Verse
घालीन लोटांगण, वंदीन चरण । डोळ्यांनीं पाहीन रूपं तुझें ॥ १ ॥
प्रेमें आलिंगिन, आनंदें पूजिन, भावें ओंवाळिन ह्मणे नामा ॥ २ ॥
Ghalin Lotangan, Vandin Charan | Dolyanni Pahin Rup Tujhe || 1 ||
Preme Alingin, Anande Pujin, Bhave Ovalin Mhane Nama || 2 ||
English meaning: Sant Namdev's two-line abhang opens the closing prayer. The devotee says: I will fall full length before you and bow at your feet; with my eyes I will see your form. With love I will embrace you, with joy I will worship you, and with devotion I will wave the lamp before you, says Nama. The sung text follows the 1919 sangrah print; the 1894 edition of Namdev's abhangs, where this is abhang 833, reads अनंत पूजीन ('I will worship the Infinite') instead of आनंदें पूजिन, a difference disclosed here rather than blended. Falling prostrate is the devotee's own expression of surrender, not a ritual rule; many people simply bow.
हिंदी अर्थ: संत नामदेव का यह दो पंक्तियों का अभंग समापन-प्रार्थना का आरम्भ करता है। भक्त कहता है: मैं तुम्हारे सामने साष्टांग लेटकर प्रणाम करूँगा और तुम्हारे चरणों की वंदना करूँगा; अपनी आँखों से तुम्हारा रूप देखूँगा। प्रेम से तुम्हें आलिंगन करूँगा, आनंद से तुम्हारी पूजा करूँगा और भाव से तुम्हारी आरती उतारूँगा, ऐसा नामा (नामदेव) कहते हैं। गाया जाने वाला पाठ 1919 की संग्रह-छपाई के अनुसार है; नामदेव के अभंगों के 1894 संस्करण में, जहाँ यह अभंग 833 है, ‘आनंदें पूजिन’ के स्थान पर ‘अनंत पूजीन’ (‘अनंत की पूजा करूँगा’) है; यह भेद यहाँ बताया गया है, मिलाया नहीं गया। साष्टांग लेटना भक्त के समर्पण की अपनी अभिव्यक्ति है, कोई अनिवार्य विधि नहीं; बहुत लोग केवल नमस्कार करते हैं।
Roman Hindi meaning: Sant Namdev ka yeh do panktiyon ka abhang samapan-prarthana ka aarambh karta hai. Bhakt kehta hai: main tumhare saamne saashtaang letkar pranaam karunga aur tumhare charnon ki vandana karunga; apni aankhon se tumhara roop dekhunga. Prem se tumhe aalingan karunga, aanand se tumhari pooja karunga aur bhaav se tumhari aarti utaarunga, aisa Nama (Namdev) kehte hain. Gaaya jaane wala paath 1919 ki sangrah-chhapai ke anusaar hai; Namdev ke abhangon ke 1894 sanskaran mein, jahan yeh abhang 833 hai, 'anande pujin' ke sthan par 'anant pujin' ('Anant ki pooja karunga') hai; yeh bhed yahan bataya gaya hai, milaya nahin gaya. Saashtaang letna bhakt ke samarpan ki apni abhivyakti hai, koi anivarya vidhi nahin; bahut log keval namaskar karte hain.
मराठी अर्थ: संत नामदेवांचा हा दोन चरणांचा अभंग आरत्यांनंतरच्या प्रार्थनेची सुरुवात करतो. भक्त म्हणतो: मी तुला लोटांगण घालीन आणि तुझ्या चरणांना वंदन करीन; डोळ्यांनी तुझे रूप पाहीन. प्रेमाने तुला आलिंगन देईन, आनंदाने तुझी पूजा करीन आणि भावाने तुला ओवाळीन, असे नामा म्हणतो. येथे म्हटला जाणारा पाठ १९१९ च्या संग्रहातील छपाईप्रमाणे आहे; नामदेवांच्या अभंगांच्या १८९४ च्या आवृत्तीत, जेथे हा अभंग क्रमांक ८३३ आहे, ‘आनंदें पूजिन’ ऐवजी ‘अनंत पूजीन’ (‘अनंताची पूजा करीन’) असा पाठ आहे; हा फरक येथे सांगितला आहे, मिसळलेला नाही. लोटांगण घालणे ही भक्ताच्या शरणागतीची स्वतःची अभिव्यक्ती आहे, सक्तीचा विधी नव्हे; अनेक जण फक्त नमस्कार करतात.
