Print / save as PDF. Choose what to include, then use your browser's Print command and pick "Save as PDF" to keep a copy. Or download the ready-made PDF (with transliteration). Back to the full reader

श्रीरामरक्षास्तोत्रम्

Shri Ram Raksha Stotra

Source: Sanskrit Wikisource — Ram Raksha Stotra, permanent revision 403980 (CC BY-SA). Also compared: Sanskrit Wikisource — Brihat Stotra Ratnakara (1912), Ram Raksha opening scan page; Creative Commons Attribution-ShareAlike license; 1912 scan leaf 256 — printed page 248; 1912 scan leaf 257 — printed page 249 (partly blank in this scan; read from the 1916 reprint); 1912 scan leaf 258 — printed page 250; Wikimedia Commons — 1912 edition metadata and public-domain scan statement; Internet Archive — original 1912 PDF; inspected page 257 has the same missing area; Internet Archive — Brihat Stotra Ratnakar, 1916 Nirnaya Sagar Press reprint (Kashmir Research Institute scan; work 105 on PDF pages 258–261, printed page 249 intact); Dharmartha Trust, Raghunath Temple, Jammu — eGangotri manuscript digitization (archive record states CC0 1.0); different sequence, comparison only.

विनियोग

Mantra

श्रीगणेशाय नमः ॥
अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य बुधकौशिक ऋषिः । श्रीसीतारामचन्द्रो देवता । अनुष्टुप् छन्दः । सीता शक्तिः । श्रीमद्धनुमान् कीलकम् । श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः ॥

śrīgaṇeśāya namaḥ ||
asya śrīrāmarakṣāstotramantrasya budhakauśika ṛṣiḥ | śrīsītārāmacandro devatā | anuṣṭup chandaḥ | sītā śaktiḥ | śrīmaddhanumān kīlakam | śrīrāmacandraprītyarthe rāmarakṣāstotrajape viniyogaḥ ||

Salutations to Ganesha. The traditional introduction names Budha Kaushika as seer, Sita-Ramachandra as deity, anustubh as metre, Sita as power and Hanuman as the ritual “pin” or kilaka, assigning the recitation to pleasing Ramachandra.

गणेश को नमस्कार। इस स्तोत्र के ऋषि बुधकौशिक, देवता सीतारामचन्द्र, छंद अनुष्टुप्, शक्ति सीता और कीलक हनुमान बताए गए हैं। रामचन्द्र की प्रसन्नता के लिए इसके जप का विनियोग है। यह पाठ का पारंपरिक परिचय है।

ध्यान

Shloka

अथ ध्यानम् ॥
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं
पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ।
वामांकारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं
नानाऽलंकारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डलं रामचन्द्रम् ॥१॥
इति ध्यानम् ॥

atha dhyānam ||
dhyāyedājānubāhuṃ dhṛtaśaradhanuṣaṃ baddhapadmāsanasthaṃ
pītaṃ vāso vasānaṃ navakamaladalaspardhinetraṃ prasannam |
vāmāṃkārūḍhasītāmukhakamalamilallocanaṃ nīradābhaṃ
nānā'laṃkāradīptaṃ dadhatamurujaṭāmaṇḍalaṃ rāmacandram ||1||
iti dhyānam ||

Meditate on Ramachandra, whose arms reach his knees, seated in lotus posture with bow and arrows. Clothed in yellow, serene, cloud-dark and lotus-eyed, he gazes at Sita seated on his left lap, shining with ornaments and a great crown of matted hair.

रामचन्द्र का ध्यान करें: उनकी भुजाएँ घुटनों तक हैं, हाथों में धनुष-बाण हैं और वे पद्मासन में बैठे हैं। पीले वस्त्र, खिले कमल जैसे नेत्र और प्रसन्न मुख वाले मेघवर्ण राम की दृष्टि बाईं गोद में बैठी सीता के मुख पर है। वे अनेक आभूषण और विशाल जटामंडल धारण करते हैं।

आरम्भ: राम का ध्यान

Shloka 1

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् ।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥१॥

caritaṃ raghunāthasya śatakoṭipravistaram |
ekaikamakṣaraṃ puṃsāṃ mahāpātakanāśanam ||1||

Raghunatha’s story is described as immeasurably vast. The hymn expresses the belief that each syllable destroys even grave wrongdoing.

