Print / save as PDF. Choose what to include, then use your browser's Print command and pick "Save as PDF" to keep a copy. Or download the ready-made PDF (with transliteration). Back to the full reader

श्री शिवताण्डवस्तोत्रम्

Shri Shiva Tandava Stotram

Source: Internet Archive — Shiv Bhakt Mal, uttarardh, Gorakhpur first edition (January 1931), Mumukshu Bhawan scan, CC0 (Shiva Tandava Stotram verses 1–14 on scan leaves 28–29, printed pages 178–179). Also compared: Wikimedia Commons — Brihat Stotra Ratnakara 1912 public-domain scan, stable file revision (item 45 on scan pages 120–122, printed pages 112–114; read from the Internet Archive copy of the same scan); Creative Commons CC0 1.0 — scan release (1931 print); Sanskrit Wikisource contributors — Shiva Tandava Stotram revision 400547 (CC BY-SA); Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 license; Sanskrit Documents — Shiva Tandava Stotram (research comparison only).

Verse 1

जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले।
गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं।
चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥१॥

Jatatavi-galaj-jala-pravaha-pavita-sthale |
Gale avalambya lambitam bhujanga-tunga-malikam |
Damad-damad-damad-daman-ninada-vad-damarvayam |
Chakara chanda-tandavam tanotu nah Shivah shivam ||1||

With the ground purified by water flowing from His matted hair and a lofty serpent garland hanging at His neck, Shiva performs the fierce Tandava to the resounding damaru; may He grant us auspiciousness.

जटाओं से बहते जल से पवित्र स्थल पर, गले में ऊँची सर्प-माला धारण किए शिव डमरू की गूँज के साथ प्रचण्ड ताण्डव करते हैं; वे हमारा कल्याण करें।

Verse 2

जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी।
विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि।
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके।
किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥२॥

Jata-kataha-sambhrama-bhraman-nilimpa-nirjhari |
Vilola-vichi-vallari-virajamana-murdhani |
Dhagad-dhagad-dhagaj-jvalal-lalata-patta-pavake |
Kishora-chandra-shekhare ratih pratikshanam mama ||2||

The celestial river swirls through Shiva’s matted hair while fire blazes on His forehead and the young moon crowns Him; may my delight rest in Him at every moment.

शिव की जटाओं में दिव्य नदी की लहरें घूमती हैं, ललाट पर अग्नि प्रज्वलित है और बालचन्द्र उनके मस्तक पर है; मेरा प्रेम हर क्षण उनमें रहे।

Verse 3

धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर।
स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे।
कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि।
क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥३॥

Dharadharendra-nandini-vilasa-bandhu-bandhura |
Sphurad-diganta-santati-pramodamana-manase |
Kripa-kataksha-dhorani-niruddha-durdharapadi |
Kvachid-digambare mano vinodametu vastuni ||3||

May my mind rejoice in the sky-clad Shiva, beloved companion of the mountain’s daughter, whose expansive awareness delights creation and whose compassionate glance restrains unbearable distress.

मेरा मन दिगम्बर शिव में आनन्द पाए—वे पर्वतराज की पुत्री के प्रिय हैं, जिनका मन समस्त दिशाओं को प्रसन्न करता है और जिनकी कृपा-दृष्टि कठिन विपत्ति रोकती है।

Verse 4

जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा।
कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे।
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे।
मनोविनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि॥४॥

Jata-bhujanga-pingala-sphurat-phana-mani-prabha |
Kadamba-kunkuma-drava-pralipta-dig-vadhu-mukhe |
Madandha-sindhura-sphurat-tvag-uttariya-medure |
Mano-vinodam-adbhutam bibhartu bhuta-bhartari ||4||

The jewels on serpents in His hair cast a saffron glow across the directions, and an elephant hide forms His mantle; may the Lord of beings hold my mind in wondrous joy.

उनकी जटाओं के सर्पों की मणियाँ दिशाओं को केसरिया प्रकाश देती हैं और हाथी की खाल उनका उत्तरीय है; भूतों के स्वामी मेरे मन में अद्भुत आनन्द भरें।

Verse 5

सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर।
प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः।
श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः॥५॥

Sahasra-lochana-prabhrity-ashesha-lekha-shekhara |
Prasuna-dhuli-dhorani vidhusar-anghri-pitha-bhuh |
Bhujanga-raja-malaya nibaddha-jata-jutakah |
Shriyai chiraya jayatam chakora-bandhu-shekharah ||5||

Flower dust from the crowns of Indra and the other gods settles at His feet; a king-serpent binds His matted locks and the moon crowns Him. May that Shiva bring enduring splendour.