2 variant readings
Namdev abhang — first line Spelling
Published: घालीन लोटांगण, वंदीन चरण । डोळ्यांनीं पाहीन रूपं तुझें (Santsangh Pustakmala part 3, Bombay 1919)
Other reading: घालीन लोटांगण वंदीन चरण ॥ डोळ्यांनीं पाहीन रूप तुझें (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: घालिन लोटांगण वंदिन चरण । डोळ्यांनीं पाहिन रूप तुझें (Pangarkar Bhaktimarga Pradip (posthumous edition))
The 1919 sequence print controls the sung text. The 1894 gatha and Pangarkar differ only in vowel length, punctuation and the anusvara on रूपं; neither is imported.
Namdev abhang — second line Wording
Published: प्रेमें आलिंगिन, आनंदें पूजिन, भावें ओंवाळिन ह्मणे नामा (Santsangh Pustakmala part 3, Bombay 1919)
Other reading: प्रेमें आलिंगीन अनंत पूजीन ॥ भावें ओंवाळीन ह्मणे नामा (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894) Abhang 833 of the 1894 Namdev gatha: अनंत पूजीन, 'I will worship the Infinite'.
Other reading: प्रेमें आलिंगिन आनंदें पूजिन । भावें ओंवाळिन म्हणे नामा (Pangarkar Bhaktimarga Pradip (posthumous edition))
The sung reading आनंदें पूजिन is kept because the 1919 print controls this sequence and Pangarkar's independent print agrees with it. The 1894 gatha's अनंत पूजीन, the component's own collected-works reading, is disclosed in every meaning layer and not blended.
त्वमेव माता च पिता त्वमेव । त्वमेव बंधुश्च सखा त्वमेव ॥
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव । त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥ २ ॥
Tvameva Mata Cha Pita Tvameva | Tvameva Bandhushcha Sakha Tvameva ||
Tvameva Vidya Dravinam Tvameva | Tvameva Sarvam Mama Devadeva || 2 ||
English meaning: You alone are my mother and you alone my father; you alone are my kinsman and my friend. You alone are my learning and my wealth; you alone are my everything, O God of gods. This Sanskrit verse is verse 28 of the Pandava Gita, where it is spoken by Gandhari; the sung text here agrees word for word with the 1906 Khemraj print of that hymn.
हिंदी अर्थ: तुम ही मेरी माता हो और तुम ही पिता; तुम ही मेरे बंधु और तुम ही सखा हो। तुम ही मेरी विद्या और तुम ही मेरा धन हो; हे देवों के देव, तुम ही मेरे सब कुछ हो। यह संस्कृत श्लोक पाण्डवगीता का 28वाँ श्लोक है, जहाँ इसे गांधारी कहती हैं; यहाँ गाया जाने वाला पाठ उस स्तोत्र की 1906 की खेमराज छपाई से शब्दशः मिलता है।
Roman Hindi meaning: Tum hi meri mata ho aur tum hi pita; tum hi mere bandhu aur tum hi sakha ho. Tum hi meri vidya aur tum hi mera dhan ho; he devon ke dev, tum hi mere sab kuchh ho. Yeh Sanskrit shloka Pandava Gita ka 28va shloka hai, jahan ise Gandhari kehti hain; yahan gaaya jaane wala paath us stotra ki 1906 ki Khemraj chhapai se shabdashah milta hai.
कायेन वाचा मनसेंद्रियैर्वा बुध्यात्मना वा प्रकृतिस्वभावात् ॥
करोमि यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत् ॥ ३ ॥
Kayena Vacha Manasendriyairva Budhyatmana Va Prakritisvabhavat ||
Karomi Yadyatsakalam Parasmai Narayanayeti Samarpaye Tat || 3 ||
English meaning: Whatever I do with body, speech, mind or senses, with intellect or with my self, or from the bent of my nature, all of it I offer to the Supreme, saying 'to Narayana'. The verse comes from the Bhagavata Purana (11.2.36), where the sage Kavi teaches King Nimi in the third person: whatever one does, following one's nature, one should offer it to Narayana. The sung form, as the 1919 print gives it, turns this into the devotee's own first-person offering (करोमि, समर्पये) and reads प्रकृतिस्वभावात् where the Bhagavata has अनुसृतस्वभावात्. The print's spelling बुध्यात्मना stands for बुद्ध्यात्मना ('with the intellect'). These differences are disclosed, not corrected.
