क्रम बताता है; यह ऐतिहासिक पाठ का वर्णन है, पाठक के लिए विधि-निर्देश नहीं।

Roman Hindi meaning: Paath ka vakta praatah vidhipoorvak snaan aur sandhyakarm ke baad poojaagrih mein Chakraraaj ki pooja karne ka kram bataata hai; yah aitihaasik paath ka varnan hai, paathak ke liye vidhi-nirdesh nahin.

Shloka 240

विद्यां जपेत्सहस्रं वा त्रिशतं शतमेव वा ।
रहस्यनामसाहस्रमिदं पश्चात्पठेन्नरः ॥२४०॥

vidyāṃ japetsahasraṃ vā triśataṃ śatameva vā |
rahasyanāmasāhasramidaṃ paścātpaṭhennaraḥ ||240||

English meaning: The speaker gives alternatives of a thousand, three hundred or a hundred recitations of the vidya before reading this secret thousand-name hymn. These are the source's stated options, not an independently supplied ritual method or promised result.

हिंदी अर्थ: वक्ता विद्या के एक हज़ार, तीन सौ या सौ जप के बाद इस रहस्यनामसहस्र को पढ़ने का क्रम बताता है। ये स्रोत में दिए विकल्प हैं, हमारी ओर से जप-विधि या फल का दावा नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta vidya ke ek hazaar, teen sau ya sau jap ke baad is rahasyanaamasahasra ko padhne ka kram bataata hai. Ye srot mein diye vikalp hain, hamaari or se jap-vidhi ya phal ka daava nahin.

Shloka 241

जन्ममध्ये सकृच्चापि य एवं पठते सुधीः ।
तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणु त्वं कुम्भसंभव ॥२४१॥

janmamadhye sakṛccāpi ya evaṃ paṭhate sudhīḥ |
tasya puṇyaphalaṃ vakṣye śṛṇu tvaṃ kumbhasaṃbhava ||241||

English meaning: The speaker tells pot-born Agastya that he will now describe the merit said to accrue even to a wise person who recites this once in a lifetime; the line introduces the ensuing traditional benefit account.

हिंदी अर्थ: वक्ता कुम्भ से उत्पन्न अगस्त्य से कहता है: जो समझदार व्यक्ति जीवन में एक बार भी इस प्रकार पाठ करे, उसके पुण्यफल का वर्णन मैं अब करूँगा; यह अगले फलश्रुति-वर्णन की भूमिका है।

Roman Hindi meaning: Vakta kumbh se utpann Agastya se kehta hai: jo samajhdaar vyakti jeevan mein ek baar bhi is prakaar paath kare, uske punyaphal ka varnan main ab karoonga; yah agle phalashruti-varnan ki bhoomika hai.

Shloka 242

गङ्गादिसर्वतीर्थेषु यः स्नायात्कोटिजन्मसु ।
कोटिलिङ्गप्रतिष्ठां तु यः कुर्यादविमुक्तके ॥२४२॥

gaṅgādisarvatīrtheṣu yaḥ snāyātkoṭijanmasu |
koṭiliṅgapratiṣṭhāṃ tu yaḥ kuryādavimuktake ||242||

English meaning: The speaker imagines bathing at the Ganga and other sacred fords over countless births and establishing countless lingas at Avimuktaka, the sacred city of Kashi. This is the opening of a hyperbolic merit comparison, not a practical requirement.

हिंदी अर्थ: वक्ता करोड़ों जन्मों में गंगा आदि तीर्थों पर स्नान और अविमुक्तक, अर्थात काशी, में करोड़ों लिङ्ग-प्रतिष्ठाओं का अतिशयोक्तिपूर्ण उदाहरण देता है; यह आगे की पुण्य-तुलना की भूमिका है, कोई व्यवहारिक लक्ष्य नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta karodon janmon mein Ganga aadi teerthon par snaan aur Avimuktak, arthaat Kaashi, mein karodon ling-pratishthaon ka atishayoktipoorn udaaharan deta hai; yah aage ki punya-tulna ki bhoomika hai, koi vyavahaarik lakshya nahin.

Shloka 243

कुरुक्षेत्रे तु यो दद्यात्कोटिवारं रविग्रहे ।
कोटिं सौवर्णभाराणां श्रोत्रियेषु द्विजन्मसु ॥२४३॥

kurukṣetre tu yo dadyātkoṭivāraṃ ravigrahe |
koṭiṃ sauvarṇabhārāṇāṃ śrotriyeṣu dvijanmasu ||243||

English meaning: The speaker next imagines repeated gifts of vast weights of gold to learned twice-born recipients at Kurukshetra during a solar eclipse. It is a historical merit comparison, not a donation instruction or endorsement of birth-based hierarchy.

हिंदी अर्थ: अगले उदाहरण में वक्ता सूर्यग्रहण के समय कुरुक्षेत्र में श्रोत्रिय द्विजों को बहुत बड़ी मात्रा में सोना दान करने की कल्पना करता है; यह पाठ की ऐतिहासिक पुण्य-तुलना है, दान का निर्देश नहीं।

Roman Hindi meaning: Agle udaaharan mein vakta sooryagrahan ke samay Kurukshetra mein shrotriya dvijon ko bahut badi maatra mein sona daan karne ki kalpana karta hai; yah paath ki aitihaasik punya-tulna hai, daan ka nirdesh nahin.

Shloka 244

यः कोटिं हयमेधानामाहरेद्गाङ्गरोधसि ।
आचरेत्कूपकोटीर्यो निर्जले मरुभूतले ॥२४४॥

yaḥ koṭiṃ hayamedhānāmāharedgāṅgarodhasi |
ācaret kūpakoṭīryo nirjale marubhūtale ||244||

English meaning: The speaker evokes countless horse sacrifices on the Ganga's bank or countless wells in a waterless desert. These are the text's vast comparative images, not advice to perform a rite or construction project.

हिंदी अर्थ: वक्ता गंगा के किनारे असंख्य अश्वमेध करने या निर्जल मरुस्थल में असंख्य कुएँ बनवाने की तुलना प्रस्तुत करता है। ये ग्रंथ के विशाल उपमान हैं, न अनुष्ठान या निर्माण के लिए हमारी सलाह।

Roman Hindi meaning: Vakta Ganga ke kinaare asankhya ashvamedh karne ya nirjal marusthal mein asankhya kuen banvaane ki tulna prastut karta hai. Ye granth ke vishaal upamaan hain, na anushthaan ya nirmaan ke liye hamaari salaah.

Shloka 245

दुर्भिक्षे यः प्रतिदिनं कोटिब्राह्मणभोजनम् ।
श्रद्धया परया कुर्यात्सहस्रपरिवत्सरान् ॥२४५॥

durbhikṣe yaḥ pratidinaṃ koṭibrāhmaṇabhojanam |
śraddhayā parayā kuryātsahasraparivatsarān ||245||

English meaning: The speaker imagines feeding countless Brahmins daily through a famine for a thousand years. The historical, exaggerated comparison continues in the next entry; it is not a food-aid rule or endorsement of exclusive aid.

हिंदी अर्थ: वक्ता अकाल के दौरान हज़ार वर्षों तक प्रतिदिन करोड़ों ब्राह्मणों को श्रद्धा से भोजन कराने की कल्पना करता है। यह अगले पद की पुण्य-तुलना का ऐतिहासिक अतिशयोक्तिपूर्ण उदाहरण है, भोजन-वितरण का नियम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta akaal ke dauraan hazaar varshon tak pratidin karodon brahmanon ko shraddha se bhojan karaane ki kalpana karta hai. Yah agle pad ki punya-tulna ka aitihaasik atishayoktipoorn udaaharan hai, bhojan-vitran ka niyam nahin.

Shloka 246

तत्पुण्यं कोटिगुणितं लभेत्पुण्यमनुत्तमम् ।
रहस्यनामसाहस्रे नाम्नोऽप्येकस्य कीर्तनात् ॥२४६॥

tatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ labhetpuṇyamanuttamam |
rahasyanāmasāhasre nāmno'pyekasya kīrtanāt ||246||

English meaning: The speaker says that uttering even one name of this secret thousand-name hymn brings merit surpassing the preceding examples many times over. This is the text's devotional claim, not a measured or guaranteed outcome.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि इस रहस्यनामसहस्र के एक नाम का कीर्तन भी पिछले उदाहरणों के पुण्य से करोड़ गुना उत्तम फल देता है। यह पाठ का धार्मिक दावा है, प्रमाणित या गारंटीकृत फल नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki is rahasyanaamasahasra ke ek naam ka keertan bhi pichhle udaaharanon ke punya se karod guna uttam phal deta hai. Yah paath ka dhaarmik daava hai, pramaanit ya guaranteed phal nahin.

Shloka 247

रहस्यनामसाहस्रे नामैकमपि यः पठेत् ।
तस्य पापानि नश्यन्ति महान्त्यपि न संशयः ॥२४७॥

rahasyanāmasāhasre nāmaikamapi yaḥ paṭhet |
tasya pāpāni naśyanti mahāntyapi na saṃśayaḥ ||247||

English meaning: The speaker claims that reading even one name removes even grave sins. This is spiritual benefit language within the hymn, not absolution from real-world harm or accountability.

हिंदी अर्थ: वक्ता दावा करता है कि इस रहस्यनामसहस्र का एक नाम भी पढ़ने से बड़े पाप मिट जाते हैं। यह स्तोत्र की आध्यात्मिक भाषा है, वास्तविक हानि या जवाबदेही से छूट नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta daava karta hai ki is rahasyanaamasahasra ka ek naam bhi padhne se bade paap mit jaate hain. Yah stotra ki aadhyaatmik bhaasha hai, vaastavik haani ya javaabdehi se chhoot nahin.

Shloka 248

नित्यकर्माननुष्ठानान्निषिद्धकरणादपि ।
यत्पापं जायते पुंसां तत्सर्वं नश्यति द्रुतम् ॥२४८॥

nityakarmānanuṣṭhānānniṣiddhakaraṇādapi |
yatpāpaṃ jāyate puṃsāṃ tatsarvaṃ naśyati drutam ||248||

English meaning: The speaker says that sin associated with omitting daily rites or doing prohibited acts is quickly removed. This reports the hymn's religious assurance, not immunity from consequences or duties.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि नित्य कर्म न करने या निषिद्ध कर्म करने से जो पाप माना जाता है, वह सब शीघ्र नष्ट होता है। यह ग्रंथ की धार्मिक प्रतिज्ञा है, कर्मों के वास्तविक परिणाम से छूट नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki nitya karm na karne ya nishiddh karm karne se jo paap maana jaata hai, vah sab sheeghra nasht hota hai. Yah granth ki dhaarmik pratigya hai, karmon ke vaastavik parinaam se chhoot nahin.

Shloka 249

बहुनात्र किमुक्तेन शृणु त्वं कलशीसुत ।
अत्रैकनाम्नो या शक्तिः पातकानां निवर्तने ।
तन्निवर्त्यमघं कर्तुं नालं लोकाश्चतुर्दश ॥२४९॥

bahunātra kimuktena śṛṇu tvaṃ kalaśīsuta |
atraikanāmno yā śaktiḥ pātakānāṃ nivartane |
tannivartyamaghaṃ kartuṃ nālaṃ lokāścaturdaśa ||249||

English meaning: The speaker tells Agastya that one name here has such power to remove sin that all fourteen worlds together could not commit as much sin as it removes. This is cosmic devotional hyperbole, not a waiver of moral responsibility.

हिंदी अर्थ: वक्ता अगस्त्य से कहता है कि यहाँ एक नाम में भी पाप हटाने की जितनी शक्ति बताई गई है, चौदह लोक भी उतना पाप उत्पन्न नहीं कर सकते; यह स्तोत्र का ब्रह्माण्डीय अतिशयोक्ति-वचन है, नैतिक जवाबदेही से छूट नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta Agastya se kehta hai ki yahaan ek naam mein bhi paap hataane ki jitni shakti bataayi gayi hai, chaudah lok bhi utna paap utpann nahin kar sakte; yah stotra ka brahmaandeeya atishayokti-vachan hai, naitik javaabdehi se chhoot nahin.

Shloka 250

यस्त्यक्त्वा नामसाहस्रं पापहानिमभीप्सति ।
स हि शीतनिवृत्त्यर्थं हिमशैलं निषेवते ॥२५०॥

yastyaktvā nāmasāhasraṃ pāpahānimabhīpsati |
sa hi śītanivṛttyarthaṃ himaśailaṃ niṣevate ||250||

English meaning: The speaker likens one who abandons the thousand names yet seeks the removal of sin to one who resorts to a snowy mountain to be rid of cold. This is the hymn's rhetorical and religious comparison, not an exemption from moral accountability.

