श्री गोविन्द-दामोदर स्तोत्रम्

Selected reading version. Scope and sources

द्रौपदी की पुकार और गोपियों का नाम-गान

श्लोक 1–9: सभा में द्रौपदी की पुकार, भगवान से रक्षा की प्रार्थना, और व्रज की गोपियों का अपने हर काम में, दही बेचते, धान कूटते, तोते-मैना को सिखाते और बालक को सुलाते, नाम-गान।

Shloka 1

अग्रे कुरूणामथ पाण्डवानां दुःशासनेनाहृतवस्त्रकेशा ।
कृष्णा तदाक्रोशदनन्यनाथा गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Agre Kurūṇāmatha Pāṇḍavānāṃ Duḥśāsanenāhṛtavastrakeśā |
Kṛṣṇā Tadākrośadananyanāthā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Before the Kurus and the Pandavas, when Duhshasana dragged her by her clothes and hair, Krishna (Draupadi), who had no other protector, cried out: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: कौरवों और पाण्डवों के सामने जब दुःशासन ने उसके वस्त्र और केश पकड़कर खींचे, तब जिसका कोई दूसरा रक्षक नहीं था, उस कृष्णा (द्रौपदी) ने पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Kauravon aur Paandavon ke saamne jab Duhshaasan ne uske vastra aur kesh pakadkar kheeche, tab jiska koi doosra rakshak nahin tha, us Krishna (Draupadi) ne pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 2

श्रीकृष्ण विष्णो मधुकैटभारे भक्तानुकम्पिन् भगवन् मुरारे ।
त्रायस्व मां केशव लोकनाथ गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Śrīkṛṣṇa Viṣṇo Madhukaiṭabhāre Bhaktānukampin Bhagavan Murāre |
Trāyasva Māṃ Keśava Lokanātha Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Shri Krishna, Vishnu, foe of Madhu and Kaitabha, compassionate to devotees, blessed Lord, Murari! O Keshava, Lord of the worlds, protect me: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे श्रीकृष्ण, विष्णु, मधु और कैटभ के शत्रु, भक्तों पर कृपा करने वाले भगवन्, मुरारि! हे केशव, लोकनाथ, मेरी रक्षा करो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Shreekrishn, Vishnu, Madhu aur Kaitabh ke shatru, bhakton par kripa karne wale Bhagavan, Muraari! He Keshav, Loknaath, meri raksha karo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 3

विक्रेतुकामाखिलगोपकन्या मुरारिपादार्पितचित्तवृत्तिः ।
दध्यादिकं मोहवशादवोचद् गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Vikretukāmākhilagopakanyā Murāripādārpitacittavṛttiḥ |
Dadhyādikaṃ Mohavaśādavocad Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: All the cowherd girls set out wanting to sell their milk, but their hearts were fixed on Murari's feet. Lost in love, instead of calling 'curd!' and the rest, they called out: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: सब गोपकन्याएँ दूध-दही बेचने निकलीं, पर उनका मन मुरारि के चरणों में लगा था। प्रेम में सुध-बुध खोकर वे ‘दही लो’ आदि के स्थान पर पुकारने लगीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Sab gopkanyaayein doodh-dahi bechne nikleen, par unka man Muraari ke charanon mein laga tha. Prem mein sudh-budh khokar ve 'dahi lo' aadi ke sthaan par pukaarne lageen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 4

उलूखले सम्भृततण्डुलांश्च सङ्घट्टयन्त्यो मुशलैः प्रमुग्धाः ।
गायन्ति गोप्यो जनितानुरागा गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Ulūkhale Sambhṛtataṇḍulāṃśca Saṅghaṭṭayantyo Muśalaiḥ Pramugdhāḥ |
Gāyanti Gopyo Janitānurāgā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Pounding the rice heaped in their mortars with pestles, the gopis, enchanted and filled with love, sing: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: ओखली में भरे धान को मूसलों से कूटती हुई, मुग्ध और प्रेम से भरी गोपियाँ गाती हैं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Okhli mein bhare dhaan ko moosalon se kootti hui, mugdh aur prem se bhari gopiyaan gaati hain: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 5

काचित्कराम्भोजपुटे निषण्णं क्रीडाशुकं किंशुकरक्ततुण्डम् ।
अध्यापयामास सरोरुहाक्षी गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Kācitkarāmbhojapuṭe Niṣaṇṇaṃ Krīḍāśukaṃ Kiṃśukaraktatuṇḍam |
Adhyāpayāmāsa Saroruhākṣī Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: One lotus-eyed girl, holding a pet parrot with a beak red as a kimshuka flower in the cup of her lotus hands, taught it to say: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: एक कमलनयनी गोपी अपने कर-कमलों के सम्पुट में बैठे, पलाश-पुष्प जैसी लाल चोंच वाले पालतू तोते को सिखाने लगी: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Ek kamalnayani gopi apne kar-kamalon ke samput mein baithe, palaash-pushp jaisi laal chonch wale paaltoo tote ko sikhaane lagi: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 6

गृहे गृहे गोपवधूसमूहः प्रतिक्षणं पिञ्जरसारिकाणाम् ।
स्खलद्गिरं वाचयितुं प्रवृत्तो गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Gṛhe Gṛhe Gopavadhūsamūhaḥ Pratikṣaṇaṃ Piñjarasārikāṇām |
Skhaladgiraṃ Vācayituṃ Pravṛtto Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: In house after house the cowherd wives, moment by moment, set about teaching the caged mynas, still stumbling in speech, to say: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: घर-घर में गोपवधुओं का समूह पल-पल पिंजरे की मैनाओं को, जिनकी बोली अभी लड़खड़ाती है, कहना सिखाने में लगा है: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Ghar-ghar mein gopvadhuon ka samooh pal-pal pinjre ki mainaaon ko, jinki boli abhi ladkhadaati hai, kehna sikhaane mein laga hai: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 7

पर्य्यङ्किकाभाजमलं कुमारं प्रस्वापयन्त्योऽखिलगोपकन्याः ।
जगुः प्रबन्धं स्वरतालबन्धं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Paryyaṅkikābhājamalaṃ Kumāraṃ Prasvāpayantyo'khilagopakanyāḥ |
Jaguḥ Prabandhaṃ Svaratālabandhaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Lulling the little boy on his cradle-couch to sleep, all the cowherd girls sang a song set to melody and rhythm: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: पलंग पर लेटे बालक को सुलाती हुई सब गोपकन्याएँ स्वर और ताल में बँधा गीत गाने लगीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Palang par lete baalak ko sulaati hui sab gopkanyaayein svar aur taal mein bandha geet gaane lageen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 8

रामानुजं वीक्षणकेलिलोलं गोपी गृहीत्वा नवनीतगोलम् ।
आबालकं बालकमाजुहाव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Rāmānujaṃ Vīkṣaṇakelilolaṃ Gopī Gṛhītvā Navanītagolam |
Ābālakaṃ Bālakamājuhāva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: A gopi took a ball of fresh butter and, calling from far off Balarama's younger brother, restless and playful with his glances, called the little boy: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: एक गोपी ने ताज़े मक्खन का गोला हाथ में लेकर, चंचल दृष्टि से खेलते बलराम के छोटे भाई बालक कृष्ण को दूर से पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Ek gopi ne taaze makkhan ka gola haath mein lekar, chanchal drishti se khelte Balraam ke chhote bhaai baalak Krishna ko door se pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 9

विचित्रवर्णाभरणाभिरामेऽभिधेहि वक्त्राम्बुजराजहंसि ।
सदा मदीये रसनेऽग्ररङ्गे गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Vicitravarṇābharaṇābhirāme'bhidhehi Vaktrāmbujarājahaṃsi |
Sadā Madīye Rasane'graraṅge Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O my tongue, royal swan in the lotus of the mouth, lovely with ornaments of many colours: on the stage of your tip, always say: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे मेरी रसना, मुख-कमल की राजहंसिनी, रंग-बिरंगे आभूषणों से सुन्दर: अपने अग्र-रंगमंच पर सदा कहती रहो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He meri rasna, mukh-kamal ki raajhansini, rang-birange aabhooshanon se sundar: apne agra-rangmanch par sadaa kehti raho: “Govind! Damodar! Maadhav!”