रघुनाथ का चरित अत्यंत विशाल कहा गया है। स्तोत्र का भक्तिपरक कथन है कि उसका एक-एक अक्षर बड़े पापों का नाश करता है।

Shloka 2

ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम् ।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥२॥

dhyātvā nīlotpalaśyāmaṃ rāmaṃ rājīvalocanam |
jānakīlakṣmaṇopetaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitam ||2||

Meditate on dark, blue-lotus-hued Rama with lotus-like eyes, accompanied by Sita and Lakshmana and crowned with matted hair.

नीले कमल के समान श्याम, कमलनयन राम का ध्यान करें, जो सीता और लक्ष्मण के साथ हैं और जटाओं का मुकुट धारण करते हैं।

Shloka 3

सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तंचरान्तकम् ।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥३॥

sāsitūṇadhanurbāṇapāṇiṃ naktaṃcarāntakam |
svalīlayā jagattrātumāvirbhūtamajaṃ vibhum ||3||

Rama bears sword, quiver, bow and arrows and brings an end to the night-roaming demons. The unborn, all-pervading Lord appears freely to protect the world.

राम तलवार, तरकश, धनुष और बाण धारण करते हैं तथा रात्रिचर राक्षसों का अंत करते हैं। अजन्मा, व्यापक प्रभु अपनी लीला से जगत की रक्षा के लिए प्रकट हुए हैं।

कवच: अंग-अंग की रक्षा

Shloka 4

रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम् ।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः ॥४॥

rāmarakṣāṃ paṭhetprājñaḥ pāpaghnīṃ sarvakāmadām |
śiro me rāghavaḥ pātu bhālaṃ daśarathātmajaḥ ||4||

The wise are urged to recite this prayer, praised within the hymn as removing sin and fulfilling desires. May Raghava protect my head and Dasharatha’s son my forehead.

बुद्धिमान व्यक्ति इस रामरक्षा का पाठ करे, जिसे स्तोत्र पाप मिटाने और कामनाएँ पूरी करने वाली कहता है। राघव मेरे सिर और दशरथ-पुत्र मेरे ललाट की रक्षा करें।

Shloka 5

कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती ।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः ॥५॥

kausalyeyo dṛśau pātu viśvāmitrapriyaḥ śrutī |
ghrāṇaṃ pātu makhatrātā mukhaṃ saumitrivatsalaḥ ||5||

May Kaushalya’s son guard my eyes, Vishvamitra’s beloved my ears, the protector of the sacrifice my nose, and Rama who loves Lakshmana my mouth.

कौसल्या-पुत्र मेरी आँखों, विश्वामित्र के प्रिय मेरे कानों, यज्ञ के रक्षक मेरी नाक और लक्ष्मण पर स्नेह रखने वाले राम मेरे मुख की रक्षा करें।

Shloka 6

जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः ।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः ॥६॥

jihvāṃ vidyānidhiḥ pātu kaṇṭhaṃ bharatavanditaḥ |
skandhau divyāyudhaḥ pātu bhujau bhagneśakārmukaḥ ||6||

May Rama, treasury of knowledge, protect my tongue, and the one honoured by Bharata my throat. May the bearer of divine weapons guard my shoulders and the breaker of Shiva’s bow my arms.