हिंदी अर्थ: वक्ता उस व्यक्ति की तुलना करता है जो नामसहस्र को छोड़कर पाप-निवारण चाहता है, उससे जो ठंड मिटाने के लिए हिम-पर्वत का सेवन करता है। यह स्तोत्र की उपमा और धार्मिक दावा है, नैतिक जवाबदेही से छूट का नियम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta us vyakti ki tulna karta hai jo naamasahasra ko chhodkar paap-nivaaran chahta hai, usse jo thand mitaane ke liye him-parvat ka sevan karta hai. Yah stotra ki upama aur dhaarmik daava hai, naitik javaabdehi se chhoot ka niyam nahin.

Shloka 251

भक्तो यः कीर्तयन्नित्यमिदं नामसहस्रकम् ।
तस्मै श्रीललितादेवी प्रीताभीष्टं प्रयच्छति ॥२५१॥

bhakto yaḥ kīrtayannityamidaṃ nāmasahasrakam |
tasmai śrīlalitādevī prītābhīṣṭaṃ prayacchati ||251||

English meaning: The speaker says that pleased Lalita grants the wish of a devotee who recites the thousand names daily. This is an attributed devotional assurance, not a guaranteed worldly result.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि जो भक्त प्रतिदिन इस नामसहस्र का कीर्तन करता है, प्रसन्न ललिता देवी उसे अभीष्ट देती हैं। यह भक्तिपरक प्रतिज्ञा है, निश्चित सांसारिक परिणाम का वादा नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki jo bhakt pratidin is naamasahasra ka kirtan karta hai, prasann Lalita Devi use abhisht deti hain. Yah bhaktiparak pratigya hai, nishchit saansaarik parinaam ka vaada nahin.

Shloka 252

अकीर्तयन्निदं स्तोत्रं कथं भक्तो भविष्यति ॥२५२॥

akīrtayannidaṃ stotraṃ kathaṃ bhakto bhaviṣyati ||252||

English meaning: The speaker asks how someone could be a devotee without reciting this hymn. This expresses the text's own devotional expectation, not an editorial judgment about any reader's identity or eligibility.

हिंदी अर्थ: वक्ता प्रश्न करता है कि इस स्तोत्र का कीर्तन किए बिना कोई भक्त कैसे होगा। यह पाठ के भीतर की भक्ति-संबंधी अपेक्षा है, पाठकों की पहचान या योग्यता पर संपादकीय निर्णय नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta prashn karta hai ki is stotra ka kirtan kiye bina koi bhakt kaise hoga. Yah paath ke bheetar ki bhakti-sambandhi apeksha hai, paathakon ki pahchaan ya yogyata par sampaadakeeya nirnay nahin.

Shloka 253

नित्यं संकीर्तनाशक्तः कीर्तयेत्पुण्यवासरे ।
संक्रान्तौ विषुवे चैव स्वजन्मत्रितयेऽयने ॥२५३॥

nityaṃ saṃkīrtanāśaktaḥ kīrtayetpuṇyavāsare |
saṃkrāntau viṣuve caiva svajanmatritaye'yane ||253||

English meaning: For someone unable to recite daily, the speaker names special days, including solar transition, equinox, three birth-related occasions and the solstitial turning. These are the text's calendar references, not added practice instructions. The controlling commentary offers several readings of the birth triad, such as the birth stars of oneself, one's wife and one's son, and leaves the choice to each tradition.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि जो प्रतिदिन कीर्तन में असमर्थ हो, वह विशेष पुण्य-दिन पर करे; संक्रांति, विषुव, अपने जन्म-संबंधी तीन अवसर और अयन गिनाए जाते हैं। ये ग्रंथ के समय-संबंधी उदाहरण हैं, नए पाठक-निर्देश नहीं। मूल भाष्य जन्म-संबंधी तीन अवसरों के कई अर्थ देता है, जैसे अपना, पत्नी का और पुत्र का जन्म-नक्षत्र, और चुनाव हर परम्परा पर छोड़ता है।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki jo pratidin kirtan mein asamarth ho, vah vishesh punya-din par kare; sankranti, vishuv, apne janm-sambandhi teen avsar aur ayan ginaaye jaate hain. Ye granth ke samay-sambandhi udaaharan hain, naye paathak-nirdesh nahin. Mool bhaashya janm-sambandhi teen avsaron ke kai arth deta hai, jaise apna, patni ka aur putra ka janm-nakshatra, aur chunaav har parampara par chhodta hai.

Shloka 254

नवम्यां वा चतुर्दश्यां सितायां शुक्रवासरे ।
कीर्तयेन्नामसाहस्रं पौर्णमास्यां विशेषतः ॥२५४॥

navamyāṃ vā caturdaśyāṃ sitāyāṃ śukravāsare |
kīrtayennāmasāhasraṃ paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ ||254||

English meaning: The speaker lists the bright-fortnight ninth or fourteenth day, Friday, and especially the full moon as recitation occasions. This reports the historical hymn's calendar language rather than prescribing a rite.

हिंदी अर्थ: वक्ता शुक्ल पक्ष की नवमी या चतुर्दशी, शुक्रवार और विशेष रूप से पूर्णिमा को नामसहस्र कीर्तन के अवसर बताता है। यह ऐतिहासिक स्तोत्र में वर्णित अवसरों की सूचना है, हमारे द्वारा दिया गया विधान नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta shukla paksh ki navami ya chaturdashi, shukravaar aur vishesh roop se poornima ko naamasahasra kirtan ke avsar bataata hai. Yah aitihaasik stotra mein varnit avsaron ki soochna hai, hamaare dvaara diya gaya vidhaan nahin.

Shloka 255

पौर्णमास्यां चन्द्रबिम्बे ध्यात्वा श्रीललिताम्बिकाम् ।
पञ्चोपचारैः संपूज्य पठेन्नामसहस्रकम् ॥२५५॥

paurṇamāsyāṃ candrabimbe dhyātvā śrīlalitāmbikām |
pañcopacāraiḥ saṃpūjya paṭhennāmasahasrakam ||255||

English meaning: For the full moon, the speaker describes visualizing Lalitambika in the lunar disc, honoring her with five offerings, then reading the thousand names. This reports the source's ritual sequence without supplying a procedure or promising a result.

हिंदी अर्थ: वक्ता पूर्णिमा को चंद्र-बिम्ब में ललिताम्बिका का ध्यान, पाँच उपचारों से पूजा और नामसहस्र का पाठ वर्णित करता है। यह ऐतिहासिक पाठ का कथन है; यहाँ पूजा-विधि नहीं दी जा रही।

Roman Hindi meaning: Vakta poornima ko chandra-bimb mein Lalitambika ka dhyaan, paanch upchaaron se pooja aur naamasahasra ka paath varnit karta hai. Yah aitihaasik paath ka kathan hai; yahaan pooja-vidhi nahin di ja rahi.

Shloka 256

सर्वे रोगाः प्रणश्यन्ति दीर्घमायुश्च विन्दति ।
अयमायुष्करो नाम प्रयोगः कल्पनोदितः ॥२५६॥

sarve rogāḥ praṇaśyanti dīrghamāyuśca vindati |
ayamāyuṣkaro nāma prayogaḥ kalpanoditaḥ ||256||

English meaning: The speaker claims that illnesses vanish and long life is gained, calling this a life-extending practice described in a kalpa. This is an attributed historical religious claim, not evidence of treatment or longevity.

हिंदी अर्थ: वक्ता सभी रोग मिटने और लंबी आयु मिलने का दावा करता है और इसे कल्प में बताया गया आयुष्कर प्रयोग कहता है। यह ऐतिहासिक धार्मिक दावा है, उपचार या दीर्घायु का प्रमाण नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta sabhi rog mitne aur lambi aayu milne ka daava karta hai aur ise kalp mein bataaya gaya aayushkar prayog kehta hai. Yah aitihaasik dhaarmik daava hai, upchaar ya deerghaayu ka pramaan nahin.

Shloka 257

ज्वरार्तं शिरसि स्पृष्ट्वा पठेन्नामसहस्रकम् ।
तत्क्षणात्प्रशमं याति शिरस्तोदो ज्वरोऽपि च ॥२५७॥

jvarārtaṃ śirasi spṛṣṭvā paṭhennāmasahasrakam |
tatkṣaṇātpraśamaṃ yāti śirastodo jvaro'pi ca ||257||

English meaning: The speaker describes touching the head of a feverish person while reciting the names and claims immediate relief from headache and fever. This reports the text, not a substitute for medical care.

हिंदी अर्थ: वक्ता ज्वर से पीड़ित व्यक्ति के सिर पर स्पर्श करते हुए नामसहस्र पढ़ने और सिरदर्द व ज्वर के तुरंत शांत होने की बात कहता है। यह ग्रंथ का दावा है, बुखार के इलाज का विकल्प नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta jvar se peedit vyakti ke sir par sparsh karte hue naamasahasra padhne aur sirdard va jvar ke turant shaant hone ki baat kehta hai. Yah granth ka daava hai, bukhaar ke ilaaj ka vikalp nahin.

Shloka 258

सर्वव्याधिनिवृत्त्यर्थं स्पृष्ट्वा भस्म जपेदिदम् ।
तद्भस्मधारणादेव नश्यन्ति व्याधयः क्षणात् ॥२५८॥

sarvavyādhinivṛttyarthaṃ spṛṣṭvā bhasma japedidam |
tadbhasmadhāraṇādeva naśyanti vyādhayaḥ kṣaṇāt ||258||

English meaning: The speaker describes recitation over ash and claims that wearing it removes all ailments immediately. This is a historical devotional assertion, not a medical treatment or instruction.

हिंदी अर्थ: वक्ता राख को स्पर्श कर इस पाठ का जप करने और उसे धारण करने से सभी व्याधियों के तुरंत मिटने का दावा करता है। यह ऐतिहासिक फलश्रुति है, बीमारी का उपचार या चिकित्सकीय सलाह नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta raakh ko sparsh kar is paath ka jap karne aur use dhaaran karne se sabhi vyaadhiyon ke turant mitne ka daava karta hai. Yah aitihaasik phalashruti hai, beemaari ka upchaar ya chikitsakeeya salaah nahin.

Shloka 259

जलं संमन्त्र्य कुम्भस्थं नामसाहस्रतो मुने ।
अभिषिञ्चेद्ग्रहग्रस्तान्ग्रहा नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥२५९॥

jalaṃ saṃmantrya kumbhasthaṃ nāmasāhasrato mune |
abhiṣiñcedgrahagrastāngrahā naśyanti tatkṣaṇāt ||259||

English meaning: The speaker describes consecrating water through the names and pouring it over people described as afflicted by grahas, claiming immediate release. This reports a historical belief, not a diagnosis or treatment for any physical or mental condition.

हिंदी अर्थ: वक्ता कलश के जल को नामसहस्र से अभिमंत्रित कर ग्रह-बाधा माने गए लोगों पर डालने और तत्काल राहत का दावा करता है। यह ऐतिहासिक धार्मिक विश्वास है, किसी शारीरिक या मानसिक स्थिति का निदान या उपचार नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kalash ke jal ko naamasahasra se abhimantrit kar grah-baadha maane gaye logon par daalne aur tatkaal raahat ka daava karta hai. Yah aitihaasik dhaarmik vishvaas hai, kisi shaareerik ya maanasik sthiti ka nidaan ya upchaar nahin.

Shloka 260

सुधासागरमध्यस्थां ध्यात्वा श्रीललिताम्बिकाम् ।
यः पठेन्नामसाहस्रं विषं तस्य विनश्यति ॥२६०॥

sudhāsāgaramadhyasthāṃ dhyātvā śrīlalitāmbikām |
yaḥ paṭhennāmasāhasraṃ viṣaṃ tasya vinaśyati ||260||

English meaning: The speaker claims that meditating on Lalitambika amid an ocean of nectar while reciting the names dispels poison. This is not an antidote; suspected poisoning requires urgent medical care.

हिंदी अर्थ: वक्ता अमृत-सागर के मध्य ललिताम्बिका का ध्यान कर नामसहस्र पढ़ने से विष का प्रभाव मिटने का दावा करता है। यह स्तोत्र की धार्मिक प्रतिज्ञा है, विषाक्तता में तत्काल चिकित्सा सहायता का विकल्प नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta amrit-saagar ke madhya Lalitambika ka dhyaan kar naamasahasra padhne se vish ka prabhaav mitne ka daava karta hai. Yah stotra ki dhaarmik pratigya hai, vishaaktata mein tatkaal chikitsa sahaayata ka vikalp nahin.