इन्द्र आदि देवताओं के मुकुटों के पुष्पों की धूल उनके चरणों पर पड़ती है। नागराज उनकी जटाओं को बाँधता है और चन्द्र मुकुट बनता है; वे स्थायी मंगल दें।

Verse 6

ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा।
निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम्।
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं।
महाकपालिसम्पदे शिरोजटालमस्तु नः॥६॥

Lalata-chatvara-jvalad-dhananjaya-sphulinga-bha |
Nipita-pancha-sayakam naman-nilimpa-nayakam |
Sudha-mayukha-lekhaya virajamana-shekharam |
Mahakapali-sampade shiro-jatalam astu nah ||6||

Sparks from the fire on Shiva’s forehead consumed Kama, while the gods bow before Him and the crescent moon adorns His locks; may those matted locks be our treasure.

शिव के ललाट की अग्नि ने कामदेव के पाँच बाणों को भस्म किया; देवता उन्हें प्रणाम करते हैं और चन्द्रकला उनकी जटाओं को सजाती है। वे जटाएँ हमारा आध्यात्मिक धन हों।

Verse 7

करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल।
द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक।
प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥७॥

Karala-bhala-pattika-dhagad-dhagad-dhagaj-jvala |
Dhananjayahuti-krita-prachanda-pancha-sayake |
Dharadharendra-nandini-kuchagra-chitra-patraka |
Prakalpanaika-shilpini trilochane ratir mama ||7||

Fire blazes fiercely upon the three-eyed Lord’s forehead and consumes Kama; He is poetically imagined as the artist adorning Parvati. May my love abide in Him.

त्रिनेत्र शिव के ललाट पर प्रचण्ड अग्नि जलती है जिसने कामदेव को आहुति बना दिया। कवि उन्हें पार्वती का श्रृंगार रचने वाला कलाकार कहता है; मेरा प्रेम उनमें रहे।

Verse 8

नवीनमेघमण्डली निरुद्धदुर्धरस्फुरत्।
कुहूनिशीथिनीतमः प्रबन्धबद्धकन्धरः।
निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः।
कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरंधरः॥८॥

Navina-megha-mandali niruddha-durdhara-sphurat |
Kuhu-nishithini-tamah prabandha-baddha-kandharah |
Nilimpa-nirjhari-dharas tanotu kritti-sindhurah |
Kala-nidhana-bandhurah shriyam jagad-dhurandharah ||8||

His dark throat resembles new storm clouds and new-moon midnight; He bears the celestial river, wears a hide and carries the world. May He extend auspicious splendour.

उनका कण्ठ नवीन मेघ और अमावस्या की रात्रि जैसा गहरा है। वे दिव्य नदी को धारण करते, चर्म पहनते और जगत का भार सँभालते हैं; वे मंगल दें।

Verse 9

प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा।
वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम्।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं।
गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे॥९॥

Praphulla-nila-pankaja-prapancha-kalima-prabha |
Valambi-kantha-kandali-ruchi-prabaddha-kandharam |
Smarachchidam purachchidam bhavachchidam makhachchidam |
Gajachchidandhakachchidam tam antakachchidam bhaje ||9||

I worship the dark-throated Shiva, destroyer of Kama, Tripura, worldly bondage, Daksha’s sacrifice, the elephant demon, Andhaka and death itself.

मैं नीलकण्ठ शिव की उपासना करता हूँ, जिन्हें काम, त्रिपुर, संसार-बन्धन, दक्ष-यज्ञ, गजासुर, अन्धक और मृत्यु पर विजय पाने वाला कहा गया है।

Verse 10

अखर्वसर्वमङ्गला कलाकदम्बमञ्जरी।
रसप्रवाहमाधुरी विजृम्भणामधुव्रतम्।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं।
गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे॥१०॥

Akharva-sarva-mangala-kala-kadamba-manjari |
Rasa-pravaha-madhuri-vijrimbhana-madhu-vratam |
Smarantakam purantakam bhavantakam makhantakam |
Gajantakandhakantakam tam antakantakam bhaje ||10||

Like a bee drawn to the honey of the full blossom of auspicious arts, I worship Shiva as the end of Kama, Tripura, worldly becoming, sacrifice, Gajasura, Andhaka and death.

समस्त मंगल कलाओं की मधुरता में रमते हुए कवि शिव को काम, त्रिपुर, भव-बन्धन, यज्ञ, गजासुर, अन्धक और मृत्यु का अन्त करने वाला मानकर भजता है।

Verse 11

जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वसद्।
विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट्।
धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल-
ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः॥११॥

Jayatvad-abhra-vibhrama-bhramad-bhujangama-shvasad |
Vinirgamat-krama-sphurat-karala-bhala-havyavat |
Dhimid-dhimid-dhimi-dhvanan-mridanga-tunga-mangala |
Dhvani-krama-pravartita-prachanda-tandavah Shivah ||11||

May Shiva triumph: serpents whirl and breathe around Him, His forehead fire flashes, and the lofty auspicious rhythm of the mridanga drives His fierce Tandava.