यशोदा और व्रज की बाल-लीला

श्लोक 10–24: यशोदा का बालक कृष्ण को जगाना, पुकारना और ओखली से बाँधना, मक्खन की चोरी, गोपियों का दही मथते हुए गाना, मुनियों और विद्वानों का नाम-पाठ, और राधा के विरह पर व्रजवासियों का गान।

Shloka 10

अङ्काधिरूढं शिशुगोपगूढं स्तनं धयन्तं कमलैककान्तम् ।
सम्बोधयामास मुदा यशोदा गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Aṅkādhirūḍhaṃ Śiśugopagūḍhaṃ Stanaṃ Dhayantaṃ Kamalaikakāntam |
Sambodhayāmāsa Mudā Yaśodā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Yashoda joyfully called to the little one seated on her lap and drinking at her breast, the Lord hidden in the form of a cowherd child, the one beloved of Lakshmi: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: गोद में बैठकर स्तनपान करते, ग्वाल-बालक के रूप में छिपे, लक्ष्मी के एकमात्र प्रिय भगवान को यशोदा ने आनन्द से यों पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: God mein baithkar stanpaan karte, gvaal-baalak ke roop mein chhipe, Lakshmi ke ekmaatra priya Bhagavan ko Yashoda ne aanand se yon pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 11

क्रीडन्तमन्तर्व्रजमात्मजं स्वं समं वयस्यैः पशुपालबालैः ।
प्रेम्णा यशोदा प्रजुहाव कृष्णं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Krīḍantamantarvrajamātmajaṃ Svaṃ Samaṃ Vayasyaiḥ Paśupālabālaiḥ |
Premṇā Yaśodā Prajuhāva Kṛṣṇaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Her own son was playing inside the village with his friends, the cowherd boys; lovingly Yashoda called Krishna: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: अपना पुत्र व्रज के भीतर अपने साथी ग्वालबालों के साथ खेल रहा था; यशोदा ने प्रेम से कृष्ण को पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Apna putra vraj ke bheetar apne saathi gvaalbaalon ke saath khel raha tha; Yashoda ne prem se Krishna ko pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 12

यशोदया गाढमुलूखलेन गोकण्ठपाशेन निबध्यमानः ।
रुरोद मन्दं नवनीतभोजी गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Yaśodayā Gāḍhamulūkhalena Gokaṇṭhapāśena Nibadhyamānaḥ |
Ruroda Mandaṃ Navanītabhojī Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Bound tightly by Yashoda to the mortar with a cow's neck-rope, the butter-eater cried softly: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: यशोदा ने उसे गाय की गले की रस्सी से ओखली से कसकर बाँधा, तो मक्खन खाने वाला धीरे-धीरे रोने लगा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Yashoda ne use gaay ki gale ki rassi se okhli se kaskar baandha, to makkhan khaane wala dheere-dheere rone laga: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 13

निजाङ्गने कङ्कणकेलिलोलं गोपी गृहीत्वा नवनीतगोलम् ।
आमर्दयत्पाणितलेन नेत्रे गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Nijāṅgane Kaṅkaṇakelilolaṃ Gopī Gṛhītvā Navanītagolam |
Āmardayatpāṇitalena Netre Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: In her own courtyard, while the child was absorbed in playing with a bangle, a gopi took a ball of butter and, covering his eyes with her palm, called: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: अपने आँगन में जब बालक कंगन से खेलने में मग्न था, तब एक गोपी ने मक्खन का गोला हाथ में लेकर, हथेली से उसकी आँखें ढँककर पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Apne aangan mein jab baalak kangan se khelne mein magn tha, tab ek gopi ne makkhan ka gola haath mein lekar, hatheli se uski aankhein dhankkar pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 14

गृहे गृहे गोपवधूकदम्बाः सर्वे मिलित्वा समवाययोगे ।
पुण्यानि नामानि पठन्ति नित्यं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Gṛhe Gṛhe Gopavadhūkadambāḥ Sarve Militvā Samavāyayoge |
Puṇyāni Nāmāni Paṭhanti Nityaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: In house after house the groups of cowherd wives gather together at their meeting times and daily recite the holy names: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: घर-घर में गोपवधुओं के झुण्ड अपने मिलने के समय एकत्र होकर प्रतिदिन ये पवित्र नाम पढ़ते हैं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Ghar-ghar mein gopvadhuon ke jhund apne milne ke samay ekatra hokar pratidin ye pavitra naam padhte hain: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 15

मन्दारमूले वदनाभिरामं बिम्बाधरे पूरितवेणुनादम् ।
गोगोपगोपीजनमध्यसंस्थं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Mandāramūle Vadanābhirāmaṃ Bimbādhare Pūritaveṇunādam |
Gogopagopījanamadhyasaṃsthaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: At the foot of the mandara tree, lovely of face, filling the flute with music on his bimba-red lips, standing among the cows, the cowherds and the gopis: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: मन्दार वृक्ष के नीचे, सुन्दर मुख वाले, बिम्ब जैसे लाल होठों पर रखी बाँसुरी में स्वर भरते, गौओं, ग्वालों और गोपियों के बीच खड़े: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Mandaar vriksh ke neeche, sundar mukh wale, bimb jaise laal hothon par rakhi baansuri mein svar bharte, gauon, gvaalon aur gopiyon ke beech khade: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 16

उत्थाय गोप्योऽपररात्रभागे स्मृत्वा यशोदासुतबालकेलिम् ।
गायन्ति प्रोच्चैर्दधि मन्थयन्त्यो गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Utthāya Gopyo'pararātrabhāge Smṛtvā Yaśodāsutabālakelim |
Gāyanti Proccairdadhi Manthayantyo Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Rising in the last part of the night and remembering the childhood play of Yashoda's son, the gopis churn the curd and sing aloud: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: रात के अन्तिम पहर में उठकर, यशोदा-पुत्र की बाल-लीलाओं को याद करती हुई गोपियाँ दही मथती हैं और ऊँचे स्वर में गाती हैं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Raat ke antim pahar mein uthkar, Yashoda-putra ki baal-leelaaon ko yaad karti hui gopiyaan dahi mathti hain aur oonche svar mein gaati hain: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 17

जग्धोऽथ दत्तो नवनीतपिण्डो गृहे यशोदा विचिकित्सयन्ती ।
उवाच सत्यं वद हे मुरारे गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Jagdho'tha Datto Navanītapiṇḍo Gṛhe Yaśodā Vicikitsayantī |
Uvāca Satyaṃ Vada He Murāre Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: “Was the lump of butter eaten, or given away?” Suspecting him at home, Yashoda said: “Tell the truth, O Murari, ”“Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: “मक्खन का लौंदा खाया गया या बाँट दिया गया?” घर में उस पर सन्देह करती यशोदा ने कहा: “हे मुरारि, सच बताओ,” “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: “Makkhan ka launda khaaya gaya ya baant diya gaya?” Ghar mein us par sandeh karti Yashoda ne kaha: “He Muraari, sach bataao,” “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 18

अभ्यर्च्य गेहं युवतिः प्रवृद्धप्रेमप्रवाहा दधि निर्ममन्थ ।
गायन्ति गोप्योऽथ सखीसमेता गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Abhyarcya Gehaṃ Yuvatiḥ Pravṛddhapremapravāhā Dadhi Nirmamantha |
Gāyanti Gopyo'tha Sakhīsametā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Having tended her home, a young woman, her love rising like a flood, churned the curd; and the gopis, gathered with their friends, sing: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: घर को सँवारकर, बाढ़ की तरह उमड़ते प्रेम वाली एक युवती ने दही मथा; और सखियों के साथ मिलकर गोपियाँ गाती हैं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Ghar ko sanvaarkar, baadh ki tarah umadte prem waali ek yuvati ne dahi matha; aur sakhiyon ke saath milkar gopiyaan gaati hain: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 19