फलश्रुति: काम्य दावे और दान-पात्रता

श्लोक 261–280: पुत्र-प्राप्ति, आकर्षण, राजा को वश में करने, शत्रु-नाश और समृद्धि के दावे, और दान किसे दिया जाए, इसके ग्रन्थ-गत नियम। ये पाठ के ऐतिहासिक दावे हैं; Valkala इन्हें सलाह, सहमति या परिणाम के रूप में प्रस्तुत नहीं करता।

Shloka 261

वन्ध्यानां पुत्रलाभाय नामसाहस्रमन्त्रितम् ।
नवनीतं प्रदद्यात्तु पुत्रलाभो भवेद्ध्रुवम् ॥२६१॥

vandhyānāṃ putralābhāya nāmasāhasramantritam |
navanītaṃ pradadyāttu putralābho bhaveddhruvam ||261||

English meaning: The speaker claims that giving butter consecrated with the thousand names ensures a son for someone without children. This is a historically son-centered fertility claim, not evidence of treatment or a judgment of anyone's worth.

हिंदी अर्थ: वक्ता संतान न होने की स्थिति में नामसहस्र से अभिमंत्रित मक्खन देने पर पुत्र-प्राप्ति निश्चित होने का दावा करता है। यह ऐतिहासिक, पुत्र-केंद्रित फलश्रुति है; न प्रजनन-उपचार का प्रमाण, न किसी व्यक्ति या संतान के मूल्य का निर्णय।

Roman Hindi meaning: Vakta santaan na hone ki sthiti mein naamasahasra se abhimantrit makkhan dene par putra-praapti nishchit hone ka daava karta hai. Yah aitihaasik, putra-kendrit phalashruti hai; na prajanan-upchaar ka pramaan, na kisi vyakti ya santaan ke moolya ka nirnay.

Shloka 262

देव्याः पाशेन संबद्धामाकृष्टामङ्कुशेन च ।
ध्यात्वाभीष्टां स्त्रियं रात्रौ पठेन्नामसहस्रकम् ॥२६२॥

devyāḥ pāśena saṃbaddhāmākṛṣṭāmaṅkuśena ca |
dhyātvābhīṣṭāṃ striyaṃ rātrau paṭhennāmasahasrakam ||262||

English meaning: The speaker describes a nighttime recitation while imagining a desired woman bound and drawn by the goddess's noose and goad. This is a historical claim of control over another person, not advice to pursue anyone without consent.

हिंदी अर्थ: वक्ता रात में इच्छित स्त्री को देवी के पाश और अंकुश से बाँधकर खींचे जाने की कल्पना करते हुए सहस्रनाम पढ़ने का वर्णन करता है। यह दूसरे व्यक्ति पर नियंत्रण का ऐतिहासिक दावा है, सहमति के बिना किसी को आकर्षित करने की सलाह नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta raat mein ichchhit stri ko Devi ke paash aur ankush se baandhkar kheenche jaane ki kalpana karte hue sahasranaam padhne ka varnan karta hai. Yeh doosre vyakti par niyantran ka aitihaasik daava hai, sahmati ke bina kisi ko aakarshit karne ki salaah nahin.

Shloka 263

आयाति स्वसमीपं सा यद्यप्यन्तःपुरं गता ।
राजाकर्षणकामश्चेद्राजावसथदिङ्मुखः ॥२६३॥

āyāti svasamīpaṃ sā yadyapyantaḥpuraṃ gatā |
rājākarṣaṇakāmaścedrājāvasathadiṅmukhaḥ ||263||

English meaning: The speaker claims that the woman will come near even if she is in an inner chamber. The text then turns to someone seeking to attract a king and facing toward the royal residence; the sentence continues. This claim establishes neither consent nor any real outcome.

हिंदी अर्थ: वक्ता दावा करता है कि वह स्त्री भीतर के कक्ष में होने पर भी पास आ जाएगी। फिर पाठ राजकीय व्यक्ति को आकर्षित करने की इच्छा वाले साधक और राजनिवास की दिशा का उल्लेख शुरू करता है; बात अगले पद में जारी है। यह दावा न सहमति का प्रमाण है, न किसी वास्तविक परिणाम का।

Roman Hindi meaning: Vakta daava karta hai ki vah stri bheetar ke kaksh mein hone par bhi paas aa jaayegi. Phir paath raajkiya vyakti ko aakarshit karne ki ichchha vaale saadhak aur raajnivaas ki disha ka ullekh shuru karta hai; baat agle pad mein jaari hai. Yeh daava na sahmati ka pramaan hai, na kisi vaastavik parinaam ka.

Shloka 264

त्रिरात्रं यः पठेदेतच्छ्रीदेवीध्यानतत्परः ।
स राजा पारवश्येन तुरङ्गं वा मतङ्गजम् ॥२६४॥

trirātraṃ yaḥ paṭhedetacchrīdevīdhyānatatparaḥ |
sa rājā pāravaśyena turaṅgaṃ vā mataṅgajam ||264||

English meaning: Continuing the prior condition, the speaker claims that after three nights of recitation focused on the goddess, the king, supposedly brought under control, mounts a horse or elephant… The sentence finishes in the next unit; this is not a reliable means of gaining power.

हिंदी अर्थ: राजनिवास की दिशा में मुख करने का वर्णन पिछले पद से जारी है। वक्ता कहता है कि तीन रात देवी के ध्यान सहित पाठ करने पर राजा वश में होकर घोड़े या हाथी पर…; वाक्य अगले पद में पूरा होता है। इसे सत्ता प्राप्त करने की विधि या निश्चित परिणाम नहीं मानना चाहिए।

Roman Hindi meaning: Raajnivaas ki disha mein mukh karne ka varnan pichhle pad se jaari hai. Vakta kehta hai ki teen raat Devi ke dhyaan sahit paath karne par raaja vash mein hokar ghode ya haathi par…; vaakya agle pad mein poora hota hai. Ise satta praapt karne ki vidhi ya nishchit parinaam nahin maanna chaahiye.

Shloka 265

आरुह्य याति निकटं दासवत्प्रणिपत्य च ।
तस्मै राज्यं च कोशं च दद्यादेव वशं गतः ॥२६५॥

āruhya yāti nikaṭaṃ dāsavatpraṇipatya ca |
tasmai rājyaṃ ca kośaṃ ca dadyādeva vaśaṃ gataḥ ||265||

English meaning: The previous claim concludes: the king is said to ride up, bow like a servant and, under control, grant his kingdom and treasury. This is the text's historical power claim, not a promise of control or gain.

हिंदी अर्थ: पिछले पद का दावा पूरा होता है: राजा घोड़े या हाथी पर चढ़कर पास आएगा, सेवक की तरह प्रणाम करेगा और वश में होकर राज्य तथा खजाना दे देगा। यह पाठ का ऐतिहासिक सत्ता-संबंधी दावा है, वास्तविक वशकरण या लाभ की गारंटी नहीं।

Roman Hindi meaning: Pichhle pad ka daava poora hota hai: raaja ghode ya haathi par chadhkar paas aayega, sevak ki tarah pranaam karega aur vash mein hokar raajya tatha khazaana de dega. Yeh paath ka aitihaasik satta-sambandhi daava hai, vaastavik vashikaran ya laabh ki guarantee nahin.

Shloka 266

रहस्यनामसाहस्रं यः कीर्तयति नित्यशः ।
तन्मुखालोकमात्रेण मुह्येल्लोकत्रयं मुने ॥२६६॥

rahasyanāmasāhasraṃ yaḥ kīrtayati nityaśaḥ |
tanmukhālokamātreṇa muhyellokatrayaṃ mune ||266||

English meaning: The speaker tells the sage that merely seeing a daily reciter's face would captivate the three worlds. This is the hymn's devotional hyperbole, not a promised effect.

हिंदी अर्थ: वक्ता मुनि से कहता है कि इस गुप्त सहस्रनाम का नित्य पाठ करने वाले का मुख देखते ही तीनों लोक मोहित हो जाते हैं। यह स्तोत्र की अतिशयोक्तिपूर्ण धार्मिक प्रशंसा है, किसी प्रभाव की गारंटी नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta muni se kehta hai ki is gupt sahasranaam ka nitya paath karne vaale ka mukh dekhte hi teenon lok mohit ho jaate hain. Yeh stotra ki atishayoktipurn dhaarmik prashansa hai, kisi prabhaav ki guarantee nahin.

Shloka 267

यस्त्विदं नामसाहस्रं सकृत्पठति भक्तिमान् ।
तस्य ये शत्रवस्तेषां निहन्ता शरभेश्वरः ॥२६७॥

yastvidaṃ nāmasāhasraṃ sakṛtpaṭhati bhaktimān |
tasya ye śatravasteṣāṃ nihantā śarabheśvaraḥ ||267||

English meaning: The speaker claims that Sharabheshvara will destroy the enemies of a devotee who recites the names even once. This violent benefit claim is neither an endorsement of harming anyone nor a reliable prediction.

हिंदी अर्थ: वक्ता दावा करता है कि भक्त व्यक्ति एक बार भी सहस्रनाम बोले तो शरभेश्वर उसके शत्रुओं का नाश करेंगे। यह पाठ की हिंसक फलश्रुति है; किसी व्यक्ति को हानि पहुँचाने का समर्थन या विश्वसनीय परिणाम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta daava karta hai ki bhakt vyakti ek baar bhi sahasranaam bole to Sharabheshvar uske shatruon ka naash karenge. Yeh paath ki hinsak phalashruti hai; kisi vyakti ko haani pahunchane ka samarthan ya vishvasniya parinaam nahin.

Shloka 268

यो वाभिचारं कुरुते नामसाहस्रपाठके ।
निवर्त्य तत्क्रियां हन्यात्तं वै प्रत्यङ्गिरा स्वयम् ॥२६८॥

yo vābhicāraṃ kurute nāmasāhasrapāṭhake |
nivartya tatkriyāṃ hanyāttaṃ vai pratyaṅgirā svayam ||268||

English meaning: The text claims that Pratyangira would stop a hostile rite directed at a reciter and kill its performer. This reports a historical retaliatory claim, not evidence that such a rite works or advice to harm someone.

हिंदी अर्थ: कथन है कि सहस्रनाम-पाठक के विरुद्ध अभिचार करने वाले की क्रिया रोककर प्रत्यङ्गिरा स्वयं उसे मार देंगी। यह ऐतिहासिक प्रतिशोध-संबंधी धार्मिक दावा है; न अभिचार का प्रमाण, न हिंसा की सलाह।

Roman Hindi meaning: Kathan hai ki sahasranaam-paathak ke viruddh abhichaar karne vaale ki kriya rokakar Pratyangira svayam use maar dengi. Yeh aitihaasik pratishodh-sambandhi dhaarmik daava hai; na abhichaar ka pramaan, na hinsa ki salaah.

Shloka 269

ये क्रूरदृष्ट्या वीक्षन्ते नामसाहस्रपाठकम् ।
तानन्धान्कुरुते क्षिप्रं स्वयं मार्तण्डभैरवः ॥२६९॥

ye krūradṛṣṭyā vīkṣante nāmasāhasrapāṭhakam |
tānandhānkurute kṣipraṃ svayaṃ mārtaṇḍabhairavaḥ ||269||

English meaning: The speaker says Martanda Bhairava will quickly blind people who look cruelly at the reciter. This is violent punitive imagery, not a diagnosis or an outcome to seek or expect.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि पाठक को क्रूर दृष्टि से देखने वालों को मार्तण्डभैरव शीघ्र अंधा कर देंगे। यह दंड का हिंसक धार्मिक चित्रण है, न किसी की दृष्टि का निदान और न ऐसा परिणाम चाहने का समर्थन।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki paathak ko kroor drishti se dekhne vaalon ko Martand Bhairav sheeghra andha kar denge. Yeh dand ka hinsak dhaarmik chitran hai, na kisi ki drishti ka nidaan aur na aisa parinaam chaahne ka samarthan.

Shloka 270

धनं यो हरते चौरैर्नामसाहस्रजापिनः ।
यत्र कुत्र स्थितं वापि क्षेत्रपालो निहन्ति तम् ॥२७०॥

dhanaṃ yo harate caurairnāmasāhasrajāpinaḥ |
yatra kutra sthitaṃ vāpi kṣetrapālo nihanti tam ||270||

English meaning: The speaker claims that Kshetrapala will kill anyone who takes a reciter's wealth through thieves, wherever that person is. This historical punishment claim is not advice to use violence or rely on supernatural protection against theft.

हिंदी अर्थ: दावा है कि जो व्यक्ति चोरों के माध्यम से सहस्रनाम-जपकर्ता का धन हरता है, उसे क्षेत्रपाल कहीं भी होने पर मार देंगे। यह ऐतिहासिक दंड-कथा है; चोरी से निपटने के लिए हिंसा या अलौकिक सुरक्षा की सलाह नहीं।

Roman Hindi meaning: Daava hai ki jo vyakti choron ke maadhyam se sahasranaam-japkarta ka dhan harta hai, use Kshetrapal kahin bhi hone par maar denge. Yeh aitihaasik dand-katha hai; chori se nipatne ke liye hinsa ya alaukik suraksha ki salaah nahin.