शिव की जय हो—उनके चारों ओर सर्प घूमते और फुफकारते हैं, ललाट-अग्नि चमकती है और मृदंग की मंगल धिमि-धिमि ध्वनि प्रचण्ड ताण्डव को गति देती है।

Verse 12

दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर्।
गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः।
तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः।
समं प्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम्॥१२॥

Drishad-vichitra-talpayor bhujanga-mauktika-srajor |
Garishtha-ratna-loshthayoh suhrid-vipaksha-pakshayoh |
Trinaravinda-chakshushoh praja-mahi-mahendrayoh |
Samam pravrittikah kada Sadashivam bhajamy aham ||12||

When shall I worship Sadashiva with equal regard for stone or fine bed, serpent or pearl garland, jewel or clod, friend or foe, grass-eyed person or lotus-eyed beauty, subject or emperor?

मैं कब सदाशिव को ऐसी समदृष्टि से भजूँगा जिसमें पत्थर और सुन्दर शय्या, सर्प और मोती, रत्न और मिट्टी, मित्र और शत्रु, प्रजा और राजा समान हों?

Verse 13

कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन्।
विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन्।
विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः।
शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्॥१३॥

Kada nilimpa-nirjhari-nikunja-kotare vasan |
Vimukta-durmatih sada shirah-stham anjalim vahan |
Vimukta-lola-lochano lalama-bhala-lagnakah |
Shiveti mantram uchcharan kada sukhi bhavamy aham ||13||

When shall I live in a cave by the celestial river, free from harmful thought, hands joined above my head, gaze steady, repeating “Shiva,” and find contentment?

मैं कब दिव्य नदी के निकट एकान्त में रहकर कुविचारों से मुक्त, हाथ जोड़कर, दृष्टि स्थिर करके “शिव” मंत्र का उच्चारण करते हुए सुख पाऊँगा?

Verse 14

निलिम्पनाथनागरीकदम्बमौलिमल्लिका-
निगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूष्णिकामनोहरः।
तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनीमहर्निशं।
परिश्रयं परं पदं तदङ्गजत्विषां चयः॥१४॥

Nilimpa-natha-nagari-kadamba-mauli-mallika |
Nigumpha-nirbhara-ksharan-madhushnika-manoharah |
Tanotu no mano-mudam vinodinim aharnisham |
Parishrayam param padam tad-anga-jatvisham chayah ||14||

The radiant beauty associated with Shiva is compared with honey dripping from clustered jasmine in the celestial city; may that supreme splendour delight our minds day and night.

शिव से जुड़ी दिव्य आभा की तुलना स्वर्गीय नगरी में चमेली के गुच्छों से झरते मधु से की गई है; वह परम प्रकाश हमारे मन को दिन-रात आनन्द दे।

Verse 15

इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं।
पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम्।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं।
विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम्॥१५॥

Imam hi nityam evam uktam uttamottamam stavam |
Pathan smaran bruvan naro vishuddhim eti santatam |
Hare gurau subhaktim ashu yati nanyatha gatim |
Vimohanam hi dehinam Sushankarasya chintanam ||15||

The hymn’s closing voice says that regularly reading, remembering and reciting this praise purifies the devotee and deepens devotion to Shiva as guru; this is a devotional claim, not a guaranteed result.

फलश्रुति में कहा गया है कि इस स्तुति का नियमित पाठ, स्मरण और उच्चारण साधक को शुद्धि और शिव-गुरु में भक्ति की ओर ले जाता है; यह भक्तिपरक विश्वास है, सुनिश्चित परिणाम नहीं।

Verse 16

पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं।
यः शम्भुपूजनमिदं पठति प्रदोषे।
तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां।
लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः॥१६॥

Pujavasana-samaye dashavaktra-gitam |
Yah Shambhu-pujanam idam pathati pradoshe |
Tasya sthiram ratha-gajendra-turanga-yuktam |
Lakshmim sadaiva sumukhim pradadati Shambhuh ||16||

The final verse says that one who recites Ravana’s song at the close of Shiva worship at twilight receives enduring prosperity from Shambhu; it records the hymn’s devotional promise, not a material guarantee.

अन्तिम पद कहता है कि प्रदोष में शिव-पूजा के बाद रावण-गीत का पाठ करने वाले को शम्भु स्थिर समृद्धि देते हैं; यह स्तोत्र की भक्तिपरक फलश्रुति है, भौतिक गारंटी नहीं।