Chaupai
1
जय गिरिजापति दीनदयाला। सदा करत सन्तन प्रतिपाला॥
भाल चन्द्रमा सोहत नीके। कानन कुण्डल नागफनी के॥
अंग गौर शिर गंग बहाये। मुण्डमाल तन क्षार लगाये॥
वस्त्र खाल बाघम्बर सोहे। छवि को देखि नाग मन मोहे॥
Jai Girijapati Deendayala | Sada Karat Santan Pratipala ||
Bhal Chandrama Sohat Neeke | Kanan Kundal Nagphani Ke ||
Ang Gaur Shir Gang Bahaye | Mundamal Tan Kshar Lagaye ||
Vastra Khal Baghambar Sohe | Chhavi Ko Dekhi Nag Man Mohe ||
English meaning: The opening praises compassionate Shiva: the crescent moon, Ganga, serpent ornaments, ash, skull garland and tiger skin define His ascetic form.
हिंदी अर्थ: आरम्भ में दीनदयाल शिव की स्तुति है। चन्द्रमा, गंगा, नाग-आभूषण, भस्म, मुण्डमाला और बाघम्बर उनके तपस्वी स्वरूप का चित्र खींचते हैं।
Roman Hindi meaning: Shuruat mein Deendayal Shiv ki stuti hai. Chandra, Ganga, naag-abhooshan, bhasma, mundmala aur baghambar unke tapasvi roop ko dikhate hain.
2
मैना मातु की हवे दुलारी। वाम अंग सोहत छवि न्यारी॥
कर त्रिशूल सोहत छवि भारी। करत सदा शत्रुन क्षयकारी॥
नन्दी गणेश सोहैं तहँ कैसे। सागर मध्य कमल हैं जैसे॥
कार्तिक श्याम और गणराऊ। या छवि कौ कहि जात न काऊ॥
Maina Matu Ki Have Dulari | Vam Ang Sohat Chhavi Nyari ||
Kar Trishul Sohat Chhavi Bhari | Karat Sada Shatrun Kshayakari ||
Nandi Ganesh Sohain Tahan Kaise | Sagar Madhya Kamal Hain Jaise ||
Kartik Shyam Aur Ganarau | Ya Chhavi Kau Kahi Jat Na Kau ||
English meaning: Parvati sits at Shiva’s left; His trident signifies protection. Nandi, Ganesha and Kartikeya complete a divine family scene that the poet calls beyond description.
हिंदी अर्थ: शिव के वाम भाग में पार्वती विराजती हैं और हाथ में त्रिशूल है। नन्दी, गणेश और कार्तिकेय सहित इस दिव्य परिवार की छवि को कवि अवर्णनीय कहता है।
Roman Hindi meaning: Shiv ke baayein bhaag mein Parvati virajti hain aur haath mein trishul hai. Nandi, Ganesh aur Kartikeya ke saath is divya parivar ki chhavi ko kavi avarnaniya kehta hai.
3
देवन जबहीं जाय पुकारा। तबहिं दुःख प्रभु आप निवारा॥
किया उपद्रव तारक भारी। देवन सब मिलि तुमहिं जुहारी॥
तुरत षडानन आप पठायौ। लव निमेष महँ मारि गिरायौ॥
आप जलन्धर असुर संहारा। सुयश तुम्हार विदित संसारा॥
Devan Jabahin Jaya Pukara | Tabahin Dukh Prabhu Aap Nivara ||
Kiya Upadrav Tarak Bhari | Devan Sab Mili Tumahin Juhari ||
Turat Shadanana Aap Pathayau | Lava Nimesha Mahan Mari Girayau ||
Aap Jalandhar Asur Samhara | Suyash Tumhar Vidit Sansara ||
English meaning: The hymn recalls Shiva answering the gods’ appeal, sending six-faced Kartikeya against Tarakasura and Himself defeating Jalandhara.
हिंदी अर्थ: पदों में देवताओं की पुकार पर शिव की सहायता, तारकासुर-वध के लिए षडानन कार्तिकेय को भेजना और जलन्धर का संहार स्मरण किया गया है।
Roman Hindi meaning: In padon mein devtaon ki pukar par Shiv ki madad, Tarakasur-vadh ke liye Shadanan Kartikeya ko bhejna aur Jalandhar ka sanhar yaad kiya gaya hai.
4
त्रिपुरासुर सन युद्ध मचाई। तबहिं कृपा कर लीन बचाई॥
किया तपहिं भागीरथ भारी। पुरब प्रतिज्ञा तासु पुरारी॥
दानिन महँ तुम सम कोउ नाहीं। सेवक स्तुति करत सदाहीं॥
वेद माहि महिमा तुम गाई। अकथ अनादि भेद नहीं पाई॥
Tripurasur San Yuddha Machai | Tabahin Kripa Kar Leen Bachai ||
Kiya Tapahin Bhagirath Bhari | Purab Pratigya Tasu Purari ||
Danin Mahan Tum Sam Kou Nahin | Sevak Stuti Karat Sadahin ||
Veda Mahi Mahima Tum Gai | Akath Anadi Bheda Nahin Pai ||
English meaning: Shiva’s victory over Tripura, His response to Bhagiratha’s penance and His generosity are praised; even the Vedas cannot fully express His beginningless mystery.