Shloka 271

विद्यासु कुरुते वादं यो विद्वान्नामजापिनः ।
तस्य वाक्स्तम्भनं सद्यः करोति नकुलीश्वरी ॥२७१॥

vidyāsu kurute vādaṃ yo vidvānnāmajāpinaḥ |
tasya vākstambhanaṃ sadyaḥ karoti nakulīśvarī ||271||

English meaning: The speaker claims that Nakulishvari immediately silences a learned person who argues against a reciter of the names in matters of knowledge. This reports an attributed claim; it is not advice to suppress disagreement.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि जो विद्वान नाम-जप करने वाले से विद्या के विषय में विवाद करता है, उसकी वाणी नकुलीश्वरी तत्काल रोक देती हैं। यह ऐतिहासिक दावा है, बहस से निपटने की सलाह नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki jo vidvaan naam-jap karne vaale se vidya ke vishay mein vivaad karta hai, uski vaani Nakulishvari tatkaal rok deti hain. Yeh aitihaasik daava hai, behas se nipatne ki salaah nahin.

Shloka 272

यो राजा कुरुते वैरं नामसाहस्रजापिनः ।
चतुरङ्गबलं तस्य दण्डिनी संहरेत्स्वयम् ॥२७२॥

yo rājā kurute vairaṃ nāmasāhasrajāpinaḥ |
caturaṅgabalaṃ tasya daṇḍinī saṃharetsvayam ||272||

English meaning: The text claims that if a king is hostile to a reciter, Dandini herself will destroy his four-part army. This is a religious war-destruction claim, not support for violence against anyone.

हिंदी अर्थ: कथन है कि यदि राजा सहस्रनाम-जपकर्ता से वैर करे तो दण्डिनी स्वयं उसकी चार अंगों वाली सेना नष्ट कर देंगी। यह युद्ध-विनाश की धार्मिक प्रतिज्ञा है, किसी शासक या सेना के विरुद्ध हिंसा का समर्थन नहीं।

Roman Hindi meaning: Kathan hai ki yadi raaja sahasranaam-japkarta se vair kare to Dandini svayam uski chaar angon vaali sena nasht kar dengi. Yeh yuddh-vinaash ki dhaarmik pratigya hai, kisi shaasak ya sena ke viruddh hinsa ka samarthan nahin.

Shloka 273

यः पठेन्नामसाहस्रं षण्मासं भक्तिसंयुतः ।
लक्ष्मीश्चाञ्चल्यरहिता सदा तिष्ठति तद्गृहे ॥२७३॥

yaḥ paṭhennāmasāhasraṃ ṣaṇmāsaṃ bhaktisaṃyutaḥ |
lakṣmīścāñcalyarahitā sadā tiṣṭhati tadgṛhe ||273||

English meaning: The speaker says that Lakshmi dwells steadily in the home of someone who recites the names devotionally for six months. This is devotional prosperity imagery, not a guarantee of income or wealth.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि छह महीने भक्ति से सहस्रनाम पढ़ने वाले के घर लक्ष्मी स्थिर होकर निवास करती हैं। यह धार्मिक समृद्धि-चित्रण है, आर्थिक लाभ या स्थायी धन का आश्वासन नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki chhah maheene bhakti se sahasranaam padhne vaale ke ghar Lakshmi sthir hokar nivaas karti hain. Yeh dhaarmik samriddhi-chitran hai, aarthik laabh ya sthaayi dhan ka aashvaasan nahin.

Shloka 274

मासमेकं प्रतिदिनं त्रिवारं यः पठेन्नरः ।
भारती तस्य जिह्वाग्रे रङ्गे नृत्यति नित्यशः ॥२७४॥

māsamekaṃ pratidinaṃ trivāraṃ yaḥ paṭhennaraḥ |
bhāratī tasya jihvāgre raṅge nṛtyati nityaśaḥ ||274||

English meaning: The speaker pictures Bharati dancing on the tongue, as on a stage, of someone who recites three times daily for a month. This is poetic speech imagery, not a promise of improved ability.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि एक महीने प्रतिदिन तीन बार पाठ करने वाले की जिह्वा पर भारती मानो रंगमंच पर नृत्य करती हैं। यह वाक्-कौशल की काव्यात्मक छवि है, भाषण-कौशल में निश्चित सुधार का दावा नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki ek maheene pratidin teen baar paath karne vaale ki jihva par Bharati maano rangmanch par nritya karti hain. Yeh vaak-kaushal ki kaavyaatmak chhavi hai, bhaashan-kaushal mein nishchit sudhaar ka daava nahin.

Shloka 275

यस्त्वेकवारं पठति पक्षमेकमतन्द्रितः ।
मुह्यन्ति कामवशगा मृगाक्ष्यस्तस्य वीक्षणात् ॥२७५॥

yastvekavāraṃ paṭhati pakṣamekamatandritaḥ |
muhyanti kāmavaśagā mṛgākṣyastasya vīkṣaṇāt ||275||

English meaning: The speaker claims that after one attentive recitation a day for a fortnight, women who see the reciter become captivated and subject to desire. This historical control claim does not establish consent or offer relationship advice.

हिंदी अर्थ: वक्ता दावा करता है कि एक पक्ष तक सावधानी से प्रतिदिन एक बार पाठ करने वाले को देखकर स्त्रियाँ मोहित और काम के वश में हो जाएँगी। यह दूसरे व्यक्तियों की इच्छा पर नियंत्रण का ऐतिहासिक दावा है, सहमति का प्रमाण या संबंधों के लिए सलाह नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta daava karta hai ki ek paksh tak saavdhaani se pratidin ek baar paath karne vaale ko dekhkar striyaan mohit aur kaam ke vash mein ho jaayengi. Yeh doosre vyaktiyon ki ichchha par niyantran ka aitihaasik daava hai, sahmati ka pramaan ya sambandhon ke liye salaah nahin.

Shloka 276

यः पठेन्नामसाहस्रं जन्ममध्ये सकृन्नरः ।
तद्दृष्टिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ॥२७६॥

yaḥ paṭhennāmasāhasraṃ janmamadhye sakṛnnaraḥ |
taddṛṣṭigocarāḥ sarve mucyante sarvakilbiṣaiḥ ||276||

English meaning: The speaker claims that everyone who comes within the sight of a person who recites the names even once in a lifetime is freed from wrongdoing. This is a devotional benefit claim, not an exemption from responsibility.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि जीवन में एक बार भी सहस्रनाम पढ़ने वाले की दृष्टि में आने वाले सभी लोग पापों से मुक्त हो जाते हैं। यह धार्मिक फलश्रुति है, कर्मों की जवाबदेही से छूट का आश्वासन नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki jeevan mein ek baar bhi sahasranaam padhne vaale ki drishti mein aane vaale sabhi log paapon se mukt ho jaate hain. Yeh dhaarmik phalashruti hai, karmon ki jawaabdehi se chhoot ka aashvaasan nahin.

Shloka 277

यो वेत्ति नामसाहस्रं तस्मै देयं द्विजन्मने ।
अन्नं वस्त्रं धनं धान्यं नान्येभ्यस्तु कदाचन ॥२७७॥

yo vetti nāmasāhasraṃ tasmai deyaṃ dvijanmane |
annaṃ vastraṃ dhanaṃ dhānyaṃ nānyebhyastu kadācana ||277||

English meaning: The speaker says to give food, clothing, money and grain only to a 'twice-born' knower of the names, never to others. This is a historical caste-coded donation rule within the text, not a rule Valkala applies to readers or giving today.

हिंदी अर्थ: वक्ता भोजन, वस्त्र, धन और अनाज केवल सहस्रनाम जानने वाले 'द्विज' को देने और दूसरों को न देने की बात कहता है। यह पाठ का ऐतिहासिक, जाति-आधारित दान-नियम है; वाल्कला इसे आज के पाठकों या दान के लिए नियम नहीं बनाता।

Roman Hindi meaning: Vakta bhojan, vastra, dhan aur anaaj keval sahasranaam jaanne vaale 'dvij' ko dene aur doosron ko na dene ki baat kehta hai. Yeh paath ka aitihaasik, jaati-aadhaarit daan-niyam hai; Valkala ise aaj ke paathakon ya daan ke liye niyam nahin banaata.

Shloka 278

श्रीमन्त्रराजं यो वेत्ति श्रीचक्रं यः समर्चति ।
यः कीर्तयति नामानि तं सत्पात्रं विदुर्बुधाः ॥२७८॥

śrīmantrarājaṃ yo vetti śrīcakraṃ yaḥ samarcati |
yaḥ kīrtayati nāmāni taṃ satpātraṃ vidurbudhāḥ ||278||

English meaning: The speaker says that the wise consider someone who knows the sovereign mantra, worships the Shri Chakra and chants the names a suitable recipient of gifts. This traditional eligibility language is not a condition for public access to the text.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि जो मन्त्रराज को जानता, श्रीचक्र की पूजा करता और नामों का कीर्तन करता है, उसे ज्ञानी दान का उचित पात्र मानते हैं। यह पाठ की पारंपरिक पात्रता-भाषा है, सार्वजनिक पाठ के लिए शर्त नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki jo Mantraraj ko jaanta, Shrichakra ki pooja karta aur naamon ka kirtan karta hai, use gyaani daan ka uchit paatra maante hain. Yeh paath ki paaramparik paatrata-bhaasha hai, saarvajanik paath ke liye shart nahin.

Shloka 279

तस्मै देयं प्रयत्नेन श्रीदेवीप्रीतिमिच्छता ।
यः कीर्तयति नामानि मन्त्रराजं न वेत्ति यः ॥२७९॥

tasmai deyaṃ prayatnena śrīdevīprītimicchatā |
yaḥ kīrtayati nāmāni mantrarājaṃ na vetti yaḥ ||279||

English meaning: The first line completes the direction to give to the recipient described before. The second introduces someone who chants the names but does not know the sovereign mantra; the speaker's judgment follows in the next unit. This is the text's own eligibility framework.

हिंदी अर्थ: पहली पंक्ति पिछले पद के योग्य माने गए पात्र को दान देने की बात पूरी करती है। दूसरी पंक्ति ऐसे व्यक्ति का वर्णन शुरू करती है जो नाम तो बोलता है पर मन्त्रराज नहीं जानता; वक्ता का निर्णय अगले पद में आता है। यह पाठ का अपना पात्रता-विचार है।

Roman Hindi meaning: Pehli pankti pichhle pad ke yogya maane gaye paatra ko daan dene ki baat poori karti hai. Doosri pankti aise vyakti ka varnan shuru karti hai jo naam to bolta hai par Mantraraj nahin jaanta; vakta ka nirnay agle pad mein aata hai. Yeh paath ka apna paatrata-vichaar hai.

Shloka 280

पशुतुल्यः स विज्ञेयस्तस्मै दत्तं निरर्थकम् ।
परीक्ष्य विद्याविदुषस्तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः ॥२८०॥

paśutulyaḥ sa vijñeyastasmai dattaṃ nirarthakam |
parīkṣya vidyāviduṣastebhyo dadyādvicakṣaṇaḥ ||280||

English meaning: The speaker likens the person from the previous unit to an animal, calls a gift to that person fruitless, and tells the discerning donor to give to those judged knowledgeable in vidya. Valkala does not adopt this demeaning historical measure of anyone's worth or entitlement to charity.

हिंदी अर्थ: वक्ता पिछले पद के व्यक्ति को 'पशु के समान' कहकर उसे दिया दान व्यर्थ मानता है और विद्या के जानकारों को परखकर देने को कहता है। यह पाठ का अपमानजनक ऐतिहासिक पात्रता-विचार है; वाल्कला किसी व्यक्ति का मूल्य या दान का अधिकार इससे नहीं आँकता।

Roman Hindi meaning: Vakta pichhle pad ke vyakti ko 'pashu ke samaan' kehkar use diya daan vyarth maanta hai aur vidya ke jaankaaron ko parakhkar dene ko kehta hai. Yeh paath ka apmaanajanak aitihaasik paatrata-vichaar hai; Valkala kisi vyakti ka moolya ya daan ka adhikaar isse nahin aankta.

स्तोत्र की श्रेष्ठता, गोपनीयता और समापन

श्लोक 281–320: श्रीचक्र-पूजा, अन्य स्तोत्रों से तुलना, कलियुग में नाम-कीर्तन, गोपनीयता की परम्परागत भाषा, और सूत द्वारा संवाद का समापन; अन्त में अध्याय 36 की समापन-पंक्ति।

Shloka 281

श्रीमन्त्रराजसदृशो यथा मन्त्रो न विद्यते ।
देवता ललितातुल्या यथा नास्ति घटोद्भव ॥२८१॥

śrīmantrarājasadṛśo yathā mantro na vidyate |
devatā lalitātulyā yathā nāsti ghaṭodbhava ||281||

English meaning: Addressing Agastya as pot-born, the speaker praises the sovereign mantra and Lalita as without equal. This comparative claim belongs to the hymn's devotional voice; it is not an editorial judgment about other traditions.