विद्या के भंडार राम मेरी जीभ और भरत से वंदित प्रभु मेरे गले की रक्षा करें। दिव्य आयुध वाले मेरे कंधों और शिव का धनुष तोड़ने वाले मेरी भुजाओं की रक्षा करें।

Shloka 7

करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् ।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः ॥७॥

karau sītāpatiḥ pātu hṛdayaṃ jāmadagnyajit |
madhyaṃ pātu kharadhvaṃsī nābhiṃ jāmbavadāśrayaḥ ||7||

May Sita’s husband protect my hands and the victor over Jamadagni’s son my heart. May Khara’s destroyer guard my middle and Jambavan’s refuge my navel.

सीता के पति मेरे हाथों और जमदग्नि-पुत्र पर विजय पाने वाले राम मेरे हृदय की रक्षा करें। खर का नाश करने वाले मेरे मध्यभाग और जाम्बवान के आश्रयदाता मेरी नाभि की रक्षा करें।

Shloka 8

सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः ।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत् ॥८॥

sugrīveśaḥ kaṭī pātu sakthinī hanumatprabhuḥ |
ūrū raghūttamaḥ pātu rakṣaḥkulavināśakṛt ||8||

May Sugriva’s lord guard my waist and Hanuman’s master my thighs. May the foremost Raghu descendant, destroyer of the demon clan, protect both thighs. This reading uses two terms for the thighs.

सुग्रीव के स्वामी मेरी कमर और हनुमान के प्रभु मेरी जाँघों की रक्षा करें। रघुकुल में श्रेष्ठ, राक्षस-कुल का विनाश करने वाले राम मेरी दोनों जाँघों की रक्षा करें। इस पाठ में जाँघों के लिए दो शब्द आते हैं।

Shloka 9

जानुनी सेतुकृत्पातु जंघे दशमुखान्तकः ।
पादौ बिभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः ॥९॥

jānunī setukṛtpātu jaṃghe daśamukhāntakaḥ |
pādau bibhīṣaṇaśrīdaḥ pātu rāmo'khilaṃ vapuḥ ||9||

May the bridge-builder guard my knees, Ravana’s conqueror my lower legs, and the giver of prosperity to Vibhishana my feet. May Rama protect my entire body.

सेतु बनाने वाले राम मेरे घुटनों, रावण का अंत करने वाले मेरी पिंडलियों और विभीषण को वैभव देने वाले मेरे पैरों की रक्षा करें। राम मेरे पूरे शरीर की रक्षा करें।

फलश्रुति और स्तोत्र का उद्गम

Shloka 10

एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत् ।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥१०॥

etāṃ rāmabalopetāṃ rakṣāṃ yaḥ sukṛtī paṭhet |
sa cirāyuḥ sukhī putrī vijayī vinayī bhavet ||10||

The hymn says that a virtuous person who recites this protective prayer, filled with Rama’s strength, becomes long-lived, happy, blessed with sons, victorious and humble. This is the hymn’s traditional promise, not a guaranteed outcome.

स्तोत्र कहता है कि राम के बल से युक्त इस रक्षा-पाठ को पढ़ने वाला पुण्यशील व्यक्ति दीर्घायु, सुखी, पुत्रवान, विजयी और विनयी होता है। यह स्तोत्र का पारंपरिक फल-वचन है, निश्चित परिणाम की गारंटी नहीं।

Shloka 11

पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः ।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः ॥११॥

pātālabhūtalavyomacāriṇaśchadmacāriṇaḥ |
na draṣṭumapi śaktāste rakṣitaṃ rāmanāmabhiḥ ||11||

According to the hymn, threatening beings that roam below the earth, on earth or in the sky, or move in disguise, cannot even see one protected by Rama’s names. This is the hymn’s devotional statement.

स्तोत्र के अनुसार पाताल, धरती और आकाश में विचरने वाले तथा छिपकर चलने वाले भयकारी जीव राम के नामों से सुरक्षित व्यक्ति को देख भी नहीं सकते। यह स्तोत्र का भक्तिपरक कथन है।

Shloka 12

रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन् ।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥१२॥

rāmeti rāmabhadreti rāmacandreti vā smaran |
naro na lipyate pāpairbhuktiṃ muktiṃ ca vindati ||12||

Remembering Rama, Ramabhadra or Ramachandra is said to keep one untouched by sin and bring both worldly enjoyment and liberation.