क्वचित् प्रभाते दधिपूर्णपात्रे निक्षिप्य मन्थं युवती मुकुन्दम् ।
आलोक्य गानं विविधं करोति गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Kvacit Prabhāte Dadhipūrṇapātre Nikṣipya Manthaṃ Yuvatī Mukundam |
Ālokya Gānaṃ Vividhaṃ Karoti Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: One morning a young woman set the churning stick down in the pot of curd, and, catching sight of Mukunda, sang in many ways: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: एक दिन प्रातःकाल एक युवती दही के पात्र में मथानी छोड़कर, मुकुन्द को देखते ही अनेक प्रकार से गाने लगी: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Ek din praatahkaal ek yuvati dahi ke paatra mein mathaani chhodkar, Mukund ko dekhte hi anek prakaar se gaane lagi: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 20

क्रीडापरं भोजनमज्जनार्थं हितैषिणी स्त्री तनुजं यशोदा ।
आजूहवत् प्रेमपरिप्लुताक्षी गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Krīḍāparaṃ Bhojanamajjanārthaṃ Hitaiṣiṇī Strī Tanujaṃ Yaśodā |
Ājūhavat Premapariplutākṣī Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Her son was absorbed in play; for his meal and bath, Yashoda, a mother who wished him well, called him, her eyes brimming with love: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: पुत्र खेल में मग्न था; भोजन और स्नान के लिए उसका हित चाहने वाली माता यशोदा ने प्रेम से भरी आँखों से उसे पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Putra khel mein magn tha; bhojan aur snaan ke liye uska hit chaahne waali maata Yashoda ne prem se bhari aankhon se use pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 21

सुखं शयानं निलये च विष्णुं देवर्षिमुख्या मुनयः प्रपन्नाः ।
तेनाच्युते तन्मयतां व्रजन्ति गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Sukhaṃ Śayānaṃ Nilaye Ca Viṣṇuṃ Devarṣimukhyā Munayaḥ Prapannāḥ |
Tenācyute Tanmayatāṃ Vrajanti Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: The foremost divine sages and seers sought refuge in Vishnu, resting at ease in his home; through the names “Govinda! Damodara! Madhava!” they become wholly absorbed in Achyuta.

हिंदी अर्थ: देवर्षियों में प्रमुख मुनि घर में सुख से सोए विष्णु की शरण में आए; “गोविन्द! दामोदर! माधव!” इन नामों से वे अच्युत में तन्मय हो जाते हैं।

Roman Hindi meaning: Devarshiyon mein pramukh muni ghar mein sukh se soye Vishnu ki sharan mein aaye; “Govind! Damodar! Maadhav!” in naamon se ve Achyut mein tanmay ho jaate hain.

Shloka 22

विहाय निद्रामरुणोदये च विधाय कृत्यानि च विप्रमुख्याः ।
वेदावसाने प्रपठन्ति नित्यं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Vihāya Nidrāmaruṇodaye Ca Vidhāya Kṛtyāni Ca Vipramukhyāḥ |
Vedāvasāne Prapaṭhanti Nityaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Leaving sleep at dawn and finishing their daily duties, the foremost of the learned recite every day, at the close of their Vedic study: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: अरुणोदय में नींद छोड़कर और अपने नित्यकर्म पूरे करके श्रेष्ठ विद्वान प्रतिदिन वेदपाठ के अन्त में पढ़ते हैं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Arunoday mein neend chhodkar aur apne nityakarm poore karke shreshth vidvaan pratidin vedpaath ke ant mein padhte hain: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 23

वृन्दावने गोपगणाश्च गोप्यो विलोक्य गोविन्दवियोगखिन्नाम् ।
राधां जगुः साश्रुविलोचनाभ्यां गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Vṛndāvane Gopagaṇāśca Gopyo Vilokya Govindaviyogakhinnām |
Rādhāṃ Jaguḥ Sāśruvilocanābhyāṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: In Vrindavan the cowherds and gopis, seeing Radha worn with sorrow at separation from Govinda, sang with tear-filled eyes: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: वृन्दावन में ग्वालों और गोपियों ने गोविन्द के वियोग से दुखी राधा को देखकर आँसू भरी आँखों से गाया: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Vrindaavan mein gvaalon aur gopiyon ne Govind ke viyog se dukhi Raadha ko dekhkar aansoo bhari aankhon se gaaya: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 24

प्रभातसञ्चारगता नु गावस्तद्रक्षणार्थं तनयं यशोदा ।
प्राबोधयत् पाणितलेन मन्दं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Prabhātasañcāragatā Nu Gāvastadrakṣaṇārthaṃ Tanayaṃ Yaśodā |
Prābodhayat Pāṇitalena Mandaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: When the cows had gone out for their morning grazing, Yashoda, so that he might look after them, gently woke her son with the palm of her hand, saying: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: जब गौएँ सुबह चरने निकल गईं, तब उनकी रखवाली के लिए यशोदा ने हथेली से धीरे-धीरे अपने पुत्र को यह कहकर जगाया: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Jab gauein subah charne nikal gayeen, tab unki rakhvaali ke liye Yashoda ne hatheli se dheere-dheere apne putra ko yah kehkar jagaaya: “Govind! Damodar! Maadhav!”

विरह, कालिय-प्रसंग और नाम की महिमा

श्लोक 25–41: वन में मुनियों का पाठ, कालिय-दमन, अक्रूर के साथ मथुरा-गमन पर गोपियों का विरह, और नाम-जप की महिमा के ग्रन्थ-गत कथन।

Shloka 25

प्रवालशोभा इव दीर्घकेशा वाताम्बुपर्णाशनपूतदेहाः ।
मूले तरूणां मुनयः पठन्ति गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Pravālaśobhā Iva Dīrghakeśā Vātāmbuparṇāśanapūtadehāḥ |
Mūle Tarūṇāṃ Munayaḥ Paṭhanti Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Sages with long matted locks, lovely as young coral shoots, their bodies purified by living on air, water and leaves, recite at the foot of the trees: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: नई कोंपल जैसी शोभा वाली लम्बी जटाओं वाले, वायु, जल और पत्ते खाकर पवित्र हुए शरीर वाले मुनि वृक्षों के नीचे पढ़ते हैं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Nayi kompal jaisi shobha waali lambi jataaon wale, vaayu, jal aur patte khaakar pavitra hue shareer wale muni vrikshon ke neeche padhte hain: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 26

एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः ।
विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Evaṃ Bruvāṇā Virahāturā Bhṛśaṃ Vrajastriyaḥ Kṛṣṇaviṣaktamānasāḥ |
Visṛjya Lajjāṃ Ruruduḥ Sma Susvaraṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Speaking in this way, the women of Vraja, deeply stricken by separation, their minds clinging to Krishna, cast aside shame and wept aloud: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: इस प्रकार कहती हुई, वियोग से अत्यन्त व्याकुल, कृष्ण में मन लगाए व्रज की स्त्रियाँ लज्जा छोड़कर ऊँचे स्वर में रो पड़ीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Is prakaar kehti hui, viyog se atyant vyaakul, Krishna mein man lagaaye Vraj ki striyaan lajja chhodkar oonche svar mein ro padeen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 27