हिंदी अर्थ: वक्ता अगस्त्य को 'घटोद्भव' कहकर कहता है कि मन्त्रराज के समान कोई मन्त्र और ललिता के समान कोई देवी नहीं है। यह स्तुति का तुलनात्मक दावा है, संपादकीय तथ्य या अन्य परंपराओं का निषेध नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta Agastya ko 'ghatodbhava' kehkar kehta hai ki Mantraraj ke samaan koi mantra aur Lalita ke samaan koi devi nahin hai. Yeh stuti ka tulnaatmak daava hai, sampaadakiya tathya ya anya paramparaaon ka nishedh nahin.

Shloka 282

रहस्यनामसाहस्रतुल्या नास्ति तथा स्तुतिः ।
लिखित्वा पुस्तके यस्तु नामसाहस्रमुत्तमम् ॥२८२॥

rahasyanāmasāhasratulyā nāsti tathā stutiḥ |
likhitvā pustake yastu nāmasāhasramuttamam ||282||

English meaning: The first line praises the secret thousand names as an incomparable hymn. The second begins a statement about a person who writes the names in a book; its outcome follows in the next unit.

हिंदी अर्थ: पहली पंक्ति कहती है कि इस रहस्यनामसाहस्र के समान कोई स्तुति नहीं है। दूसरी पंक्ति पुस्तक में इस नामसाहस्र को लिखने वाले का प्रसंग शुरू करती है, जो अगले पद में पूरा होता है।

Roman Hindi meaning: Pehli pankti kehti hai ki is Rahasya-namasahasra ke samaan koi stuti nahin hai. Doosri pankti pustak mein is namasahasra ko likhne vaale ka prasang shuru karti hai, jo agle pad mein poora hota hai.

Shloka 283

समर्चयेत्सदा भक्त्या तस्य तुष्यति सुन्दरी ।
बहुनात्र किमुक्तेन शृणु त्वं कुम्भसम्भव ॥२८३॥

samarcayetsadā bhaktyā tasya tuṣyati sundarī |
bahunātra kimuktena śṛṇu tvaṃ kumbhasambhava ||283||

English meaning: The speaker says that Sundari is pleased with one who devoutly worships the written book of names, then invites Agastya, addressed as pot-born, to listen further. The promised response is reported as the text's claim, not guaranteed.

हिंदी अर्थ: पुस्तक में लिखे नामों की भक्ति से पूजा करने पर सुन्दरी प्रसन्न होती हैं—ऐसा वक्ता कहता है। फिर वह अगस्त्य को 'कुम्भसम्भव' कहकर आगे सुनने को कहता है; इसे परिणाम की गारंटी नहीं माना गया है।

Roman Hindi meaning: Pustak mein likhe naamon ki bhakti se pooja karne par Sundari prasann hoti hain—aisa vakta kehta hai. Phir vah Agastya ko 'kumbhasambhava' kehkar aage sunne ko kehta hai; ise parinaam ki guarantee nahin maana gaya hai.

Shloka 284

नानेन सदृशं स्तोत्रं सर्वतन्त्रेषु विद्यते ।
तस्मादुपासको नित्यं कीर्तयेदिदमादरात् ॥२८४॥

nānena sadṛśaṃ stotraṃ sarvatantreṣu vidyate |
tasmādupāsako nityaṃ kīrtayedidamādarāt ||284||

English meaning: The speaker calls this hymn unequalled among the tantras and urges the devotee to recite it respectfully every day. This is the tradition's devotional exhortation, not a rule imposed on every reader.

हिंदी अर्थ: वक्ता सभी तन्त्रों में इस स्तोत्र को अद्वितीय बताकर उपासक से इसका नित्य आदरपूर्वक कीर्तन करने को कहता है। यह परंपरा की स्तुतिपरक सलाह है, सभी पाठकों पर लागू नियम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta sabhi tantron mein is stotra ko advitiya bataakar upaasak se iska nitya aadarpoorvak kirtan karne ko kehta hai. Yeh parampara ki stutiparak salaah hai, sabhi paathakon par laagu niyam nahin.

Shloka 285

एभिर्नामसहस्रैस्तु श्रीचक्रं योऽर्चयेत्सकृत् ।
पद्मैर्वा तुलसीपुष्पैः कह्लारैर्वा कदम्बकैः ॥२८५॥

ebhirnāmasahasraistu śrīcakraṃ yo'rcayetsakṛt |
padmairvā tulasīpuṣpaiḥ kahlārairvā kadambakaiḥ ||285||

English meaning: The speaker begins describing worship of the Shri Chakra once with these names, mentioning lotus, tulsi, kahlara and kadamba flowers. This flower list belongs to the source's ritual description, not a required-materials list for readers.

हिंदी अर्थ: वक्ता एक बार इन नामों के साथ श्रीचक्र की पूजा और कमल, तुलसी, कह्लार या कदम्ब के पुष्पों का उल्लेख करता है। पुष्पों की यह सूची पाठ के अनुष्ठान-वर्णन का हिस्सा है, वाल्कला की आवश्यक सामग्री-सूची नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta ek baar in naamon ke saath Shrichakra ki pooja aur kamal, tulsi, kahlar ya kadamb ke phoolon ka ullekh karta hai. Phoolon ki yeh soochi paath ke anushthaan-varnan ka hissa hai, Valkala ki aavashyak saamagri-soochi nahin.

Shloka 286

चम्पकैर्जातिकुसुमैर्मल्लिकाकरवीरकैः ।
उत्पलैर्बिल्वपत्रैर्वा कुन्दकेसरपाटलैः ॥२८६॥

campakairjātikusumairmallikākaravīrakaiḥ |
utpalairbilvapatrairvā kundakesarapāṭalaiḥ ||286||

English meaning: The text continues its list with champaka, jati, mallika, karavira, utpala, bilva leaves, kunda, kesara and patala. It names materials within the hymn; it offers no practical or safety advice about using any flower.

हिंदी अर्थ: पुष्पों और बिल्व-पत्तों की पिछली सूची में चम्पक, जाती, मल्लिका, करवीर, उत्पल, कुन्द, केसर और पाटल का उल्लेख जुड़ता है। यह पाठ की सूची है; किसी फूल के उपयोग की व्यावहारिक या सुरक्षा-संबंधी सलाह नहीं।

Roman Hindi meaning: Phoolon aur bilva patton ki pichhli soochi mein champak, jaati, mallika, karavir, utpal, kund, kesar aur paatal ka ullekh judta hai. Yeh paath ki soochi hai; kisi phool ke upyog ki vyaavahaarik ya suraksha-sambandhi salaah nahin.

Shloka 287

अन्यैः सुगन्धिकुसुमैः केतकीमाधवीमुखैः ।
तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोति महेश्वरः ॥२८७॥

anyaiḥ sugandhikusumaiḥ ketakīmādhavīmukhaiḥ |
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na śaknoti maheśvaraḥ ||287||

English meaning: After naming other fragrant flowers such as ketaki and madhavi, the speaker says that even Maheshvara cannot describe the merit of this worship. This is devotional praise of immeasurable benefit, not a guaranteed outcome.

हिंदी अर्थ: केतकी और माधवी जैसे अन्य सुगन्धित पुष्पों के उल्लेख के बाद वक्ता कहता है कि इस पूजा का पुण्यफल महेश्वर भी नहीं बता सकते। यह असीम फल की स्तुतिपरक भाषा है, परिणाम की गारंटी नहीं।

Roman Hindi meaning: Ketaki aur madhavi jaise anya sugandhit phoolon ke ullekh ke baad vakta kehta hai ki is pooja ka punya-phal Maheshvar bhi nahin bata sakte. Yeh aseem phal ki stutiparak bhaasha hai, parinaam ki guarantee nahin.

Shloka 288

सा वेत्ति ललिता देवी स्वचक्रार्चनजं फलम् ।
अन्ये कथं विजानीयुर्ब्रह्माद्याः स्वल्पमेधसः ॥२८८॥

sā vetti lalitā devī svacakrārcanajaṃ phalam |
anye kathaṃ vijānīyurbrahmādyāḥ svalpamedhasaḥ ||288||

English meaning: The speaker says that Lalita alone knows the result of worship of her chakra, calling even Brahma and the other deities limited in understanding here. This sectarian comparison is the hymn's voice, not Valkala's judgment of other deities or traditions.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि अपने चक्र की पूजा का फल ललिता देवी ही जानती हैं और ब्रह्मा आदि अन्य देवताओं को भी यहाँ अल्पबुद्धि बताता है। यह स्तुति की संप्रदायगत तुलना है, वाल्कला का अन्य देवताओं के बारे में निर्णय नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki apne chakra ki pooja ka phal Lalita Devi hi jaanti hain aur Brahma aadi anya devataaon ko bhi yahaan alp-buddhi bataata hai. Yeh stuti ki sampradaayagat tulna hai, Valkala ka anya devataaon ke baare mein nirnay nahin.

Shloka 289

प्रतिमासं पौर्णमास्यामेभिर्नामसहस्रकैः ।
रात्रौ यश्चक्रराजस्थामर्चयेत्परदेवताम् ॥२८९॥

pratimāsaṃ paurṇamāsyāmebhirnāmasahasrakaiḥ |
rātrau yaścakrarājasthāmarcayetparadevatām ||289||

English meaning: The speaker begins describing someone who worships the supreme Devi in the Chakra-raja with these names on each full-moon night; the stated result follows in 290. The verse supplies no location-specific timing or complete method.

हिंदी अर्थ: वक्ता हर महीने की पूर्णिमा की रात इन नामों से चक्रराज में विराजमान परम देवी की पूजा करने वाले का प्रसंग शुरू करता है; आगे उसका कथित फल बताया गया है। यहाँ किसी स्थान के लिए मुहूर्त या विधि निर्धारित नहीं की गई है।

Roman Hindi meaning: Vakta har mahine ki poornima ki raat in naamon se Chakraraj mein viraajmaan param Devi ki pooja karne vaale ka prasang shuru karta hai; aage uska kathit phal bataaya gaya hai. Yahaan kisi sthaan ke liye muhurat ya vidhi nirdhaarit nahin ki gayi hai.

Shloka 290

स एव ललितारूपस्तद्रूपा ललिता स्वयम् ।
न तयोर्विद्यते भेदो भेदकृत्पापकृद्भवेत् ॥२९०॥

sa eva lalitārūpastadrūpā lalitā svayam |
na tayorvidyate bhedo bhedakṛtpāpakṛdbhavet ||290||

English meaning: The speaker identifies the worshipper from 289 with Lalita and calls making a distinction between them sinful. This is the tradition's devotional identity claim, not an accusation directed at readers.

हिंदी अर्थ: पिछले पद के उपासक को वक्ता ललिता का रूप बताता है और दोनों में भेद मानने को पाप कहता है। यह साधक-देवी अभेद की परंपरागत धार्मिक भाषा है, किसी पाठक पर लगाया गया दोष नहीं।

Roman Hindi meaning: Pichhle pad ke upaasak ko vakta Lalita ka roop bataata hai aur donon mein bhed maanne ko paap kehta hai. Yeh saadhak-Devi abhed ki paaramparik dhaarmik bhaasha hai, kisi paathak par lagaaya gaya dosh nahin.

Shloka 291

महानवम्यां यो भक्तः श्रीदेवीं चक्रमध्यगाम् ।
अर्चयेन्नामसाहस्रैस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥२९१॥

mahānavamyāṃ yo bhaktaḥ śrīdevīṃ cakramadhyagām |
arcayennāmasāhasraistasya muktiḥ kare sthitā ||291||

English meaning: The speaker claims liberation is within reach for a devotee who worships the Devi at the chakra's center with these names on Mahanavami. This is the text's promised spiritual result, not a guaranteed outcome or a calendrical ruling.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि महानवमी पर चक्र के मध्य स्थित देवी की इन नामों से पूजा करने वाले भक्त के हाथ में मुक्ति है। यह पाठ का मुक्तिफल-वचन है; किसी के लिए परिणाम या तिथि-मुहूर्त की गारंटी नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki Mahanavami par chakra ke madhya sthit Devi ki in naamon se pooja karne vaale bhakt ke haath mein mukti hai. Yeh paath ka mukti-phal vachan hai; kisi ke liye parinaam ya tithi-muhurat ki guarantee nahin.