हिंदी अर्थ: शरीर, वाणी, मन या इंद्रियों से, बुद्धि से या आत्मा से, अथवा अपने स्वभाव के झुकाव से जो कुछ भी मैं करता हूँ, वह सब ‘नारायण के लिए’ कहकर परमात्मा को अर्पित करता हूँ। यह श्लोक श्रीमद्भागवत (11.2.36) का है, जहाँ कवि ऋषि राजा निमि को अन्य पुरुष में उपदेश देते हैं: मनुष्य अपने स्वभाव के अनुसार जो कुछ करे, वह नारायण को अर्पित करे। 1919 की छपाई का गाया जाने वाला रूप इसे भक्त के अपने उत्तम-पुरुष अर्पण में बदल देता है (करोमि, समर्पये) और भागवत के ‘अनुसृतस्वभावात्’ के स्थान पर ‘प्रकृतिस्वभावात्’ पढ़ता है। छपा ‘बुध्यात्मना’ वर्तनी में ‘बुद्ध्यात्मना’ (‘बुद्धि से’) के लिए है। ये भेद बताए गए हैं, सुधारे नहीं गए।
Roman Hindi meaning: Shareer, vaani, man ya indriyon se, buddhi se ya aatma se, athva apne svabhav ke jhukaav se jo kuchh bhi main karta hoon, vah sab 'Narayan ke liye' kehkar Paramatma ko arpit karta hoon. Yeh shloka Shrimad Bhagavat (11.2.36) ka hai, jahan Kavi rishi Raja Nimi ko anya purush mein updesh dete hain: manushya apne svabhav ke anusaar jo kuchh kare, vah Narayan ko arpit kare. 1919 ki chhapai ka gaaya jaane wala roop ise bhakt ke apne uttam-purush arpan mein badal deta hai (karomi, samarpaye) aur Bhagavat ke 'anusritasvabhavat' ke sthan par 'prakritisvabhavat' padhta hai. Chhapa 'budhyatmana' vartani mein 'buddhyatmana' ('buddhi se') ke liye hai. Ye bhed bataye gaye hain, sudhaare nahin gaye.
2 variant readings
Bhagavata verse — first line Wording
Published: बुध्यात्मना वा प्रकृतिस्वभावात् (Santsangh Pustakmala part 3, Bombay 1919)
Other reading: बुद्ध्याऽऽत्मना वाऽनुसृतस्वभावात् (Bhagavatam vol. II, Nirnaya Sagar 1916) Bhagavata Purana 11.2.36 in the 1916 Nirnaya Sagar print.
Other reading: बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् (Pangarkar Bhaktimarga Pradip (posthumous edition))
The 1919 sung reading is kept, including its बुध्यात्मना spelling. The Bhagavata's वाऽनुसृतस्वभावात् and the correct spelling बुद्ध्यात्मना are given in the meaning layers; nothing is emended.
Bhagavata verse — second line Wording
Published: करोमि यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत् (Santsangh Pustakmala part 3, Bombay 1919)
Other reading: करोति यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् (Bhagavatam vol. II, Nirnaya Sagar 1916) Third-person instruction in the Bhagavata.
Other reading: करोमि यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि (Pangarkar Bhaktimarga Pradip (posthumous edition))
The sung first-person form of the 1919 print is kept. The Bhagavata's third-person original and Pangarkar's समर्पयामि are disclosed; none is blended.
अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिं ।
श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं जानकीनायकं रामचंद्र भजे ॥ ४ ॥
Achyutam Keshavam Ramanarayanam Krishnadamodaram Vasudevam Harim |
Shridharam Madhavam Gopikavallabham Janakinayakam Ramachandra Bhaje || 4 ||
English meaning: I worship Achyuta, Keshava, Rama, Narayana, Krishna, Damodara, Vasudeva and Hari; Shridhara, Madhava, the beloved of the gopis, the lord of Janaki, Ramachandra. This is the first verse of the Achyutashtakam, which the 1912 Brihat Stotra Ratnakara ascribes to Shankaracharya; the whole hymn is on Valkala's Achyutashtakam page. Only this one verse belongs to the sung sequence. The 1919 print has हरिं and रामचंद्र where the stotra print has हरिम् and रामचंद्रं; the first is only a spelling of the same sound, and the second drops the case ending. Both are kept as the controlling print has them and disclosed.