गोपी कदाचिन्मणिपिञ्जरस्थं शुकं वचो वाचयितुं प्रवृत्ता ।
आनन्दकन्द व्रजचन्द्र कृष्ण गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Gopī Kadācinmaṇipiñjarasthaṃ Śukaṃ Vaco Vācayituṃ Pravṛttā |
Ānandakanda Vrajacandra Kṛṣṇa Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: One day a gopi set about teaching the parrot in its jewelled cage to speak the words: “O root of bliss, moon of Vraja, Krishna,” “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: एक दिन एक गोपी मणियों के पिंजरे में बैठे तोते को ये वचन बुलवाने लगी: “हे आनन्दकन्द, व्रजचन्द्र, कृष्ण,” “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Ek din ek gopi maniyon ke pinjre mein baithe tote ko ye vachan bulvaane lagi: “He Aanandkand, Vrajchandra, Krishna,” “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 28

गोवत्सबालैः शिशुकाकपक्षं बध्नन्तमम्भोजदलायताक्षम् ।
उवाच माता चिबुकं गृहीत्वा गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Govatsabālaiḥ Śiśukākapakṣaṃ Badhnantamambhojadalāyatākṣam |
Uvāca Mātā Cibukaṃ Gṛhītvā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Seeing the lotus-eyed boy, with his child's side-locks, tying calves by their tails with the cowherd boys, his mother took him by the chin and said: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: बछड़ों और ग्वालबालों के साथ, बालकों वाली लटें लिए, बछड़ों को बाँधते कमलदल जैसे बड़े नेत्रों वाले पुत्र को देखकर माता ने उसकी ठोड़ी पकड़कर कहा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Bachhdon aur gvaalbaalon ke saath, baalakon waali latein liye, bachhdon ko baandhte kamaldal jaise bade netron wale putra ko dekhkar maata ne uski thodi pakadkar kaha: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 29

प्रभातकाले वरवल्लवौघा गोरक्षणार्थं धृतवेत्रदण्डाः ।
आकारयामासुरनन्तमाद्यं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Prabhātakāle Varavallavaughā Gorakṣaṇārthaṃ Dhṛtavetradaṇḍāḥ |
Ākārayāmāsuranantamādyaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: At daybreak the bands of fine cowherd youths, carrying cane staffs to tend the cows, called the endless, primal one: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: प्रातःकाल गौओं की रखवाली के लिए बेंत की छड़ियाँ लिए श्रेष्ठ ग्वालों के झुण्ड अनन्त आदिपुरुष को पुकारने लगे: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Praatahkaal gauon ki rakhvaali ke liye bent ki chhadiyaan liye shreshth gvaalon ke jhund anant aadipurush ko pukaarne lage: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 30

जलाशये कालियमर्दनाय यदा कदम्बादपतन्मुरारिः ।
गोपाङ्गनाश्चुक्रुशुरेत्य गोपा गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Jalāśaye Kāliyamardanāya Yadā Kadambādapatanmurāriḥ |
Gopāṅganāścukruśuretya Gopā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: When Murari leapt from the kadamba tree into the pool to subdue the serpent Kaliya, the cowherd women and the cowherds came running and cried out: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: जब कालिय नाग का दमन करने के लिए मुरारि कदम्ब से जलाशय में कूद पड़े, तब गोपियाँ और ग्वाले दौड़कर आए और पुकार उठे: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Jab Kaaliya naag ka daman karne ke liye Muraari kadamb se jalaashay mein kood pade, tab gopiyaan aur gvaale daudkar aaye aur pukaar uthe: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 31

अक्रूरमासाद्य यदा मुकुन्दश्चापोत्सवार्थं मथुरां प्रविष्टः ।
तदा स पौरैर्जयतीत्यभाषि गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Akrūramāsādya Yadā Mukundaścāpotsavārthaṃ Mathurāṃ Praviṣṭaḥ |
Tadā Sa Paurairjayatītyabhāṣi Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: When Mukunda went with Akrura and entered Mathura for the festival of the bow, the townspeople proclaimed his victory, calling: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: जब मुकुन्द अक्रूर के साथ धनुष-यज्ञ के उत्सव के लिए मथुरा में प्रविष्ट हुए, तब नगरवासियों ने उनकी जय बोलते हुए पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Jab Mukund Akroor ke saath dhanush-yagya ke utsav ke liye Mathura mein pravisht hue, tab nagarvaasiyon ne unki jay bolte hue pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 32

कंसस्य दूतेन यदैव नीतौ वृन्दावनान्ताद् वसुदेवसूनू ।
रुरोद गोपी भवनस्य मध्ये गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Kaṃsasya Dūtena Yadaiva Nītau Vṛndāvanāntād Vasudevasūnū |
Ruroda Gopī Bhavanasya Madhye Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: When Kamsa's messenger led Vasudeva's two sons away from Vrindavan, a gopi wept within her house: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: जब कंस का दूत वसुदेव के दोनों पुत्रों को वृन्दावन से ले गया, तब एक गोपी घर के भीतर रोने लगी: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Jab Kans ka doot Vasudev ke donon putron ko Vrindaavan se le gaya, tab ek gopi ghar ke bheetar rone lagi: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 33

सरोवरे कालियनागबद्धं शिशुं यशोदातनयं निशम्य ।
चक्रुर्लुठन्त्यः पथि गोपबाला गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Sarovare Kāliyanāgabaddhaṃ Śiśuṃ Yaśodātanayaṃ Niśamya |
Cakrurluṭhantyaḥ Pathi Gopabālā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Hearing that Yashoda's little son was caught by the serpent Kaliya in the lake, the cowherd girls rolled on the road, crying: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: यह सुनकर कि यशोदा का नन्हा पुत्र सरोवर में कालिय नाग से बँध गया है, ग्वालबालाएँ मार्ग में लोटती हुई पुकारने लगीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Yah sunkar ki Yashoda ka nanha putra sarovar mein Kaaliya naag se bandh gaya hai, gvaalbaalaayein maarg mein lotti hui pukaarne lageen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 34

अक्रूरयाने यदुवंशनाथं सङ्गच्छमानं मथुरां निरीक्ष्य ।
ऊचुर्वियोगात् किल गोपबाला गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Akrūrayāne Yaduvaṃśanāthaṃ Saṅgacchamānaṃ Mathurāṃ Nirīkṣya |
Ūcurviyogāt Kila Gopabālā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Seeing the lord of the Yadus going to Mathura in Akrura's chariot, the cowherd girls, in the pain of parting, said: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: यदुवंश के स्वामी को अक्रूर के रथ में मथुरा जाते देखकर वियोग से दुखी ग्वालबालाएँ बोलीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Yaduvansh ke svaami ko Akroor ke rath mein Mathura jaate dekhkar viyog se dukhi gvaalbaalaayein boleen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 35

चक्रन्द गोपी नलिनीवनान्ते कृष्णेन हीना कुसुमे शयाना ।
प्रफुल्लनीलोत्पललोचनाभ्यां गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Cakranda Gopī Nalinīvanānte Kṛṣṇena Hīnā Kusume Śayānā |
Praphullanīlotpalalocanābhyāṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: At the edge of the lotus grove a gopi, bereft of Krishna and lying on a bed of flowers, wept with eyes like blooming blue lotuses: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: कमल-वन के किनारे, कृष्ण से बिछुड़ी, फूलों पर लेटी एक गोपी खिले नील कमल जैसी आँखों से रो उठी: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Kamal-van ke kinaare, Krishna se bichhudi, phoolon par leti ek gopi khile neel kamal jaisi aankhon se ro uthi: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 36

मातापितृभ्यां परिवार्यमाणा गेहं प्रविष्टा विललाप गोपी ।
आगत्य मां पालय विश्वनाथ गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Mātāpitṛbhyāṃ Parivāryamāṇā Gehaṃ Praviṣṭā Vilalāpa Gopī |
Āgatya Māṃ Pālaya Viśvanātha Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Held back by her mother and father, a gopi who had gone into the house lamented: “Come and protect me, Lord of the universe,” “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: माता-पिता के रोकने पर घर में गई एक गोपी विलाप करने लगी: “हे विश्वनाथ, आकर मेरी रक्षा करो,” “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Maata-pita ke rokne par ghar mein gayi ek gopi vilaap karne lagi: “He Vishvanaath, aakar meri raksha karo,” “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 37