Shloka 292

यस्तु नामसहस्रेण शुक्रवारे समर्चयेत् ।
चक्रराजे महादेवीं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥२९२॥

yastu nāmasahasreṇa śukravāre samarcayet |
cakrarāje mahādevīṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu ||292||

English meaning: The speaker introduces the merit said to follow Friday worship of Mahadevi in the Chakra-raja with the thousand names. This is the source's setup for the next result, not a standalone method or compulsory day.

हिंदी अर्थ: वक्ता शुक्रवार को नामसहस्र के साथ चक्रराज में महादेवी की पूजा करने वाले के पुण्यफल को आगे सुनाने की भूमिका बनाता है। यह वर्णन अलग से पूजा-विधि या अनिवार्य दिन तय नहीं करता।

Roman Hindi meaning: Vakta shukravaar ko namasahasra ke saath Chakraraj mein Mahadevi ki pooja karne vaale ke punya-phal ko aage sunaane ki bhoomika banaata hai. Yeh varnan alag se pooja-vidhi ya anivaarya din tay nahin karta.

Shloka 293

सर्वान्कामानवाप्येह सर्वसौभाग्यसंयुतः ।
पुत्रपौत्रादिसंयुक्तो भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ॥२९३॥

sarvānkāmānavāpyeha sarvasaubhāgyasaṃyutaḥ |
putrapautrādisaṃyukto bhuktvā bhogānyathepsitān ||293||

English meaning: The speaker describes obtaining desired things here, enjoying good fortune with sons and grandsons, and then receiving the spiritual result stated in 294. This historical son-centered ideal is not presumed to be every reader's aspiration or a promised result.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि यहाँ इच्छाएँ पाकर, सौभाग्य और पुत्र-पौत्र सहित मनचाहे भोगों के बाद अगली पंक्ति में आध्यात्मिक फल मिलता है। पुत्र-केंद्रित परिवार की यह ऐतिहासिक कल्पना सभी पाठकों की आकांक्षा नहीं मानी जाती।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki yahaan ichchhaayen paakar, saubhaagya aur putra-pautra sahit manchaahe bhogon ke baad agli pankti mein aadhyaatmik phal milta hai. Putra-kendrit parivaar ki yeh aitihaasik kalpana sabhi paathakon ki aakaanksha nahin maani jaati.

Shloka 294

अन्ते श्रीललितादेव्याः सायुज्यमतिदुर्लभम् ।
प्रार्थनीयं शिवाद्यैश्च प्राप्नोत्येव न संशयः ॥२९४॥

ante śrīlalitādevyāḥ sāyujyamatidurlabham |
prārthanīyaṃ śivādyaiśca prāpnotyeva na saṃśayaḥ ||294||

English meaning: The speaker says the devotee ultimately attains rare union with Lalita, sought even by Shiva and others, without doubt. This is the hymn's spiritual benefit claim, not a verified or guaranteed result.

हिंदी अर्थ: वक्ता अंत में ललिता देवी के साथ उस दुर्लभ सायुज्य की प्राप्ति का निश्चय व्यक्त करता है जिसकी कामना शिव आदि भी करते हैं। यह पाठ का आध्यात्मिक फल-वचन है, प्रमाणित या गारंटीशुदा परिणाम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta ant mein Lalita Devi ke saath us durlabh saayujya ki praapti ka nishchay vyakt karta hai jiski kaamna Shiv aadi bhi karte hain. Yeh paath ka aadhyaatmik phal-vachan hai, pramaanit ya guarantee-shuda parinaam nahin.

Shloka 295

यः सहस्रं ब्राह्मणानामेभिर्नामसहस्रकैः ।
समर्च्य भोजयेद्भक्त्या पायसापूपषड्रसैः ॥२९५॥

yaḥ sahasraṃ brāhmaṇānāmebhirnāmasahasrakaiḥ |
samarcya bhojayedbhaktyā pāyasāpūpaṣaḍrasaiḥ ||295||

English meaning: The speaker describes honoring and feeding a thousand Brahmins with milk pudding, cakes and varied flavors while invoking these thousand names. This is the text's historical caste-specific prescription, not a site rule about whom to feed or include.

हिंदी अर्थ: वक्ता इन सहस्र नामों से एक हज़ार ब्राह्मणों का सत्कार कर उन्हें भक्ति से खीर, अपूप और विविध स्वादों वाला भोजन कराने का प्रसंग रखता है। यह ग्रंथ की ऐतिहासिक, जाति-विशिष्ट विधि है; साइट की भोजन या पात्रता-नीति नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta in sahasra naamon se ek hazaar brahmanon ka satkaar kar unhein bhakti se kheer, apoop aur vividh swaadon wala bhojan karaane ka prasang rakhta hai. Yeh granth ki aitihaasik, jaati-vishisht vidhi hai; site ki bhojan ya paatrata-neeti nahin.

Shloka 296

तस्मै प्रीणाति ललिता स्वसाम्राज्यं प्रयच्छति ।
न तस्य दुर्लभं वस्तु त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥२९६॥

tasmai prīṇāti lalitā svasāmrājyaṃ prayacchati |
na tasya durlabhaṃ vastu triṣu lokeṣu vidyate ||296||

English meaning: Continuing the preceding condition, the speaker says Lalita is pleased with that person, grants her sovereignty, and leaves nothing in the three worlds unattainable to them. This is a devotional benefit claim, not a guaranteed outcome.

हिंदी अर्थ: पिछले पद के प्रसंग में वक्ता कहता है कि ललिता उससे प्रसन्न होकर अपना साम्राज्य देती हैं और तीनों लोकों में उसके लिए कुछ दुर्लभ नहीं रहता। यह पाठ का फल-वचन है, किसी व्यक्ति को मिलने वाले परिणाम की गारंटी नहीं।

Roman Hindi meaning: Pichhle pad ke prasang mein vakta kehta hai ki Lalita usse prasann hokar apna saamraajya deti hain aur teenon lokon mein uske liye kuchh durlabh nahin rehta. Yeh paath ka phal-vachan hai, kisi vyakti ko milne wale parinaam ki guarantee nahin.

Shloka 297

निष्कामः कीर्तयेद्यस्तु नामसाहस्रमुत्तमम् ।
ब्रह्मज्ञानमवाप्नोति येन मुच्येत बन्धनात् ॥२९७॥

niṣkāmaḥ kīrtayed yastu nāmasāhasramuttamam |
brahmajñānamavāpnoti yena mucyeta bandhanāt ||297||

English meaning: The speaker says that a person who recites the thousand names without seeking a reward gains knowledge of Brahman that frees them from bondage. This is a traditional spiritual claim, not a verified result.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि जो व्यक्ति इच्छा-रहित होकर इस श्रेष्ठ सहस्रनाम का कीर्तन करता है, उसे बंधन से मुक्ति दिलाने वाला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होता है। यह आध्यात्मिक फल का पारंपरिक कथन है, सिद्ध परिणाम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki jo vyakti ichchha-rahit hokar is shreshth sahasranaam ka keertan karta hai, use bandhan se mukti dilaane wala brahmagyaan praapt hota hai. Yeh aadhyaatmik phal ka paaramparik kathan hai, siddh parinaam nahin.

Shloka 298

धनार्थी धनमाप्नोति यशोर्थी प्राप्नुयाद्यशः ।
विद्यार्थी चाप्नुयाद्विद्यां नामसाहस्रकीर्तनात् ॥२९८॥

dhanārthī dhanamāpnoti yaśorthī prāpnuyādyaśaḥ |
vidyārthī cāpnuyādvidyāṃ nāmasāhasrakīrtanāt ||298||

English meaning: The speaker promises wealth to one seeking wealth, fame to one seeking fame, and learning to one seeking learning through recitation. These are the text's benefit claims, not assured outcomes.

हिंदी अर्थ: वक्ता सहस्रनाम-कीर्तन से धन चाहने वाले को धन, यश चाहने वाले को यश और विद्या चाहने वाले को विद्या मिलने की बात कहता है। ये ग्रंथ के फल-वचन हैं, सुनिश्चित उपलब्धियाँ नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta sahasranaam-keertan se dhan chaahne waale ko dhan, yash chaahne waale ko yash aur vidya chaahne waale ko vidya milne ki baat kehta hai. Ye granth ke phal-vachan hain, sunishchit uplabdhiyan nahin.

Shloka 299

नानेन सदृशं स्तोत्रं भोगमोक्षप्रदं मुने ।
कीर्तनीयमिदं तस्माद्भोगमोक्षार्थिभिर्नरैः ॥२९९॥

nānena sadṛśaṃ stotraṃ bhogamokṣapradaṃ mune |
kīrtanīyamidaṃ tasmādbhogamokṣārthibhirnaraiḥ ||299||

English meaning: Addressing the sage, the speaker calls this hymn unmatched as a giver of worldly enjoyment and liberation, and recommends it to seekers of both. This is the text's own praise and benefit language, not an objective comparison or assurance.

हिंदी अर्थ: मुनि से वक्ता कहता है कि भोग और मोक्ष देने वाला इसके समान कोई स्तोत्र नहीं, इसलिए दोनों के इच्छुक लोगों को इसका कीर्तन करना चाहिए। यह पाठ की अपनी प्रशंसा और फल-वचन है, तुलनात्मक तथ्य या आश्वासन नहीं।

Roman Hindi meaning: Muni se vakta kehta hai ki bhog aur moksh dene waala iske samaan koi stotra nahin, isliye donon ke ichchhuk logon ko iska keertan karna chaahiye. Yeh paath ki apni prashansa aur phal-vachan hai, tulnaatmak tathya ya aashwaasan nahin.

Shloka 300

चतुराश्रमनिष्ठैश्च कीर्तनीयमिदं सदा ।
स्वधर्मसमनुष्ठानवैकल्यपरिपूर्तये ॥३००॥

caturāśramaniṣṭhaiśca kīrtanīyamidaṃ sadā |
svadharmasamanuṣṭhānavaikalyaparipūrtaye ||300||

English meaning: The speaker asks adherents of the four āśramas to recite it continually to make up for shortcomings in their own prescribed duties. This historical religious framework is not a requirement imposed on readers by the site.

हिंदी अर्थ: वक्ता चार आश्रमों का पालन करने वालों से इस पाठ का सदा कीर्तन करने को कहता है, ताकि अपने धर्म के आचरण में रह गई कमी पूरी हो। चार-आश्रम की यह ऐतिहासिक धार्मिक रूपरेखा पाठकों पर साइट की अनिवार्य अपेक्षा नहीं है।

Roman Hindi meaning: Vakta chaar aashramon ka paalan karne waalon se is paath ka sada keertan karne ko kehta hai, taaki apne dharm ke aacharan mein rah gayi kami poori ho. Chaar-aashram ki yeh aitihaasik dhaarmik rooprekha paathakon par site ki anivaarya apeksha nahin hai.

Shloka 301

कलौ पापैकबहुले धर्मानुष्ठानवर्जिते ।
नामानुकीर्तनं मुक्त्वा नृणां नान्यत्परायणम् ॥३०१॥

kalau pāpaikabahule dharmānuṣṭhānavarjite |
nāmānukīrtanaṃ muktvā nṛṇāṃ nānyatparāyaṇam ||301||

English meaning: The speaker depicts the Kali age as full of wrongdoing and deficient in religious observance, and says people have no refuge other than reciting the names. This is the text's religious position, not a universal obligation.

हिंदी अर्थ: वक्ता कलियुग को पाप से भरा और धर्माचरण से रहित बताकर मनुष्यों के लिए नाम-कीर्तन के सिवा कोई दूसरा आश्रय नहीं कहता है। यह युग और साधना के बारे में ग्रंथ का धार्मिक मत है, सभी के लिए अनिवार्य नियम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta Kaliyug ko paap se bhara aur dharmaacharan se rahit bataakar manushyon ke liye naam-keertan ke siwa koi doosra aashray nahin kehta hai. Yeh yug aur saadhana ke baare mein granth ka dhaarmik mat hai, sabhi ke liye anivaarya niyam nahin.

Shloka 302

लौकिकाद्वचनान्मुख्यं विष्णुनामानुकीर्तनम् ।
विष्णुनामसहस्राच्च शिवनामैकमुत्तमम् ॥३०२॥

laukikādvacanānmukhyaṃ viṣṇunāmānukīrtanam |
viṣṇunāmasahasrācca śivanāmaikamuttamam ||302||

English meaning: The speaker ranks chanting Vishnu's names above ordinary speech and one name of Shiva above Vishnu's thousand names, beginning a devotional comparison. This is sectarian praise within the text, not an objective ranking of traditions.

हिंदी अर्थ: वक्ता साधारण बोलचाल से विष्णु-नाम कीर्तन को श्रेष्ठ, और विष्णु के सहस्र नामों से शिव का एक नाम श्रेष्ठ बताकर अपनी क्रमिक तुलना शुरू करता है। यह पाठ की संप्रदायगत प्रशंसा है, अन्य परंपराओं का वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta saadhaaran bolchaal se Vishnu-naam keertan ko shreshth, aur Vishnu ke sahasra naamon se Shiv ka ek naam shreshth bataakar apni kramik tulna shuru karta hai. Yeh paath ki sampradaayagat prashansa hai, anya paramparaaon ka vastunishth moolyaankan nahin.