हिंदी अर्थ: मैं अच्युत, केशव, राम, नारायण, कृष्ण, दामोदर, वासुदेव और हरि को; श्रीधर, माधव, गोपियों के प्रिय, जानकी के स्वामी रामचंद्र को भजता हूँ। यह अच्युताष्टकम् का पहला श्लोक है, जिसे 1912 का बृहत्स्तोत्ररत्नाकर शंकराचार्य की रचना बताता है; पूरा स्तोत्र वल्कल के अच्युताष्टकम् पृष्ठ पर है। गाए जाने वाले क्रम में केवल यही एक श्लोक आता है। 1919 की छपाई में ‘हरिं’ और ‘रामचंद्र’ हैं, जहाँ स्तोत्र-छपाई में ‘हरिम्’ और ‘रामचंद्रं’ हैं; पहला भेद केवल उसी ध्वनि की वर्तनी है, और दूसरे में विभक्ति का अंत छूटा है। दोनों नियंत्रक छपाई के अनुसार रखे गए हैं और बताए गए हैं।
Roman Hindi meaning: Main Achyut, Keshav, Ram, Narayan, Krishna, Damodar, Vasudev aur Hari ko; Shridhar, Madhav, gopiyon ke priya, Janaki ke swami Ramchandra ko bhajta hoon. Yeh Achyutashtakam ka pehla shloka hai, jise 1912 ka Brihat Stotra Ratnakara Shankaracharya ki rachna batata hai; poora stotra Valkala ke Achyutashtakam prishth par hai. Gaaye jaane wale kram mein keval yahi ek shloka aata hai. 1919 ki chhapai mein 'harim' (हरिं) aur 'ramachandra' (रामचंद्र) hain, jahan stotra-chhapai mein 'हरिम्' aur 'रामचंद्रं' hain; pehla bhed keval usi dhvani ki vartani hai, aur doosre mein vibhakti ka ant chhoota hai. Dono niyantrak chhapai ke anusaar rakhe gaye hain aur bataye gaye hain.
Variant reading
Achyutashtakam verse 1 — closing words Misprint
Published: जानकीनायकं रामचंद्र भजे (Santsangh Pustakmala part 3, Bombay 1919)
Other reading: जानकीनायकं रामचंद्रं भजे (Brihat Stotra Ratnakara, 1912; Pangarkar Bhaktimarga Pradip (posthumous edition))
The controlling print's रामचंद्र, which lacks the accusative anusvara, is kept as printed and disclosed in every meaning layer; the stotra print and Pangarkar read रामचंद्रं. Valkala's Achyutashtakam page carries the stotra reading.
हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ।
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥
Hare Rama Hare Rama Rama Rama Hare Hare |
Hare Krishna Hare Krishna Krishna Krishna Hare Hare ||
English meaning: The sequence closes with the chant of sixteen names, calling on Hare, Rama and Krishna. Hare is commonly read as the vocative of Hari (the Lord) or of Hara (his divine energy). The 1913 Nirnaya Sagar print of the Kali-Santarana Upanishad gives the chant in exactly this order, with the Rama half first, and calls it the remover of the Kali age's faults; that is the Upanishad's statement, not a promised result. The 1919 print gives the chant no number, so the 5 on this page is Valkala's.
हिंदी अर्थ: क्रम सोलह नामों के जप से समाप्त होता है, जो हरे, राम और कृष्ण को पुकारता है। ‘हरे’ को प्रायः हरि (प्रभु) या हरा (उनकी दिव्य शक्ति) का संबोधन माना जाता है। कलिसंतरण उपनिषद् की 1913 की निर्णयसागर छपाई इस जप को ठीक इसी क्रम में, राम वाला आधा पहले, देती है और इसे कलियुग के दोषों का नाशक कहती है; यह उपनिषद् का कथन है, किसी फल का वचन नहीं। 1919 की छपाई इस जप पर कोई अंक नहीं देती, इसलिए इस पृष्ठ पर 5 वल्कल का क्रमांक है।
Roman Hindi meaning: Kram solah naamon ke jap se samaapt hota hai, jo Hare, Rama aur Krishna ko pukaarta hai. 'Hare' ko prayah Hari (Prabhu) ya Hara (unki divya shakti) ka sambodhan maana jata hai. Kalisantarana Upanishad ki 1913 ki Nirnaya Sagar chhapai is jap ko theek isi kram mein, Rama wala aadha pehle, deti hai aur ise Kaliyug ke doshon ka naashak kehti hai; yeh Upanishad ka kathan hai, kisi phal ka vachan nahin. 1919 ki chhapai is jap par koi ank nahin deti, isliye is prishth par 5 Valkala ka kramank hai.