वृन्दावनस्थं हरिमाशु बुद्ध्वा गोपी गता कापि वनं निशायाम् ।
तत्राप्यदृष्ट्वातिभयादवोचद् गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Vṛndāvanasthaṃ Harimāśu Buddhvā Gopī Gatā Kāpi Vanaṃ Niśāyām |
Tatrāpyadṛṣṭvātibhayādavocad Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Thinking Hari was in Vrindavan, a gopi went swiftly into the forest at night; not finding him even there, she cried out in great fear: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हरि को वृन्दावन में जानकर एक गोपी रात को शीघ्र वन में गई; वहाँ भी उन्हें न देखकर वह अत्यन्त भय से पुकार उठी: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Hari ko Vrindaavan mein jaankar ek gopi raat ko sheeghra van mein gayi; vahaan bhi unhein na dekhkar vah atyant bhay se pukaar uthi: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 38

सुखं शयाना निलये निजेऽपि नामानि विष्णोः प्रवदन्ति मर्त्याः ।
ते निश्चितं तन्मयतां व्रजन्ति गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Sukhaṃ Śayānā Nilaye Nije'pi Nāmāni Viṣṇoḥ Pravadanti Martyāḥ |
Te Niścitaṃ Tanmayatāṃ Vrajanti Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Even people lying at ease in their own homes who speak the names of Vishnu, “Govinda! Damodara! Madhava!”, surely become absorbed in him. This is the hymn's own devotional statement.

हिंदी अर्थ: अपने घर में सुख से लेटे हुए भी जो मनुष्य विष्णु के नाम “गोविन्द! दामोदर! माधव!” बोलते हैं, वे निश्चय ही उनमें तन्मय हो जाते हैं। यह स्तोत्र का अपना भक्ति-कथन है।

Roman Hindi meaning: Apne ghar mein sukh se lete hue bhi jo manushya Vishnu ke naam “Govind! Damodar! Maadhav!” bolte hain, ve nishchay hi unmein tanmay ho jaate hain. Yah stotra ka apna bhakti-kathan hai.

Shloka 39

सा नीरजाक्षीमवलोक्य राधां रुरोद गोविन्दवियोगखिन्नाम् ।
सखी प्रफुल्लोत्पललोचनाभ्यां गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Sā Nīrajākṣīmavalokya Rādhāṃ Ruroda Govindaviyogakhinnām |
Sakhī Praphullotpalalocanābhyāṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Seeing lotus-eyed Radha worn with sorrow at separation from Govinda, her friend wept with eyes like blooming lotuses: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: गोविन्द के वियोग से दुखी कमलनयनी राधा को देखकर उनकी सखी खिले कमल जैसी आँखों से रो पड़ी: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Govind ke viyog se dukhi kamalnayani Raadha ko dekhkar unki sakhi khile kamal jaisi aankhon se ro padi: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 40

जिह्वे रसज्ञे मधुरप्रिया त्वं सत्यं हितं त्वां परमं वदामि ।
आवर्णयेथा मधुराक्षराणि गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Jihve Rasajñe Madhurapriyā Tvaṃ Satyaṃ Hitaṃ Tvāṃ Paramaṃ Vadāmi |
Āvarṇayethā Madhurākṣarāṇi Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O tongue, knower of taste, lover of sweetness: I tell you what is true and truly for your good. Speak out the sweet syllables: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे रस जानने वाली, मधुरता की प्रेमी जिह्वा! मैं तुमसे सत्य और परम हितकर बात कहता हूँ। इन मधुर अक्षरों को भली प्रकार बोलो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He ras jaanne waali, madhurta ki premi jihva! Main tumse satya aur param hitkar baat kehta hoon. In madhur aksharon ko bhali prakaar bolo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 41

आत्यन्तिकव्याधिहरं जनानां चिकित्सकं वेदविदो वदन्ति ।
संसारतापत्रयनाशबीजं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Ātyantikavyādhiharaṃ Janānāṃ Cikitsakaṃ Vedavido Vadanti |
Saṃsāratāpatrayanāśabījaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: The knowers of the Veda call “Govinda! Damodara! Madhava!” the physician who removes the final sickness of beings, and the seed that destroys the threefold suffering of worldly existence. This is the hymn's image of spiritual healing, not medical advice.

हिंदी अर्थ: वेद जानने वाले “गोविन्द! दामोदर! माधव!” को लोगों का परम रोग मिटाने वाला वैद्य और संसार के तीनों तापों के नाश का बीज बताते हैं। यह आध्यात्मिक उपचार का स्तोत्र-गत रूपक है, चिकित्सा-सलाह नहीं।

Roman Hindi meaning: Ved jaanne waale “Govind! Damodar! Maadhav!” ko logon ka param rog mitaane waala vaidya aur sansaar ke teenon taapon ke naash ka beej bataate hain. Yah aadhyaatmik upchaar ka stotra-gat roopak hai, chikitsa-salaah nahin.

राम-कथा, गजेन्द्र और भक्तों की पुकार

श्लोक 42–49: वन-गमन और सीता-हरण पर कौसल्या और सीता की पुकार, गजेन्द्र, सुधन्वा और द्रौपदी का स्मरण। पुस्तिका श्लोक 42–45 के लिए ‘हे राम रघुनन्दन राघवेति’ पाठान्तर भी देती है।

Shloka 42

ताताज्ञया गच्छति रामचन्द्रे सलक्ष्मणेऽरण्यचये ससीते ।
चक्रन्द रामस्य निजा जनित्री गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Tātājñayā Gacchati Rāmacandre Salakṣmaṇe'raṇyacaye Sasīte |
Cakranda Rāmasya Nijā Janitrī Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: When Ramachandra, at his father's command, went to the forests with Lakshmana and Sita, his own mother cried out: “Govinda! Damodara! Madhava!” (The booklet notes a variant refrain for verses 42–45: “O Rama, Raghunandana, Raghava.”)

हिंदी अर्थ: जब पिता की आज्ञा से रामचन्द्र लक्ष्मण और सीता के साथ वन को गए, तब उनकी अपनी माता पुकार उठीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!” (पुस्तिका श्लोक 42–45 के लिए यह पाठान्तर भी देती है: “हे राम, रघुनन्दन, राघव।”)

Roman Hindi meaning: Jab pita ki aagya se Raamchandra Lakshman aur Seeta ke saath van ko gaye, tab unki apni maata pukaar utheen: “Govind! Damodar! Maadhav!” (Pustika shlok 42–45 ke liye yah paathaantar bhi deti hai: “He Raam, Raghunandan, Raaghav.”)

Shloka 43

एकाकिनी दण्डककाननान्तात् सा नीयमाना दशकन्धरेण ।
सीता तदाक्रन्ददनन्यनाथा गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Ekākinī Daṇḍakakānanāntāt Sā Nīyamānā Daśakandhareṇa |
Sītā Tadākrandadananyanāthā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: As she was carried off alone from the Dandaka forest by the ten-headed Ravana, Sita, who had no other protector, cried out: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: जब दस सिर वाला रावण सीता को अकेली दण्डक वन से ले जा रहा था, तब जिनका कोई दूसरा रक्षक नहीं था, वे सीता पुकार उठीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Jab das sir waala Raavan Seeta ko akeli Dandak van se le ja raha tha, tab jinka koi doosra rakshak nahin tha, ve Seeta pukaar utheen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 44

रामाद्वियुक्ता जनकात्मजा सा विचिन्तयन्ती हृदि रामरूपम् ।
रुरोद सीता रघुनाथ पाहि गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Rāmādviyuktā Janakātmajā Sā Vicintayantī Hṛdi Rāmarūpam |
Ruroda Sītā Raghunātha Pāhi Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Parted from Rama, Janaka's daughter, holding Rama's form in her heart, wept: “Protect me, Lord of the Raghus,” “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: राम से बिछुड़ी जनक-नन्दिनी सीता हृदय में राम के रूप का ध्यान करती हुई रो पड़ीं: “हे रघुनाथ, मेरी रक्षा करो,” “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Raam se bichhudi Janak-nandini Seeta hriday mein Raam ke roop ka dhyaan karti hui ro padeen: “He Raghunaath, meri raksha karo,” “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 45