Shloka 303

शिवनामसहस्राच्च देव्या नामैकमुत्तमम् ।
देवीनामसहस्राणि कोटिशः सन्ति कुम्भज ॥३०३॥

śivanāmasahasrācca devyā nāmaikamuttamam |
devīnāmasahasrāṇi koṭiśaḥ santi kumbhaja ||303||

English meaning: The speaker ranks one name of the Goddess above Shiva's thousand names and tells Kumbhaja (Agastya) that there are countless Goddess thousand-name hymns. The ranking belongs to this devotional text, not to the site.

हिंदी अर्थ: वक्ता शिव के सहस्र नामों से देवी का एक नाम श्रेष्ठ बताता है और कुम्भज, यानी अगस्त्य, से कहता है कि देवी के सहस्रनाम अनेक हैं। यह उसी स्तुति की संप्रदायगत तुलना है, साइट का निर्णय नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta Shiv ke sahasra naamon se Devi ka ek naam shreshth bataata hai aur Kumbhaj, yaani Agastya, se kehta hai ki Devi ke sahasranaam anek hain. Yeh usi stuti ki sampradaayagat tulna hai, site ka nirnay nahin.

Shloka 304

तेषु मुख्यं दशविधं नामसाहस्रमुच्यते ।
रहस्यनामसाहस्रमिदं शस्तं दशस्वपि ॥३०४॥

teṣu mukhyaṃ daśavidhaṃ nāmasāhasramucyate |
rahasyanāmasāhasramidaṃ śastaṃ daśasvapi ||304||

English meaning: The speaker says that ten kinds of thousand-name hymn are foremost among the many to the Goddess, and that this secret thousand-name hymn is commended even among those ten. Bhaskararaya's commentary names the ten as those of Ganga, Bhavani, Gayatri, Kali, Lakshmi, Sarasvati, Rajarajeshvari, Bala, Shyamala and Lalita.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि देवी के अनेक सहस्रनामों में दस प्रकार के सहस्रनाम प्रमुख हैं, और उन दस में भी यह रहस्यनाम-सहस्र प्रशस्त है। भास्करराय की टीका इन दस को गंगा, भवानी, गायत्री, काली, लक्ष्मी, सरस्वती, राजराजेश्वरी, बाला, श्यामला और ललिता के सहस्रनाम बताती है।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki Devi ke anek sahasranaamon mein das prakaar ke sahasranaam pramukh hain, aur un das mein bhi yah rahasyanaam-sahasra prashast hai. Bhaskararaya ki teeka in das ko Ganga, Bhavani, Gayatri, Kali, Lakshmi, Sarasvati, Rajarajeshvari, Bala, Shyamala aur Lalita ke sahasranaam bataati hai.

Shloka 305

तस्मात्संकीर्तयेन्नित्यं कलिदोषनिवृत्तये ।
मुख्यं श्रीमातृनामेति न जानन्ति विमोहिताः ॥३०५॥

tasmātsaṃkīrtayennityaṃ kalidoṣanivṛttaye |
mukhyaṃ śrīmātṛnāmeti na jānanti vimohitāḥ ||305||

English meaning: The speaker says one should therefore chant the Mother's names continually to dispel the faults of the Kali age, and that deluded people do not recognize the Mother's name as foremost. This is the hymn's religious claim, not a guaranteed outcome or a judgment on other devotees.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि इसलिए कलियुग के दोषों से निवृत्ति के लिए नित्य कीर्तन करना चाहिए; उसके अनुसार मोहित लोग नहीं जानते कि श्रीमाता का नाम प्रमुख है। यह ग्रंथ का धार्मिक दावा है, परिणाम की गारंटी या दूसरे भक्तों का मूल्यांकन नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki isliye Kaliyug ke doshon se nivritti ke liye nitya keertan karna chahiye; uske anusaar mohit log nahin jaante ki Shrimata ka naam pramukh hai. Yeh granth ka dhaarmik daava hai, parinaam ki guarantee ya doosre bhakton ka moolyaankan nahin.

Shloka 306

विष्णुनामपराः केचिच्छिवनामपराः परे ।
न कश्चिदपि लोकेषु ललितानामतत्परः ॥३०६॥

viṣṇunāmaparāḥ kecicchivanāmaparāḥ pare |
na kaścidapi lokeṣu lalitānāmatatparaḥ ||306||

English meaning: The speaker says some devote themselves to Vishnu's names and others to Shiva's, yet finds none devoted to Lalita's names. This is the dialogue's sectarian hyperbole, not a verified fact about other devotees.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि कुछ लोग विष्णु और दूसरे शिव के नामों में लगे हैं, पर ललिता के नामों में तत्पर कोई नहीं मिलता। यह संवाद की संप्रदायगत अतिशयोक्ति है, दूसरे भक्तों के बारे में प्रमाणित तथ्य नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki kuch log Vishnu aur doosre Shiv ke naamon mein lage hain, par Lalita ke naamon mein tatpar koi nahin milta. Yeh samvaad ki sampradaayagat atishayokti hai, doosre bhakton ke baare mein pramaanit tathya nahin.

Shloka 307

येनान्यदेवतानाम कीर्तितं जन्मकोटिषु ।
तस्यैव भवति श्रद्धा श्रीदेवीनामकीर्तने ॥३०७॥

yenānyadevatānāma kīrtitaṃ janmakoṭiṣu |
tasyaiva bhavati śraddhā śrīdevīnāmakīrtane ||307||

English meaning: The speaker says faith in chanting the Goddess's names arises in one who has sung other deities' names over countless births. Its rebirth and special-eligibility premise belongs to the text.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि जिसने असंख्य जन्मों में अन्य देवताओं के नाम गाए हैं, उसी में श्रीदेवी के नामों के कीर्तन की श्रद्धा उत्पन्न होती है। पुनर्जन्म और विशिष्ट पात्रता का यह कथन ग्रंथ की मान्यता है।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki jisne asankhya janmon mein anya devtaaon ke naam gaaye hain, usi mein Shridevi ke naamon ke keertan ki shraddha utpann hoti hai. Punarjanm aur vishisht paatrata ka yeh kathan granth ki maanyata hai.

Shloka 308

चरमे जन्मनि यथा श्रीविद्योपासको भवेत् ।
नामसाहस्रपाठश्च तथा चरमजन्मनि ॥३०८॥

carame janmani yathā śrīvidyopāsako bhavet |
nāmasāhasrapāṭhaśca tathā caramajanmani ||308||

English meaning: The speaker associates becoming a Śrīvidyā worshipper and reciting the thousand names with a 'final birth.' This is a traditional rebirth belief, not evidence of any reader's spiritual status.

हिंदी अर्थ: वक्ता श्रीविद्या-उपासक बनने और इस सहस्रनाम का पाठ करने को 'अंतिम जन्म' से जोड़ता है। यह परंपरागत पुनर्जन्म-संबंधी मान्यता है; किसी पाठक की आध्यात्मिक स्थिति का प्रमाण नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta Shrividya-upaasak banne aur is sahasranaam ka paath karne ko 'antim janm' se jodta hai. Yeh paramparaagat punarjanm-sambandhi maanyata hai; kisi paathak ki aadhyaatmik sthiti ka pramaan nahin.

Shloka 309

यथैव विरला लोके श्रीविद्याचारवेदिनः ।
तथैव विरलो गुह्यनामसाहस्रपाठकः ॥३०९॥

yathaiva viralā loke śrīvidyācāravedinaḥ |
tathaiva viralo guhyanāmasāhasrapāṭhakaḥ ||309||

English meaning: The speaker compares the rarity of those versed in Śrīvidyā practice with the rarity of readers of the secret thousand names. This is praise by comparison, not an access rule for readers.

हिंदी अर्थ: वक्ता कहता है कि संसार में श्रीविद्या के आचार को जानने वाले जैसे विरले हैं, वैसे ही गुप्त सहस्रनाम का पाठ करने वाले भी विरले हैं। यह दुर्लभता की स्तुतिपरक तुलना है, पाठ के लिए प्रवेश-नियम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta kehta hai ki sansaar mein Shrividya ke aachaar ko jaanne waale jaise virle hain, waise hi gupt sahasranaam ka paath karne waale bhi virle hain. Yeh durlabhata ki stutiparak tulna hai, paath ke liye pravesh-niyam nahin.

Shloka 310

मन्त्रराजजपश्चैव चक्रराजार्चनं तथा ।
रहस्यनामपाठश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ॥३१०॥

mantrarājajapaścaiva cakrarājārcanaṃ tathā |
rahasyanāmapāṭhaśca nālpasya tapasaḥ phalam ||310||

English meaning: The speaker says recitation of the king of mantras, worship of the king of diagrams, and reading the secret names are not fruits of slight austerity. These are Śrīvidyā terms, not added ritual instructions.

हिंदी अर्थ: वक्ता मन्त्रराज-जप, चक्रराज-अर्चन और रहस्यनाम-पाठ को थोड़े तप का फल नहीं बताता। ये श्रीविद्या-संदर्भ के तकनीकी शब्द हैं; यहाँ उनसे कोई नया अनुष्ठान-निर्देश नहीं दिया जा रहा।

Roman Hindi meaning: Vakta mantraraaj-jap, chakraraaj-archan aur rahasyanaam-paath ko thode tap ka phal nahin bataata. Ye Shrividya-sandarbh ke takneeki shabd hain; yahaan unse koi naya anushthaan-nirdesh nahin diya ja raha.

Shloka 311

अपठन्नामसाहस्रं प्रीणयेद्यो महेश्वरीम् ।
स चक्षुषा विना रूपं पश्येदेव विमूढधीः ॥३११॥

apaṭhannāmasāhasraṃ prīṇayedyo maheśvarīm |
sa cakṣuṣā vinā rūpaṃ paśyedeva vimūḍhadhīḥ ||311||

English meaning: The speaker likens trying to please Maheśvarī without reading the thousand names to trying to see form without eyes. The simile emphasizes this text; it does not establish an actual limit on the Goddess's grace.

हिंदी अर्थ: वक्ता इस सहस्रनाम को पढ़े बिना महेश्वरी को प्रसन्न करने की चाह की तुलना आँखों के बिना रूप देखने से करता है। यह पाठ के महत्त्व पर ज़ोर देने वाली उपमा है, देवी की कृपा की वास्तविक सीमा नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta is sahasranaam ko padhe bina Maheshvari ko prasann karne ki chaah ki tulna aankhon ke bina roop dekhne se karta hai. Yeh paath ke mahatva par zor dene waali upama hai, Devi ki kripa ki vaastavik seema nahin.

Shloka 312

रहस्यनामसाहस्रं त्यक्त्वा यः सिद्धिकामुकः ।
स भोजनं विना नूनं क्षुन्निवृत्तिमभीप्सति ॥३१२॥

rahasyanāmasāhasraṃ tyaktvā yaḥ siddhikāmukaḥ |
sa bhojanaṃ vinā nūnaṃ kṣunnivṛttimabhīpsati ||312||

English meaning: The speaker compares seeking attainment while setting aside the secret thousand names to hoping to end hunger without food. This is a textual simile, not a promise of attainment.

हिंदी अर्थ: वक्ता रहस्यनाम-सहस्र को छोड़कर सिद्धि चाहने की तुलना भोजन के बिना भूख मिटाना चाहने से करता है। यह पाठ में प्रयुक्त उपमा है, किसी सिद्धि का वादा नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta rahasyanaam-sahasra ko chhodkar siddhi chaahne ki tulna bhojan ke bina bhookh mitaana chaahne se karta hai. Yeh paath mein prayukt upama hai, kisi siddhi ka vaada nahin.

Shloka 313

यो भक्तो ललितादेव्याः स नित्यं कीर्तयेदिदम् ।
नान्यथा प्रीयते देवी कल्पकोटिशतैरपि ॥३१३॥

yo bhakto lalitādevyāḥ sa nityaṃ kīrtayedidam |
nānyathā prīyate devī kalpakoṭiśatairapi ||313||

English meaning: The speaker asks a Lalita devotee to recite this regularly and claims the Goddess is otherwise not pleased even over innumerable aeons. That exclusivity is the hymn's language, not a universal site rule.

हिंदी अर्थ: वक्ता ललिता-भक्त से इस पाठ का नित्य कीर्तन करने को कहता है और दावा करता है कि देवी अन्यथा असंख्य कल्पों में भी प्रसन्न नहीं होतीं। यह स्तुति की अनन्यता-भाषा है, साइट का सार्वभौम नियम नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta Lalita-bhakt se is paath ka nitya keertan karne ko kehta hai aur daava karta hai ki Devi anyatha asankhya kalpon mein bhi prasann nahin hotin. Yeh stuti ki ananyata-bhaasha hai, site ka saarvabhaum niyam nahin.