राम, रामभद्र या रामचन्द्र का स्मरण करने वाले को पाप से अलिप्त रहने, सांसारिक सुख और मुक्ति पाने का आश्वासन दिया गया है।

Shloka 13

जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम् ।
यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः ॥१३॥

jagajjaitraikamantreṇa rāmanāmnābhirakṣitam |
yaḥ kaṇṭhe dhārayettasya karasthāḥ sarvasiddhayaḥ ||13||

Rama’s name is called the one mantra that conquers the world. The hymn says that whoever “holds at the throat” this protection, guarded by that name, has every accomplishment in hand. The phrase can simply mean knowing it by heart; no method of making or wearing an amulet is given here.

रामनाम को जगत पर विजय पाने वाला अद्वितीय मंत्र कहा गया है। स्तोत्र कहता है कि उससे सुरक्षित इस रक्षा को जो «कंठ में धारण» करे, उसके हाथ में सब सिद्धियाँ हैं। «कंठ में धारण» का सहज अर्थ कंठस्थ करना भी हो सकता है; यहाँ ताबीज़ बनाने या पहनने की कोई विधि नहीं दी गई है।

Shloka 14

वज्रपंजरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् ।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमंगलम् ॥१४॥

vajrapaṃjaranāmedaṃ yo rāmakavacaṃ smaret |
avyāhatājñaḥ sarvatra labhate jayamaṃgalam ||14||

This armour of Rama is called the “thunderbolt cage.” The hymn says that one who remembers it has commands that are never obstructed and gains victory and auspiciousness everywhere. This is the hymn’s traditional assurance, not a guaranteed outcome.

इस रामकवच को «वज्रपंजर» (वज्र का पिंजरा) कहा गया है। स्तोत्र कहता है कि इसका स्मरण करने वाले की आज्ञा कहीं नहीं रुकती और उसे सर्वत्र विजय तथा मंगल मिलता है। यह पाठ का पारंपरिक आश्वासन है, निश्चित परिणाम नहीं।

Shloka 15

आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः ।
तथा लिखितवान्प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः ॥१५॥

ādiṣṭavānyathā svapne rāmarakṣāmimāṃ haraḥ |
tathā likhitavānprātaḥ prabuddho budhakauśikaḥ ||15||

The hymn gives its traditional origin story: Shiva taught the prayer in a dream, and Budha Kaushika wrote it down on waking in the morning.

स्तोत्र अपने उद्गम का वर्णन करता है: शिव ने स्वप्न में यह रामरक्षा बताई और बुधकौशिक ने प्रातः जागकर उसे लिख लिया।

राम-लक्ष्मण की स्तुति और रक्षा

Shloka 16

आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम् ।
अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान्स नः प्रभुः ॥१६॥

ārāmaḥ kalpavṛkṣāṇāṃ virāmaḥ sakalāpadām |
abhirāmastrilokānāṃ rāmaḥ śrīmānsa naḥ prabhuḥ ||16||

Rama is pictured as a grove of wish-fulfilling trees, the ending of all troubles and the delight of the three worlds. That glorious Rama is our Lord.

राम को कल्पवृक्षों का उपवन, सब विपत्तियों का विराम और तीनों लोकों को आनंद देने वाला कहा गया है। ऐसे श्रीसम्पन्न राम हमारे प्रभु हैं।

Shloka 17

तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥१७॥

taruṇau rūpasampannau sukumārau mahābalau |
puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau ||17||

Rama and Lakshmana are young, handsome, gentle and powerful, with large lotus-like eyes, dressed in bark cloth and black antelope skin.