प्रसीद विष्णो रघुवंशनाथ सुरासुराणां सुखदुःखहेतो ।
रुरोद सीता तु समुद्रमध्ये गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Prasīda Viṣṇo Raghuvaṃśanātha Surāsurāṇāṃ Sukhaduḥkhaheto |
Ruroda Sītā Tu Samudramadhye Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: “Be gracious, O Vishnu, lord of Raghu's line, cause of joy to the gods and of sorrow to the demons,” so Sita wept in the midst of the ocean: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: “हे विष्णु, रघुवंश के स्वामी, देवताओं को सुख और असुरों को दुःख देने वाले, प्रसन्न हो,” इस प्रकार समुद्र के बीच सीता रोईं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: “He Vishnu, Raghuvansh ke svaami, devtaaon ko sukh aur asuron ko duhkh dene waale, prasann ho,” is prakaar samudra ke beech Seeta royeen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 46

अन्तर्जले ग्राहगृहीतपादो विसृष्टविक्लिष्टसमस्तबन्धुः ।
तदा गजेन्द्रो नितरां जगाद गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Antarjale Grāhagṛhītapādo Visṛṣṭavikliṣṭasamastabandhuḥ |
Tadā Gajendro Nitarāṃ Jagāda Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: In the water, his foot seized by the crocodile, abandoned by all his troubled kin, the king of elephants then cried out again and again: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: जल के भीतर मगर ने जिसका पैर पकड़ लिया था और जिसके सब दुखी बन्धु साथ छोड़ गए थे, वह गजराज तब बार-बार पुकारने लगा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Jal ke bheetar magar ne jiska pair pakad liya tha aur jiske sab dukhi bandhu saath chhod gaye the, vah gajraaj tab baar-baar pukaarne laga: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 47

हंसध्वजः शङ्खयुतो ददर्श पुत्रं कटाहे प्रतपन्तमेनम् ।
पुण्यानि नामानि हरेर्जपन्तं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Haṃsadhvajaḥ Śaṅkhayuto Dadarśa Putraṃ Kaṭāhe Pratapantamenam |
Puṇyāni Nāmāni Harerjapantaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: King Hamsadhvaja, with his priest Shankha, saw his own son in the boiling cauldron, reciting Hari's holy names: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: राजा हंसध्वज ने अपने पुरोहित शंख के साथ अपने पुत्र को तपते कड़ाह में हरि के पवित्र नाम जपते देखा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Raaja Hansadhvaj ne apne purohit Shankh ke saath apne putra ko tapte kadaah mein Hari ke pavitra naam japte dekha: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 48

दुर्वाससो वाक्यमुपेत्य कृष्णा सा चाब्रवीत् काननवासिनीशम् ।
अन्तःप्रविष्टं मनसाजुहाव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Durvāsaso Vākyamupetya Kṛṣṇā Sā Cābravīt Kānanavāsinīśam |
Antaḥpraviṣṭaṃ Manasājuhāva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Receiving Durvasa's demand, Krishna (Draupadi), living in the forest, spoke to the Lord and called in her mind to the one dwelling within her: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: दुर्वासा का वचन पाकर वन में रहने वाली कृष्णा (द्रौपदी) ने प्रभु से कहा और अपने भीतर बसे उन भगवान को मन ही मन पुकारा: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Durvaasa ka vachan paakar van mein rehne waali Krishna (Draupadi) ne prabhu se kaha aur apne bheetar base un Bhagavan ko man hi man pukaara: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 49

ध्येयः सदा योगिभिरप्रमेयः चिन्ताहरश्चिन्तितपारिजातः ।
कस्तूरिकाकल्पितनीलवर्णो गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Dhyeyaḥ Sadā Yogibhiraprameyaḥ Cintāharaścintitapārijātaḥ |
Kastūrikākalpitanīlavarṇo Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Ever meditated on by yogis, yet beyond measure; remover of care and a wish-fulfilling tree to those who think of him; dark blue as if tinted with musk: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: योगी जिनका सदा ध्यान करते हैं, फिर भी जो अप्रमेय हैं; जो चिन्ता हरने वाले और स्मरण करने वालों के लिए कल्पवृक्ष हैं; कस्तूरी से रँगे-से नीले वर्ण वाले: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Yogi jinka sadaa dhyaan karte hain, phir bhi jo aprameya hain; jo chinta harne waale aur smaran karne waalon ke liye kalpavriksh hain; kastoori se range-se neele varn waale: “Govind! Damodar! Maadhav!”

जिह्वा से प्रार्थना

श्लोक 50–57: संसार-कूप से उबारने की प्रार्थना और अपनी जिह्वा से सुख, दुःख और देह के अन्त में यही नाम कहते रहने का आग्रह।

Shloka 50

संसारकूपे पतितोऽत्यगाधे मोहान्धपूर्णे विषयाभितप्ते ।
करावलम्बं मम देहि विष्णो गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Saṃsārakūpe Patito'tyagādhe Mohāndhapūrṇe Viṣayābhitapte |
Karāvalambaṃ Mama Dehi Viṣṇo Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: I have fallen into the fathomless well of worldly existence, filled with the darkness of delusion and scorched by the objects of sense. O Vishnu, give me the support of your hand: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: मोह के अन्धकार से भरे और विषयों से तपे अथाह संसार-कूप में मैं गिर पड़ा हूँ। हे विष्णु, मुझे अपने हाथ का सहारा दो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Moh ke andhkaar se bhare aur vishayon se tape athaah sansaar-koop mein main gir pada hoon. He Vishnu, mujhe apne haath ka sahaara do: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 51

त्वामेव याचे मम देहि जिह्वे समागते दण्डधरे कृतान्ते ।
वक्तव्यमेवं मधुरं सुभक्त्या गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Tvāmeva Yāce Mama Dehi Jihve Samāgate Daṇḍadhare Kṛtānte |
Vaktavyamevaṃ Madhuraṃ Subhaktyā Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O tongue, of you alone I beg this: when Death, the bearer of the staff, arrives, speak sweetly and with deep devotion only this: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे जिह्वा, मैं तुमसे ही यह माँगता हूँ: जब दण्डधारी यमराज आ पहुँचें, तब भक्तिपूर्वक मधुर स्वर में केवल यही कहना: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He jihva, main tumse hi yah maangta hoon: jab dandadhaari Yamraaj aa pahunchein, tab bhaktipoorvak madhur svar mein keval yahi kehna: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 52

भजस्व मन्त्रं भवबन्धमुक्त्यै जिह्वे रसज्ञे सुलभं मनोज्ञम् ।
द्वैपायनाद्यैर्मुनिभिः प्रजप्तं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Bhajasva Mantraṃ Bhavabandhamuktyai Jihve Rasajñe Sulabhaṃ Manojñam |
Dvaipāyanādyairmunibhiḥ Prajaptaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O tongue, knower of taste, to be freed from the bonds of worldly existence, repeat the mantra, easy and lovely, recited by Dvaipayana (Vyasa) and the other sages: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे रस जानने वाली जिह्वा, संसार के बन्धन से छूटने के लिए उस सुलभ और सुन्दर मन्त्र को भजो, जिसे द्वैपायन (व्यास) आदि मुनियों ने जपा है: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He ras jaanne waali jihva, sansaar ke bandhan se chhootne ke liye us sulabh aur sundar mantra ko bhajo, jise Dvaipaayan (Vyaas) aadi muniyon ne japa hai: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 53