Shloka 314

तस्माद्रहस्यनामानि श्रीमातुः प्रयतः पठेत् ।
इति ते कथितं स्तोत्रं रहस्यं कुम्भसंभव ॥३१४॥

tasmādrahasyanāmāni śrīmātuḥ prayataḥ paṭhet |
iti te kathitaṃ stotraṃ rahasyaṃ kumbhasaṃbhava ||314||

English meaning: The speaker therefore asks for attentive reading of the Mother's secret names and tells Kumbhasaṃbhava, Agastya, that he has recounted this secret hymn. This closes a point in the dialogue, not a new procedure.

हिंदी अर्थ: इसलिए वक्ता श्रीमाता के रहस्यनामों को एकाग्रता से पढ़ने को कहता है और कुम्भसंभव, अर्थात अगस्त्य, से कहता है कि यह रहस्य-स्तोत्र उन्हें सुना दिया गया है। यह संवाद का समापन-वाक्य है; अतिरिक्त विधि नहीं।

Roman Hindi meaning: Isliye vakta Shrimata ke rahasya-naamon ko ekaagrata se padhne ko kehta hai aur Kumbhasambhav, yaani Agastya, se kehta hai ki yeh rahasya-stotra unhen suna diya gaya hai. Yeh samvaad ka samaapan-vaakya hai; atirikt vidhi nahin.

Shloka 315

नाविद्यावेदिने ब्रूयान्नाभक्ताय कदाचन ।
यथैव गोप्या श्रीविद्या तथा गोप्यमिदं मुने ॥३१५॥

nāvidyāvedine brūyānnābhaktāya kadācana |
yathaiva gopyā śrīvidyā tathā gopyamidaṃ mune ||315||

English meaning: The speaker tells Agastya to guard this hymn as Śrīvidyā is guarded, and not teach it to someone unversed in that knowledge or lacking devotion. This is traditional secrecy language, not the site's reader-access policy.

हिंदी अर्थ: वक्ता मुनि अगस्त्य से कहता है कि जैसे श्रीविद्या को गोपनीय माना जाता है, वैसे ही यह स्तोत्र विद्या से अनभिज्ञ या अभक्त व्यक्ति को न बताया जाए। यह परंपरा की गोपनीयता-संबंधी भाषा है, साइट की पाठक-प्रतिबंध नीति नहीं।

Roman Hindi meaning: Vakta muni Agastya se kehta hai ki jaise Shrividya ko gopaniya maana jaata hai, waise hi yeh stotra vidya se anabhigya ya abhakt vyakti ko na bataaya jaaye. Yeh parampara ki gopaniyata-sambandhi bhaasha hai, site ki paathak-pratibandh neeti nahin.

Shloka 316

पशुतुल्येषु न ब्रूयाज्जनेषु स्तोत्रमुत्तमम् ।
यो ददाति विमूढात्मा श्रीविद्यारहिताय तु ॥३१६॥

paśutulyeṣu na brūyājjaneṣu stotramuttamam |
yo dadāti vimūḍhātmā śrīvidyārahitāya tu ||316||

English meaning: The speaker continues the restriction using an animal comparison for certain people and calls a giver to someone without Śrīvidyā foolish. These are harsh historical eligibility labels within the text; the site does not classify or insult readers this way.

हिंदी अर्थ: वक्ता इस स्तोत्र को उन लोगों को न बताने की बात आगे बढ़ाता है जिन्हें वह पशु-समान कहता है, और श्रीविद्या से रहित व्यक्ति को देने वाले को मूढ़ कहता है। यह ग्रंथ की कठोर, ऐतिहासिक पात्रता-भाषा है; हम पाठकों के लिए ऐसे अपमानजनक वर्ग नहीं बनाते।

Roman Hindi meaning: Vakta is stotra ko un logon ko na bataane ki baat aage badhaata hai jinhen vah pashu-samaan kehta hai, aur Shrividya se rahit vyakti ko dene waale ko moodh kehta hai. Yeh granth ki kathor, aitihaasik paatrata-bhaasha hai; hum paathakon ke liye aise apamaanajanak varg nahin banaate.

Shloka 317

तस्मै कुप्यन्ति योगिन्यः सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ।
रहस्यनामसाहस्रं तस्मात्संगोपयेदिदम् ॥३१७॥

tasmai kupyanti yoginyaḥ so'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ |
rahasyanāmasāhasraṃ tasmātsaṃgopayedidam ||317||

English meaning: Continuing the previous sentence, the speaker claims the yoginīs become angry at such a giver and calls the act a great misfortune; he therefore urges secrecy. The anger and harm are religious claims, not verified outcomes or a rule limiting public access.

हिंदी अर्थ: पिछले कथन को जारी रखते हुए वक्ता दावा करता है कि ऐसे देने वाले पर योगिनियाँ क्रोधित होती हैं और उसे बड़ा अनर्थ माना जाता है; इसलिए वह रहस्यनाम-सहस्र को गुप्त रखने को कहता है। क्रोध और अनर्थ का यह धार्मिक दावा प्रमाणित परिणाम या सार्वजनिक पहुँच का नियम नहीं।

Roman Hindi meaning: Pichhle kathan ko jaari rakhte hue vakta daava karta hai ki aise dene waale par yoginiyaan krodhit hoti hain aur use bada anarth maana jaata hai; isliye vah rahasyanaam-sahasra ko gupt rakhne ko kehta hai. Krodh aur anarth ka yeh dhaarmik daava pramaanit parinaam ya saarvajanik pahunch ka niyam nahin.

Shloka 318

स्वतन्त्रेण मया नोक्तं तवापि कलशीभव ।
ललिताप्रेरणादेव मयोक्तं स्तोत्रमुत्तमम् ॥३१८॥

svatantreṇa mayā noktaṃ tavāpi kalaśībhava |
lalitāpreraṇādeva mayoktaṃ stotramuttamam ||318||

English meaning: Hayagriva addresses Agastya as Kalaśībhava and says he had not told it on his own initiative, not even to him; he has recounted this excellent hymn only through Lalita's prompting. This is the speaker's religious explanation within the dialogue.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव अगस्त्य को 'कलशीभव' कहकर बताते हैं कि अपनी स्वतंत्र इच्छा से उन्होंने इसे अगस्त्य को भी नहीं बताया था; यह उत्तम स्तोत्र उन्होंने ललिता की प्रेरणा से ही सुनाया है। यह संवाद के भीतर वक्ता की धार्मिक व्याख्या है।

Roman Hindi meaning: Hayagriv Agastya ko 'Kalashibhav' kehkar bataate hain ki apni swatantra ichchha se unhone ise Agastya ko bhi nahin bataaya tha; yeh uttam stotra unhone Lalita ki prerana se hi sunaaya hai. Yeh samvaad ke bheetar vakta ki dhaarmik vyaakhya hai.

Shloka 319

कीर्तनीयमिदं भक्त्या कुम्भयोने निरन्तरम् ।
तेन तुष्टा महादेवी तवाभीष्टं प्रदास्यति ॥३१९॥

kīrtanīyamidaṃ bhaktyā kumbhayone nirantaram |
tena tuṣṭā mahādevī tavābhīṣṭaṃ pradāsyati ||319||

English meaning: Hayagriva asks pot-born Agastya to recite it continually with devotion and says the pleased Goddess will grant his desired boon. This is an assurance within the dialogue, not a guaranteed result for readers.

हिंदी अर्थ: हयग्रीव कुम्भयोनि अगस्त्य से भक्तिपूर्वक इसका निरंतर कीर्तन करने को कहते हैं और दावा करते हैं कि इससे प्रसन्न होकर महादेवी उनकी इच्छा पूरी करेंगी। यह संवाद का भक्तिपरक आश्वासन है, पाठक को फल मिलने की गारंटी नहीं।

Roman Hindi meaning: Hayagriv Kumbhayoni Agastya se bhaktipoorvak iska nirantar keertan karne ko kehte hain aur daava karte hain ki isse prasann hokar Mahadevi unki ichchha poori karengi. Yeh samvaad ka bhaktiparak aashwaasan hai, paathak ko phal milne ki guarantee nahin.

Shloka 320

सूत उवाच

इत्युक्त्वा श्रीहयग्रीवो ध्यात्वा श्रीललिताम्बिकाम् ।
आनन्दमग्नहृदयः सद्यः पुलकितोऽभवत् ॥३२०॥

ityuktvā śrīhayagrīvo dhyātvā śrīlalitāmbikām |
ānandamagnahṛdayaḥ sadyaḥ pulakito'bhavat ||320||

English meaning: Suta says that, having spoken, Hayagriva meditated on Lalitambika; his heart became immersed in joy and he was immediately thrilled. This is the dialogue's narrative close.

हिंदी अर्थ: सूत कहते हैं कि यह कहकर हयग्रीव ने श्री ललिताम्बिका का ध्यान किया; उनका हृदय आनंद में डूब गया और वे तत्काल रोमांचित हो उठे। यह संवाद का कथात्मक समापन है।

Roman Hindi meaning: Soot kehte hain ki yeh kehkar Hayagriv ne Shri Lalitambika ka dhyaan kiya; unka hriday aanand mein doob gaya aur ve turant romaanchit ho uthe. Yeh samvaad ka katha-atmak samaapan hai.

Colophon

इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितासहस्रनामस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥३६॥

iti śrībrahmāṇḍapurāṇe lalitopākhyāne hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitāsahasranāmastotraṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||

English meaning: This closing line identifies chapter 36, named Lalita Sahasranama Stotra, in the Hayagriva–Agastya dialogue of the Lalitopakhyana in the Brahmanda Purana. It is a chapter colophon, not an additional numbered hymn entry.

हिंदी अर्थ: इस समापन-पंक्ति में ब्रह्माण्ड पुराण के ललितोपाख्यान में हयग्रीव-अगस्त्य संवाद के 'ललिता सहस्रनाम स्तोत्र' नामक छत्तीसवें अध्याय को समाप्त बताया गया है। यह स्रोत-श्लोक ३२१ नहीं है।

Roman Hindi meaning: Is samaapan-pankti mein Brahmand Puran ke Lalitopakhyan mein Hayagriv-Agastya samvaad ke 'Lalita Sahasranam Stotra' naamak chhatteesven adhyaay ko samaapt bataaya gaya hai. Yeh srot-shlok 321 nahin hai.

What is Shri Lalita Sahasranamam?

Lalita Sahasranamam is the Sanskrit hymn of a thousand names of Goddess Lalita Mahatripurasundari, told by Hayagriva to the sage Agastya in the Brahmanda Purana's Lalitopakhyana. This page gives the whole chapter as printed in the 1927 Nirnaya Sagar edition: the opening dialogue, the dhyana verse, the thousand names in 183 verses, and the phalashruti, with Roman transliteration and original Hindi, Hinglish and English meanings. Verse numbers follow that print, which numbers both the dhyana and the first name verse 52.

Selected edition and scope

The Sanskrit follows the 1927 third edition published by Nirnaya Sagar Press, Bombay, edited by Vasudev Laxman Shastri Pansikar with Bhaskararaya's Saubhagya-Bhaskara commentary. The page includes the complete 36th chapter, from Agastya's question through printed verse 320 and the chapter's closing line. Bhaskararaya's commentary, its quotations and the ritual material printed inside it are not reproduced. Recitation books often add further dhyana verses or a separate nyasa; those are not part of this chapter and are not added.

Numbering and the thousand names

The 1927 print numbers the dhyana verse and the first name verse both 52, so the chapter has 321 numbered entries even though its last number is 320. The thousand names run from Shrimata in verse 52 to Lalitambika in verse 234, and the count was checked against the commentary's markers after every hundredth name. Where a line can be divided into names in more than one way, the meanings follow the commentary's division. Where the printed text differs from the reading the commentary explains, as at verses 76, 162 and 227, this page keeps the printed text and mentions the commentary's reading in the meaning.

Language and devotional claims

The Roman transliteration and the Hindi, Hinglish and English meanings are original reading aids tied to the printed Sanskrit; they are not a translation of the commentary. The phalashruti attributes health, wealth, offspring, protection, power over others and harm to enemies to recitation, and restricts who may receive the hymn. These are reported as the text's own traditional claims. Valkala does not present them as medical advice, guaranteed results, endorsement of coercion or harm, or rules about who may read this page.

Aids for reciting stotrams and ashtaks

These praise hymns are often recited seated before the deity, with incense and a mala at hand. Here are a few reviewed options.

Browse all pooja essentials

These are Amazon affiliate links. Valkala may earn a commission at no extra cost to you. Read the full affiliate disclosure.