राम और लक्ष्मण युवा, सुंदर, सुकुमार और अत्यंत बलवान हैं। उनकी आँखें बड़े कमलों जैसी हैं और वे वल्कल तथा काले मृगचर्म के वस्त्र धारण करते हैं।

Shloka 18

फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥१८॥

phalamūlāśinau dāntau tāpasau brahmacāriṇau |
putrau daśarathasyaitau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||18||

These brothers, Rama and Lakshmana, sons of Dasharatha, live on fruit and roots, restrain their senses and follow the discipline of ascetics and celibates.

दशरथ के ये दोनों पुत्र और भाई राम-लक्ष्मण फल-मूल खाते, इंद्रियों को वश में रखते और तपस्वी जीवन व ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं।

Shloka 19

शरण्यौ सर्वसत्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
रक्षःकुलनिहन्तारौ त्रायेतां नौ रघूत्तमौ ॥१९॥

śaraṇyau sarvasatvānāṃ śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām |
rakṣaḥkulanihantārau trāyetāṃ nau raghūttamau ||19||

May the two best of Raghu’s line, refuge of all beings, foremost of all archers and destroyers of the demon clan, protect the two of us. The 1912 print has the dual “nau” (us two); many recitations and the reading aid have “no” (us).

सभी प्राणियों को शरण देने वाले, सब धनुर्धरों में श्रेष्ठ और राक्षस-कुल का नाश करने वाले रघुवंश के ये दोनों श्रेष्ठ वीर हम दोनों की रक्षा करें। 1912 के छपे पाठ में द्विवचन «नौ» (हम दोनों) है; अनेक पाठों और सहायक पाठ में «नो» (हमारी) मिलता है।

Shloka 20

आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषंगसंगिनौ ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम् ॥२०॥

āttasajjadhanuṣāviṣuspṛśāvakṣayāśuganiṣaṃgasaṃginau |
rakṣaṇāya mama rāmalakṣmaṇāvagrataḥ pathi sadaiva gacchatām ||20||

May Rama and Lakshmana always walk ahead of me on the path to protect me, holding ready bows, touching their arrows and bearing quivers of inexhaustible arrows. The print reads “sajja” (ready); many recitations have “sajya” (strung).

तैयार धनुष हाथ में लिए, बाणों को छूते हुए और कभी खाली न होने वाले बाणों के तरकश धारण किए राम और लक्ष्मण मेरी रक्षा के लिए मार्ग में सदा मेरे आगे चलें। छपे पाठ में «सज्ज» (तैयार) है; अनेक पाठों में «सज्य» (प्रत्यंचा चढ़ा) मिलता है।

Shloka 21

सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा ।
गच्छन्मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः ॥२१॥

sannaddhaḥ kavacī khaḍgī cāpabāṇadharo yuvā |
gacchanmanoratho'smākaṃ rāmaḥ pātu salakṣmaṇaḥ ||21||

Armed and armoured, bearing sword, bow and arrows, youthful Rama—our heart's desire—going with us, may he protect us together with Lakshmana. (The print reads gacchan manoratho'smākaṃ, 'going, our heart's desire'; many people recite gacchan manorathān naś ca, 'going ahead, may he protect our wishes and us'.)

कवच पहने, तलवार, धनुष और बाण धारण किए, सुसज्जित युवा राम—जो हमारे मनोरथ हैं—हमारे साथ चलते हुए लक्ष्मण सहित हमारी रक्षा करें। (छपा पाठ «गच्छन्मनोरथोऽस्माकं»—चलते हुए, हमारे मनोरथ—है; बहुत से लोग «गच्छन् मनोरथान्नश्च»—आगे चलते हुए हमारे मनोरथों की और हमारी रक्षा करें—पढ़ते हैं।)

राम के नाम और वन्दना

Shloka 22

रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली ।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः ॥२२॥

rāmo dāśarathiḥ śūro lakṣmaṇānucaro balī |
kākutsthaḥ puruṣaḥ pūrṇaḥ kausalyeyo raghūttamaḥ ||22||

Rama is praised as Dasharatha’s brave, powerful son, accompanied by Lakshmana, as Kakutstha, the complete person, Kaushalya’s son and foremost of Raghu’s line.