गोपाल वंशीधर रूपसिन्धो लोकेश नारायण दीनबन्धो ।
उच्चस्वरैस्त्वं वद सर्वदैव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Gopāla Vaṃśīdhara Rūpasindho Lokeśa Nārāyaṇa Dīnabandho |
Uccasvaraistvaṃ Vada Sarvadaiva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Gopala, flute-bearer, ocean of beauty, Lord of the worlds, Narayana, friend of the lowly! O tongue, always say aloud: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे गोपाल, वंशीधर, रूप के सागर, लोकेश, नारायण, दीनबन्धु! हे जिह्वा, तुम सदा ऊँचे स्वर में कहो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Gopaal, Vanshidhar, roop ke saagar, Lokesh, Naaraayan, Deenbandhu! He jihva, tum sadaa oonche svar mein kaho: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 54

जिह्वे सदैवं भज सुन्दराणि नामानि कृष्णस्य मनोहराणि ।
समस्तभक्तार्तिविनाशनानि गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Jihve Sadaivaṃ Bhaja Sundarāṇi Nāmāni Kṛṣṇasya Manoharāṇi |
Samastabhaktārtivināśanāni Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O tongue, always sing these beautiful names of Krishna that charm the heart and end all the sorrows of devotees: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे जिह्वा, सदा कृष्ण के इन सुन्दर, मन को हरने वाले और सब भक्तों के कष्ट मिटाने वाले नामों को भजो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He jihva, sadaa Krishna ke in sundar, man ko harne waale aur sab bhakton ke kasht mitaane waale naamon ko bhajo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 55

गोविन्द गोविन्द हरे मुरारे गोविन्द गोविन्द मुकुन्द कृष्ण ।
गोविन्द गोविन्द रथाङ्गपाणे गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Govinda Govinda Hare Murāre Govinda Govinda Mukunda Kṛṣṇa |
Govinda Govinda Rathāṅgapāṇe Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Govinda, Govinda, Hari, Murari! Govinda, Govinda, Mukunda, Krishna! Govinda, Govinda, bearer of the discus: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: गोविन्द, गोविन्द, हरि, मुरारि! गोविन्द, गोविन्द, मुकुन्द, कृष्ण! गोविन्द, गोविन्द, चक्रधारी: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Govind, Govind, Hari, Muraari! Govind, Govind, Mukund, Krishna! Govind, Govind, Chakradhaari: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 56

सुखावसाने त्विदमेव सारं दुःखावसाने त्विदमेव गेयम् ।
देहावसाने त्विदमेव जाप्यं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Sukhāvasāne Tvidameva Sāraṃ Duḥkhāvasāne Tvidameva Geyam |
Dehāvasāne Tvidameva Jāpyaṃ Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: When joy ends, this alone is the essence; when sorrow ends, this alone is to be sung; when the body ends, this alone is to be repeated: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: सुख के अन्त में यही सार है, दुःख के अन्त में यही गाने योग्य है, और देह के अन्त में यही जपने योग्य है: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Sukh ke ant mein yahi saar hai, duhkh ke ant mein yahi gaane yogya hai, aur deh ke ant mein yahi japne yogya hai: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 57

दुर्वारवाक्यं परिगृह्य कृष्णा मृगीव भीता तु कथं कथञ्चित् ।
सभां प्रविष्टा मनसाजुहाव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Durvāravākyaṃ Parigṛhya Kṛṣṇā Mṛgīva Bhītā Tu Kathaṃ Kathañcit |
Sabhāṃ Praviṣṭā Manasājuhāva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Accepting the irresistible command, Krishna (Draupadi), frightened like a doe, entered the assembly hall somehow or other and called in her mind: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: उस अटल आदेश को स्वीकार कर, हिरनी की तरह डरी हुई कृष्णा (द्रौपदी) किसी तरह सभा में पहुँचीं और मन ही मन पुकारने लगीं: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Us atal aadesh ko sveekaar kar, hirni ki tarah dari hui Krishna (Draupadi) kisi tarah sabha mein pahuncheen aur man hi man pukaarne lageen: “Govind! Damodar! Maadhav!”

नामामृत और समापन

श्लोक 58–71: हर श्लोक भगवान के नामों को पुकारकर ‘जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव’ पर समाप्त होता है; अन्त में बिल्वमङ्गलाचार्य का नाम देने वाली समापन-पंक्ति।

Shloka 58

श्रीकृष्ण राधावर गोकुलेश गोपाल गोवर्धन नाथ विष्णो ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Śrīkṛṣṇa Rādhāvara Gokuleśa Gopāla Govardhana Nātha Viṣṇo |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Shri Krishna, beloved of Radha, Lord of Gokula, Gopala, lifter of Govardhana, Lord, Vishnu! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे श्रीकृष्ण, राधा के प्रिय, गोकुल के स्वामी, गोपाल, गोवर्धनधारी, नाथ, विष्णु! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Shreekrishn, Raadha ke priya, Gokul ke svaami, Gopaal, Govardhandhaari, Naath, Vishnu! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 59

श्रीनाथ विश्वेश्वर विश्वमूर्ते श्रीदेवकीनन्दन दैत्यशत्रो ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Śrīnātha Viśveśvara Viśvamūrte Śrīdevakīnandana Daityaśatro |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Lord of Shri, Lord of the universe, whose form is the universe, dear son of Devaki, foe of the demons! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे श्रीनाथ, विश्वेश्वर, विश्वमूर्ति, श्रीदेवकीनन्दन, दैत्यों के शत्रु! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Shreenaath, Vishveshvar, Vishvamoorti, Shreedevakeenandan, daityon ke shatru! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 60

गोपीपते कंसरिपो मुकुन्द लक्ष्मीपते केशव वासुदेव ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Gopīpate Kaṃsaripo Mukunda Lakṣmīpate Keśava Vāsudeva |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Lord of the gopis, foe of Kamsa, Mukunda, Lord of Lakshmi, Keshava, Vasudeva! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे गोपीपति, कंस के शत्रु, मुकुन्द, लक्ष्मीपति, केशव, वासुदेव! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Gopeepati, Kans ke shatru, Mukund, Lakshmeepati, Keshav, Vaasudev! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 61

गोपीजनाह्लादकर व्रजेश गोचारणारण्यकृतप्रवेश ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Gopījanāhlādakara Vrajeśa Gocāraṇāraṇyakṛtapraveśa |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O delight of the gopis, Lord of Vraja, who entered the forest to graze the cows! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे गोपीजनों को आनन्द देने वाले, व्रजेश, गौएँ चराने के लिए वन में जाने वाले! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He gopeejanon ko aanand dene waale, Vrajesh, gauein charaane ke liye van mein jaane waale! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 62

प्राणेश विश्वम्भर कैटभारे वैकुण्ठ नारायण चक्रपाणे ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Prāṇeśa Viśvambhara Kaiṭabhāre Vaikuṇṭha Nārāyaṇa Cakrapāṇe |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Lord of life, sustainer of all, foe of Kaitabha, Vaikuntha, Narayana, bearer of the discus! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे प्राणेश, विश्वम्भर, कैटभ के शत्रु, वैकुण्ठ, नारायण, चक्रपाणि! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Praanesh, Vishvambhar, Kaitabh ke shatru, Vaikunth, Naaraayan, Chakrapaani! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 63

हरे मुरारे मधुसूदनाद्य श्रीराम सीतावर रावणारे ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Hare Murāre Madhusūdanādya Śrīrāma Sītāvara Rāvaṇāre |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Hari, Murari, slayer of Madhu, primal one, Shri Rama, husband of Sita, foe of Ravana! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे हरि, मुरारि, मधुसूदन, आदिदेव, श्रीराम, सीतापति, रावण के शत्रु! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Hari, Muraari, Madhusoodan, Aadidev, Shreeraam, Seetaapati, Raavan ke shatru! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 64