हिंदी अर्थ: त्रिपुर-विजय, भागीरथ के तप पर गंगा को धारण करने और शिव की उदारता की स्तुति है। वेद भी उनके अनादि रहस्य को पूर्णतः नहीं कह पाते।
Roman Hindi meaning: Tripura-vijay, Bhagirath ke tap par Ganga ko dharan karna aur Shiv ki udarta yahan gaayi gayi hai. Veda bhi unke anadi rahasya ko poori tarah nahin bata pate.
5
प्रकटे उदधि मन्थन में ज्वाला। जरत सुरासुर भए विहाला॥
कीन्ह दया तहँ करी सहाई। नीलकण्ठ तब नाम कहाई॥
पूजन रामचन्द्र जब कीन्हा। जीत के लंक विभीषण दीन्हा॥
सहस कमल में हो रहे धारी। कीन्ह परीक्षा तबहिं त्रिपुरारी॥
Prakate Udadhi Manthan Mein Jvala | Jarat Surasur Bhaye Vihala ||
Keenha Daya Tahan Kari Sahai | Neelakantha Tab Naam Kahai ||
Poojan Ramachandra Jab Keenha | Jeet Ke Lanka Vibhishan Deenha ||
Sahas Kamal Mein Ho Rahe Dhari | Keenha Pariksha Tabahin Tripurari ||
English meaning: Shiva drinks the poison of the ocean churning and becomes Nilakantha. The hymn then recalls Rama’s worship with a thousand lotuses before victory in Lanka.
हिंदी अर्थ: समुद्र-मन्थन के विष को धारण करने से शिव नीलकण्ठ कहलाते हैं। आगे राम द्वारा सहस्र कमलों से पूजा और लंका-विजय का प्रसंग आता है।
Roman Hindi meaning: Samudra-manthan ka vish dharan karne se Shiv Neelkanth kahlaate hain. Phir Ram ki hazaar kamalon se puja aur Lanka-vijay ka prasang aata hai.
6
एक कमल प्रभु राखेउ जोई। कमल नयन पूजन चहँ सोई॥
कठिन भक्ति देखी प्रभु शंकर। भए प्रसन्न दिए इच्छित वर॥
जय जय जय अनन्त अविनाशी। करत कृपा सबके घटवासी॥
दुष्ट सकल नित मोहि सतावैं। भ्रमत रहौं मोहे चैन न आवैं॥
Ek Kamal Prabhu Rakheu Joi | Kamal Nayan Poojan Chahan Soi ||
Kathin Bhakti Dekhi Prabhu Shankar | Bhaye Prasanna Diye Ichchhit Var ||
Jai Jai Jai Ananta Avinashi | Karat Kripa Sabake Ghatavasi ||
Dushta Sakal Nit Mohi Satavain | Bhramat Rahun Mohe Chaina Na Avain ||
English meaning: When one lotus is hidden, lotus-eyed Rama prepares to offer his eye; Shiva is pleased by that resolve. The voice then turns from praise to a personal plea for relief from distress.
हिंदी अर्थ: एक कमल कम होने पर कमलनयन राम अपना नेत्र अर्पित करने को तैयार होते हैं और शिव प्रसन्न होते हैं। फिर स्तुति व्यक्तिगत संकट से रक्षा की विनती बन जाती है।
Roman Hindi meaning: Ek kamal kam hone par Kamalnayan Ram apna netra arpit karne ko taiyar hote hain aur Shiv prasanna hote hain. Phir stuti vyaktigat sankat se raksha ki vinati banti hai.
7
त्राहि त्राहि मैं नाथ पुकारो। यह अवसर मोहि आन उबारो॥
ले त्रिशूल शत्रुन को मारो। संकट से मोहिं आन उबारो॥
मात पिता भ्राता सब कोई। संकट में पूछत नहिं कोई॥
स्वामी एक है आस तुम्हारी। आय हरहु मम संकट भारी॥
Trahi Trahi Main Nath Pukaro | Yah Avasar Mohi Aan Ubaro ||
Le Trishul Shatrun Ko Maro | Sankat Se Mohin Aan Ubaro ||
Mata Pita Bhrata Sab Koi | Sankat Mein Poochhat Nahin Koi ||
Swami Ek Hai Aas Tumhari | Aaya Harahu Mama Sankat Bhari ||
English meaning: The devotee urgently seeks Shiva’s refuge, saying that worldly relations may fail in crisis and placing hope in the Lord’s protection.