राम दशरथ के पुत्र, वीर और बलवान हैं; लक्ष्मण उनके साथ चलते हैं। वे काकुत्स्थ, पूर्ण पुरुष, कौसल्या-पुत्र और रघुवंश में श्रेष्ठ कहे गए हैं।

Shloka 23

वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः ।
जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः ॥२३॥

vedāntavedyo yajñeśaḥ purāṇapuruṣottamaḥ |
jānakīvallabhaḥ śrīmānaprameyaparākramaḥ ||23||

Rama is known through Vedanta, lord of sacrifice, the primordial supreme person, Janaki’s beloved and glorious in immeasurable valour.

राम वेदान्त से जाने जाने वाले, यज्ञ के स्वामी, आदि पुरुषोत्तम, जानकी के प्रिय और अपरिमित पराक्रम वाले श्रीसम्पन्न प्रभु हैं।

Shloka 24

इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः ।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं संप्राप्नोति न संशयः ॥२४॥

ityetāni japannityaṃ madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ |
aśvamedhādhikaṃ puṇyaṃ saṃprāpnoti na saṃśayaḥ ||24||

The verse says that “my devotee,” faithfully repeating these names every day, gains merit greater than an ashvamedha sacrifice, “without doubt.” This is the hymn’s traditional claim. The speaker of “my” is not identified in this passage and is left unattributed.

पाठ कहता है कि इन नामों का श्रद्धापूर्वक नित्य जप करने वाला «मेरा भक्त» निःसंदेह अश्वमेध से अधिक पुण्य पाता है। यह स्तोत्र का पारंपरिक कथन है। «मेरा» किसका है, यह इस अंश में स्पष्ट नहीं है, इसलिए इसे किसी वक्ता से नहीं जोड़ा गया है।

Shloka 25

रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम् ।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नरः ॥२५॥

rāmaṃ dūrvādalaśyāmaṃ padmākṣaṃ pītavāsasam |
stuvanti nāmabhirdivyairna te saṃsāriṇo naraḥ ||25||

Those praising dark, durva-leaf-hued, lotus-eyed Rama in yellow garments by his divine names are said to be free of worldly bondage.

दूर्वा की पत्ती जैसे श्याम, कमलनयन और पीले वस्त्रधारी राम की दिव्य नामों से स्तुति करने वालों के संसार-बंधन से मुक्त होने का भक्तिपरक कथन है। स्कैन के लुप्त अंशों का पाठ अभी अपुष्ट है।

Shloka 26

रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् ।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिं
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥२६॥

rāmaṃ lakṣmaṇapūrvajaṃ raghuvaraṃ sītāpatiṃ sundaraṃ
kākutsthaṃ karuṇārṇavaṃ guṇanidhiṃ viprapriyaṃ dhārmikam |
rājendraṃ satyasandhaṃ daśarathatanayaṃ śyāmalaṃ śāntamūrtiṃ
vande lokābhirāmaṃ raghukulatilakaṃ rāghavaṃ rāvaṇārim ||26||

I bow to beautiful Rama, Lakshmana’s elder brother, Sita’s husband and foremost of Raghu’s line: compassionate, virtuous, dear to brahmins, righteous, true to his word, serene and Ravana’s foe.

लक्ष्मण के बड़े भाई, सीता के पति और रघुवंश में श्रेष्ठ सुंदर राम को प्रणाम है। वे करुणा और गुणों के भंडार, ब्राह्मणों के प्रिय, धर्मनिष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ, शांत और रावण के शत्रु हैं।

Shloka 27

रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥२७॥

rāmāya rāmabhadrāya rāmacandrāya vedhase |
raghunāthāya nāthāya sītāyāḥ pataye namaḥ ||27||

Salutations to Rama, Ramabhadra, Ramachandra, the creator, lord of Raghu’s line, our Lord and Sita’s husband.