श्रीयादवेन्द्राद्रिधराम्बुजाक्ष गोगोपगोपीसुखदानदक्ष ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Śrīyādavendrādridharāmbujākṣa Gogopagopīsukhadānadakṣa |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Lord of the Yadavas, lifter of the mountain, lotus-eyed, skilled in giving joy to the cows, cowherds and gopis! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे यादवेन्द्र, पर्वत उठाने वाले, कमलनयन, गौओं, ग्वालों और गोपियों को सुख देने में कुशल! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Yaadavendra, parvat uthaane waale, kamalnayan, gauon, gvaalon aur gopiyon ko sukh dene mein kushal! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 65

धराभरोत्तारणगोपवेष विहारलीलाकृतबन्धुशेष ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Dharābharottāraṇagopaveṣa Vihāralīlākṛtabandhuśeṣa |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O you who took a cowherd's form to lift the earth's burden, and in your joyful play made Shesha your brother! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे पृथ्वी का भार उतारने के लिए ग्वाले का वेष धारण करने वाले, और अपनी लीला में शेष को अपना भाई बनाने वाले! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He prithvi ka bhaar utaarne ke liye gvaale ka vesh dhaaran karne waale, aur apni leela mein Shesh ko apna bhaai banaane waale! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 66

बकीबकाघासुरधेनुकारे केशीतृणावर्तविघातदक्ष ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Bakībakāghāsuradhenukāre Keśītṛṇāvartavighātadakṣa |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O foe of Putana, Baka, Agha and Dhenuka, skilled in slaying Keshi and Trinavarta! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे पूतना, बक, अघ और धेनुक के शत्रु, केशी और तृणावर्त का वध करने में कुशल! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Pootana, Bak, Agh aur Dhenuk ke shatru, Keshi aur Trinaavart ka vadh karne mein kushal! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 67

श्रीजानकीजीवन रामचन्द्र निशाचरारे भरताग्रजेश ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Śrījānakījīvana Rāmacandra Niśācarāre Bharatāgrajeśa |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O life of Janaki, Ramachandra, foe of the night-wanderers, elder brother of Bharata, Lord! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे जानकी के जीवन, रामचन्द्र, निशाचरों के शत्रु, भरत के बड़े भाई, ईश! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Jaanaki ke jeevan, Raamchandra, nishaacharon ke shatru, Bharat ke bade bhaai, Eesh! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 68

नारायणानन्त हरे नृसिंह प्रह्लादबाधाहर हे कृपालो ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Nārāyaṇānanta Hare Nṛsiṃha Prahlādabādhāhara He Kṛpālo |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Narayana, endless one, Hari, Narasimha, remover of Prahlada's torment, compassionate one! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे नारायण, अनन्त, हरि, नृसिंह, प्रह्लाद की बाधा हरने वाले, कृपालु! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Naaraayan, Anant, Hari, Nrisimh, Prahlaad ki baadha harne waale, Kripaalu! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 69

लीलामनुष्याकृतिरामरूप प्रतापदासीकृतसर्वभूप ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Līlāmanuṣyākṛtirāmarūpa Pratāpadāsīkṛtasarvabhūpa |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O you who in play took human form as Rama, and by your valour made every king your servant! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे लीला से मनुष्य-रूप राम बने, और अपने प्रताप से सब राजाओं को दास बनाने वाले! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He leela se manushya-roop Raam bane, aur apne prataap se sab raajaaon ko daas banaane waale! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 70

श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे हे नाथ नारायण वासुदेव ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Śrīkṛṣṇa Govinda Hare Murāre He Nātha Nārāyaṇa Vāsudeva |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: O Shri Krishna, Govinda, Hari, Murari, O Lord, Narayana, Vasudeva! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: हे श्रीकृष्ण, गोविन्द, हरि, मुरारि, हे नाथ, नारायण, वासुदेव! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: He Shreekrishn, Govind, Hari, Muraari, he Naath, Naaraayan, Vaasudev! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Shloka 71

वक्तुं समर्थोऽपि न वक्ति कश्चिदहो जनानां व्यसनाभिमुख्यम् ।
जिह्वे पिबस्वामृतमेतदेव गोविन्द दामोदर माधवेति ॥

Vaktuṃ Samartho'pi Na Vakti Kaścidaho Janānāṃ Vyasanābhimukhyam |
Jihve Pibasvāmṛtametadeva Govinda Dāmodara Mādhaveti ||

English meaning: Alas for people's leaning toward vice: though able to speak, no one says it! O tongue, drink only this nectar: “Govinda! Damodara! Madhava!”

हिंदी अर्थ: अहो, लोगों का व्यसनों की ओर झुकाव कैसा है: बोल सकने पर भी कोई इसे नहीं कहता! हे जिह्वा, केवल यही अमृत पियो: “गोविन्द! दामोदर! माधव!”

Roman Hindi meaning: Aho, logon ka vyasanon ki or jhukaav kaisa hai: bol sakne par bhi koi ise nahin kehta! He jihva, keval yahi amrit piyo: “Govind! Damodar! Maadhav!”

Colophon

इति श्रीबिल्वमङ्गलाचार्यविरचितं श्रीगोविन्ददामोदरस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।

Iti Śrībilvamaṅgalācāryaviracitaṃ Śrīgovindadāmodarastotraṃ Sampūrṇam |

English meaning: Here ends the Shri Govinda-Damodara Stotra composed by the revered Bilvamangalacharya; the author's name is given by this closing line, and the booklet adds his other name, Madhumangalacharya. It is not a numbered verse.

हिंदी अर्थ: यहाँ श्री बिल्वमङ्गलाचार्य द्वारा रचित श्रीगोविन्द-दामोदर-स्तोत्र पूरा होता है; रचयिता का यह नाम समापन-पंक्ति देती है, और पुस्तिका उनका उपनाम मधुमङ्गलाचार्य बताती है। यह समापन पंक्ति कोई क्रमांकित श्लोक नहीं है।

Roman Hindi meaning: Yahaan Shree Bilvamangalaachaarya dvaara rachit Shreegovind-Daamodar-Stotra poora hota hai; rachayita ka yah naam samaapan-pankti deti hai, aur pustika unka upnaam Madhumangalaachaarya bataati hai. Yah samaapan pankti koi kramaankit shlok nahin hai.

What is Shri Govind Damodar Stotram?

Govind Damodar Stotram is a Sanskrit hymn of 71 stanzas, each ending with the names “Govinda, Damodara, Madhava”. It pictures Draupadi, Yashoda, the gopis, sages and devotees calling on Krishna by these names, then urges the reciter's own tongue to repeat them. Its printed colophon names Bilvamangalacharya as the author. This page gives the complete work, not a short selection.

The refrain

Every stanza ends with the same three names of Krishna: 'Govinda, Damodara, Madhava'. From stanza 58 the second line also changes to 'jihve pibasvāmṛtam etad eva', 'O tongue, drink only this nectar'.

Scenes of calling on the name

The early stanzas show the names on everyone's lips: Draupadi in the assembly, gopis selling curd or husking rice, Yashoda waking or scolding the child Krishna, sages in the forest, and Vraja in the pain of his departure. Stanzas 42–49 add Kausalya, Sita, the elephant king Gajendra and other devotees. The later stanzas turn to the reciter's own tongue.

Complete printed text

Many shorter versions circulate. This page gives all 71 stanzas and the closing line from the Gita Press booklet, tenth printing (about 1949). Where that print sets व for ब, the ब is restored, and in stanza 66 the demon Agha is restored where the print dropped a syllable; the booklet's own Hindi translation names him. The booklet's variant refrain for stanzas 42–45 is given in the meanings.

Devotional claims

Some stanzas say that repeating these names brings absorption in God or ends the sufferings of worldly life. Valkala presents these as the hymn's own devotional statements, not as guaranteed or medical outcomes.

Aids for reciting stotrams and ashtaks

These praise hymns are often recited seated before the deity, with incense and a mala at hand. Here are a few reviewed options.

Browse all pooja essentials

These are Amazon affiliate links. Valkala may earn a commission at no extra cost to you. Read the full affiliate disclosure.