हिंदी अर्थ: भक्त संकट में शिव को पुकारता है और कहता है कि कठिन समय में सांसारिक सहारे छूट सकते हैं; इसलिए उसकी एकमात्र आशा प्रभु की शरण है।
Roman Hindi meaning: Bhakt sankat mein Shiv ko pukarta hai aur kehta hai ki mushkil samay mein sansarik sahare chhoot sakte hain; isliye uski aas Prabhu ki sharan hai.
8
धन निर्धन को देत सदा ही। जो कोई जाँचै सो फल पाहीं॥
अस्तुति केहि विधि करौं तुम्हारी। क्षमहु नाथ अब चूक हमारी॥
शंकर हो संकट के नाशन। मंगल कारण विघ्न विनाशन॥
योगी यति मुनि ध्यान लगावैं। शारद नारद शीश नवावैं॥
Dhan Nirdhan Ko Det Sada Hi | Jo Koi Janche So Phal Pahin ||
Astuti Kehi Vidhi Karau Tumhari | Kshamahu Nath Ab Chook Hamari ||
Shankar Ho Sankat Ke Nashan | Mangal Karan Vighna Vinashan ||
Yogi Yati Muni Dhyan Lagavain | Sharad Narad Sheesh Navavain ||
English meaning: Shiva is praised as generous, auspicious and remover of obstacles. The devotee admits the limits of praise, asks forgiveness, and pictures yogis, Saraswati and Narada bowing to Him.
हिंदी अर्थ: शिव को उदार, मंगलकारी और विघ्नहर्ता कहा गया है। भक्त अपनी स्तुति की सीमा मानकर क्षमा माँगता है; योगी, सरस्वती और नारद भी उन्हें प्रणाम करते हैं।
Roman Hindi meaning: Shiv ko udar, mangalkari aur vighnaharta kaha gaya hai. Bhakt apni stuti ki seema maan kar kshama maangta hai; yogi, Saraswati aur Narad bhi unhe pranam karte hain.
9
नमो नमो जय नमः शिवाय। सुर ब्रह्मादिक पार न पाय॥
जो यह पाठ करे मन लाई। ता पर होत हैं शम्भु सहाई॥
ऋणियाँ जो कोई हो अधिकारी। पाठ करे सो पावन हारी॥
पुत्र होन की इच्छा जोई। निश्चय शिव प्रसाद तेहि होई॥
Namo Namo Jai Namah Shivaya | Sur Brahmadik Par Na Paya ||
Jo Yah Path Kare Man Lai | Ta Par Hot Hain Shambhu Sahai ||
Riniyan Jo Koi Ho Adhikari | Path Kare So Pavan Hari ||
Putra Hon Ki Ichchha Joi | Nishchaya Shiva Prasad Tehi Hoi ||
English meaning: After the Namah Shivaya salutation, the hymn’s devotional promises speak of Shiva’s help and relief from burdens and family longing; these are expressions of faith, not guaranteed outcomes.
हिंदी अर्थ: ‘नमः शिवाय’ के बाद फलश्रुति शिव की सहायता, ऋण-बाधा से राहत और संतान-कामना की बात करती है। ये भक्तिपरक विश्वास हैं, सुनिश्चित परिणाम नहीं।
Roman Hindi meaning: ‘Namah Shivaya’ ke baad phalashruti Shiv ki sahayata, rin se rahat aur santan-kamna ki baat karti hai. Ye devotional beliefs hain, guaranteed results nahin.
10
पण्डित त्रयोदशी को लावे। ध्यानपूर्वक होम करावे॥
त्रयोदशी व्रत करै हमेशा। तन नहिं ताके रहै कलेशा॥
धूप दीप नैवेद्य चढ़ावे। शंकर सम्मुख पाठ सुनावे॥
जन्म जन्म के पाप नसावे। अन्त धाम शिवपुर में पावे॥
Pandit Trayodashi Ko Lave | Dhyanapoorvak Homa Karave ||
Trayodashi Vrata Karai Hamesha | Tan Nahin Take Rahai Kalesha ||
Dhoop Deep Naivedya Chadhave | Shankar Sammukh Path Sunave ||
Janma Janma Ke Paap Nasave | Anta Dham Shivapur Mein Pave ||
English meaning: The closing instructions describe a traditional Trayodashi observance with homa, incense, lamp and offering. Its claims of freedom from suffering, sin and attainment of Shiva’s abode belong to the hymn’s devotional voice.
हिंदी अर्थ: समापन में त्रयोदशी-व्रत, होम, धूप, दीप और नैवेद्य की परम्परागत विधि आती है। कष्ट, पाप और शिवधाम सम्बन्धी फल भक्तिपरक कथन हैं।
Roman Hindi meaning: Ant mein Trayodashi vrat, homa, dhoop, deep aur naivedya ki paramparagat vidhi aati hai. Kasht, paap aur Shivdham se jude phal devotional claims hain.