राम, रामभद्र, रामचन्द्र, सृष्टिकर्ता, रघुनाथ, सबके स्वामी और सीता के पति को नमस्कार है।

शरणागति और नाम-महिमा

Shloka 28

श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम
श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥२८॥

śrīrāma rāma raghunandana rāma rāma
śrīrāma rāma bharatāgraja rāma rāma |
śrīrāma rāma raṇakarkaśa rāma rāma
śrīrāma rāma śaraṇaṃ bhava rāma rāma ||28||

Repeating Rama’s name, the devotee calls him the joy of Raghu’s line, Bharata’s elder brother and fierce warrior, and asks him to become their refuge.

राम का नाम बार-बार लेकर भक्त उन्हें रघुवंश के आनंद, भरत के बड़े भाई और युद्ध में प्रचंड वीर के रूप में पुकारता है तथा उनसे अपनी शरण बनने की प्रार्थना करता है।

Shloka 29

श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि ।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥२९॥

śrīrāmacandracaraṇau manasā smarāmi
śrīrāmacandracaraṇau vacasā gṛṇāmi |
śrīrāmacandracaraṇau śirasā namāmi
śrīrāmacandracaraṇau śaraṇaṃ prapadye ||29||

I remember Ramachandra’s feet in my mind, praise them with my voice, bow my head before them and take refuge in them.

मैं मन से रामचन्द्र के चरणों को स्मरण करता हूँ, वाणी से उनका गुणगान करता हूँ, सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ और उन्हीं की शरण लेता हूँ।

Shloka 30

माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः
स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः ।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुर्नान्यं
जाने नैव जाने न जाने ॥३०॥

mātā rāmo matpitā rāmacandraḥ
svāmī rāmo matsakhā rāmacandraḥ |
sarvasvaṃ me rāmacandro dayālurnānyaṃ
jāne naiva jāne na jāne ||30||

Compassionate Rama is my mother, father, master, friend and everything. The devotee repeatedly declares that no other refuge is known.

दयालु राम मेरे माता, पिता, स्वामी, मित्र और सर्वस्व हैं। भक्त बार-बार कहता है कि वह उनके अतिरिक्त किसी को अपना आश्रय नहीं जानता।

Shloka 31

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जनकात्मजा ।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम् ॥३१॥

dakṣiṇe lakṣmaṇo yasya vāme ca janakātmajā |
purato mārutiryasya taṃ vande raghunandanam ||31||

I bow to the joy of Raghu’s line, with Lakshmana on his right, Sita on his left and Hanuman before him.

मैं उन रघुनन्दन को प्रणाम करता हूँ जिनके दाहिने लक्ष्मण, बाएँ सीता और सामने हनुमान हैं।

Shloka 32

लोकाभिरामं रणरंगधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम् ।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥३२॥

lokābhirāmaṃ raṇaraṃgadhīraṃ rājīvanetraṃ raghuvaṃśanātham |
kāruṇyarūpaṃ karuṇākaraṃ taṃ śrīrāmacandraṃ śaraṇaṃ prapadye ||32||

I take refuge in Ramachandra, delight of the world, steadfast in battle, lotus-eyed lord of Raghu’s line, embodying and bestowing compassion.

मैं सबको आनंद देने वाले, रण में धीर, कमलनयन और रघुवंश के स्वामी रामचन्द्र की शरण लेता हूँ। वे करुणा के स्वरूप और करुणा के भंडार हैं।

Shloka 33

मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥३३॥

manojavaṃ mārutatulyavegaṃ jitendriyaṃ buddhimatāṃ variṣṭham |
vātātmajaṃ vānarayūthamukhyaṃ śrīrāmadūtaṃ śaraṇaṃ prapadye ||33||

I take refuge in Hanuman, swift as thought and wind, master of his senses and foremost among the wise: the wind’s son, leader of the vanaras and Rama’s messenger.

मैं मन के समान तीव्र, वायु जैसे वेगवान, इंद्रियजयी और बुद्धिमानों में श्रेष्ठ हनुमान की शरण लेता हूँ। वे वायु-पुत्र, वानर-समूह के प्रमुख और राम के दूत हैं।

Shloka 34

कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् ।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥३४॥

kūjantaṃ rāmarāmeti madhuraṃ madhurākṣaram |
āruhya kavitāśākhāṃ vande vālmīkikokilam ||34||

I bow to Valmiki, pictured as a cuckoo perched on poetry’s branch, sweetly singing the syllables “Rama, Rama.”

कविता की शाखा पर बैठकर मधुर अक्षरों में राम-राम गाने वाली कोयल के समान वाल्मीकि को मैं प्रणाम करता हूँ।

Shloka 35

आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम् ।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥३५॥

āpadāmapahartāraṃ dātāraṃ sarvasampadām |
lokābhirāmaṃ śrīrāmaṃ bhūyo bhūyo namāmyaham ||35||

Again and again I bow to Shri Rama, praised as the remover of adversity, giver of every blessing and delight of the world.

विपत्तियाँ दूर करने वाले, सभी संपदाएँ देने वाले और जगत को आनंद देने वाले श्रीराम को मैं बार-बार प्रणाम करता हूँ।

Shloka 36

भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम् ।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम् ॥३६॥

bharjanaṃ bhavabījānāmarjanaṃ sukhasampadām |
tarjanaṃ yamadūtānāṃ rāmarāmeti garjanam ||36||

The cry “Rama, Rama” is pictured as roasting the seeds of repeated birth, bringing happiness and prosperity, and frightening death’s messengers. This is the hymn’s devotional imagery.

राम-राम का उच्च स्वर से उच्चारण संसार में बार-बार जन्म लेने के बीजों को भूनने, सुख-संपदा प्राप्त करने और यमदूतों को डराने वाला कहा गया है। यह स्तोत्र की भक्तिपरक काव्य-छवि है।

Shloka 37

रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः ।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥३७॥

rāmo rājamaṇiḥ sadā vijayate rāmaṃ rameśaṃ bhaje
rāmeṇābhihatā niśācaracamū rāmāya tasmai namaḥ |
rāmānnāsti parāyaṇaṃ parataraṃ rāmasya dāso'smyahaṃ
rāme cittalayaḥ sadā bhavatu me bho rāma māmuddhara ||37||

I worship ever-victorious Rama, jewel of kings and lord of Lakshmi. Salutations to him who defeated the demon host; there is no higher refuge. I am his servant. May my mind always rest in him. Rama, lift me up.

सदा विजयी, राजाओं के रत्न और लक्ष्मी के स्वामी राम की मैं उपासना करता हूँ। राक्षस-सेना का नाश करने वाले राम को नमस्कार; उनसे बढ़कर कोई आश्रय नहीं। मैं उनका दास हूँ; मेरा मन सदा उनमें लीन रहे। हे राम, मेरा उद्धार करें।

Shloka 38

राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥३८॥

rāma rāmeti rāmeti rame rāme manorame |
sahasranāma tattulyaṃ rāmanāma varānane ||38||

Delighting in Rama’s pleasing name, the speaker repeats it and tells a listener addressed as “beautiful-faced one” that Rama’s name equals a thousand names. This is the hymn’s closing devotional assertion.

राम के मनोहर नाम में रमते हुए वक्ता बार-बार राम कहता है। «सुंदर मुख वाली» संबोधित श्रोता से वह कहता है कि रामनाम हजार नामों के बराबर है। यह स्तोत्र का समापन फल-वचन है।

समापन-पंक्ति

Colophon

इति श्रीबुधकौशिकविरचितं रामरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

iti śrībudhakauśikaviracitaṃ rāmarakṣāstotraṃ sampūrṇam ||

The colophon marks the end of the Ram Raksha Stotra and attributes its composition to Budha Kaushika.

यह समापन वाक्य रामरक्षा स्तोत्र को बुधकौशिक की रचना बताकर पूरा घोषित करता है।