Verse
युगें अठ्ठाविस विटेवरी उभा । वामांगें रखुमाई दिसे दिव्य शोभा ॥
पुंडलिका भेटी परब्रह्म आलेंगा । चरणी वाहे भीमा उद्धरी जगा ॥ धृ० ॥
जयदेव जयदेव जय पांडुरंगा । रखुमाई वल्लभा राईच्या वल्लभा पावे जिवलगा ॥ १ ॥
Yuge Atthavis Vitevari Ubha | Vamange Rakhumai Dise Divya Shobha ||
Pundalika Bheti Parabrahma Alenga | Charni Vahe Bhima Uddhari Jaga || Dhru ||
Jaydev Jaydev Jay Panduranga | Rakhumai Vallabha Raichya Vallabha Pave Jivalaga || 1 ||
English meaning: The aarti opens with Vitthal of Pandharpur standing on a brick for twenty-eight yugas, with Rakhumai (Rukmini) at his left in divine splendour; twenty-eight ages is the tradition's way of saying since time beyond reckoning, not a dated claim. The Supreme Brahman came to meet Pundalika (आलेंगा, read as आलें गा, 'came, O listener'), and the Bhima river flowing at his feet uplifts the world. The refrain hails Pandurang as the beloved of Rakhumai and of Rai (also written Rahi, whom the Pandharpur tradition commonly identifies with Radha) and asks him, the dearest one, to come to the devotee (पावे). The 1894 print sets the mark धृ० after the opening lines and numbers the refrain १; the 1878 and 1927 prints reverse the two marks. The refrain is printed in full only here and cued again at the end; it is sung after every stanza.
हिंदी अर्थ: आरती के आरम्भ में पंढरपुर के विठ्ठल अट्ठाईस युगों से ईंट पर खड़े बताए गए हैं और उनके बाईं ओर रखुमाई (रुक्मिणी) दिव्य शोभा से दिखती हैं; अट्ठाईस युग परंपरा में ‘अनादि काल से’ कहने का ढंग है, कोई तिथि का दावा नहीं। पुंडलीक से मिलने स्वयं परब्रह्म आए (आलेंगा को आलें गा, ‘आए, हे सुनने वाले’ पढ़ा गया है), और उनके चरणों में बहती भीमा नदी जगत का उद्धार करती है। टेक पांडुरंग की जय-जयकार करती है, उन्हें रखुमाई और राई (राही भी लिखा जाता है; पंढरपुर की परंपरा प्रायः उन्हें राधा मानती है) का प्रिय कहती है और प्रियतम से भक्त के पास आने (पावे) की विनती करती है। 1894 की छपाई में ‘धृ०’ चिह्न आरंभिक पंक्तियों के बाद है और टेक पर ‘१’ अंक है; 1878 और 1927 की छपाइयों में ये दोनों चिह्न उलटे हैं। टेक केवल यहीं पूरी छपी है और अंत में फिर संकेतित है; उसे हर छंद के बाद गाया जाता है।
Roman Hindi meaning: Aarti ke aarambh mein Pandharpur ke Vitthal atthais yugon se eent par khade bataye gaye hain aur unke baayin or Rakhumai (Rukmini) divya shobha se dikhti hain; atthais yug parampara mein 'anadi kaal se' kehne ka dhang hai, koi tithi ka daava nahin. Pundalik se milne swayam Parabrahma aaye (alenga ko 'aale ga', 'aaye, he sunne wale' padha gaya hai), aur unke charnon mein behti Bhima nadi jagat ka uddhar karti hai. Tek Pandurang ki jai-jaikar karti hai, unhe Rakhumai aur Rai (Rahi bhi likha jata hai; Pandharpur ki parampara prayah unhe Radha maanti hai) ka priya kehti hai aur priyatam se bhakt ke paas aane (pave) ki vinti karti hai. 1894 ki chhapai mein 'Dhru' chinh aarambhik panktiyon ke baad hai aur tek par '1' ank hai; 1878 aur 1927 ki chhapaiyon mein ye dono chinh ulte hain. Tek keval yahin poori chhapi hai aur ant mein phir sanketit hai; use har chhand ke baad gaaya jata hai.
मराठी अर्थ: आरतीच्या सुरुवातीला पंढरपूरचा विठ्ठल अठ्ठावीस युगे विटेवर उभा आहे असे म्हटले आहे आणि त्याच्या डाव्या बाजूला रखुमाई दिव्य शोभेने दिसते; अठ्ठावीस युगे म्हणजे परंपरेत ‘अनादि काळापासून’ असे सांगण्याची रीत आहे, कोणत्याही काळाचा दावा नव्हे. पुंडलिकाच्या भेटीसाठी परब्रह्म आले (छापलेले ‘आलेंगा’ हे ‘आलें गा’ असे वाचले आहे; ‘गा’ हा संबोधनाचा शब्द) आणि त्याच्या चरणांशी वाहणारी भीमा जगाचा उद्धार करते. ध्रुवपद पांडुरंगाचा जयजयकार करते, त्याला रखुमाईचा आणि राईचा (राही; पंढरपूरच्या परंपरेत तिला बहुधा राधा मानतात) वल्लभ म्हणते आणि त्या जिवलगाने भक्ताला पावावे अशी विनंती करते. १८९४ च्या छपाईत ‘धृ०’ ही खूण पहिल्या ओळींनंतर आणि ध्रुवपदावर ‘१’ असा अंक आहे; १८७८ व १९२७ च्या छपाईत या दोन खुणा उलट आहेत. ध्रुवपद फक्त येथेच पूर्ण छापले आहे आणि शेवटी पुन्हा सूचित केले आहे; ते प्रत्येक कडव्यानंतर म्हणतात.
3 variant readings
Stanza 1 — opening words Spelling
Published: युगें अठ्ठाविस विटेवरी उभा (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: युगीं अठ्ठाविसीं विटेवरी उभा (Godbole Navanit, Bombay 1878)
Other reading: युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
The 1894 gatha controls. The 1878 locative endings and the 1927 long ई are spelling or case-ending differences with the same sense; none is imported.
Stanza 1 — Pundalika line Wording
Published: पुंडलिका भेटी परब्रह्म आलेंगा (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: पुंडलिका भेटी परब्रम्ह आलेगा (Godbole Navanit, Bombay 1878)
Other reading: पुंडलिकाचे भेटी परब्रम्ह आलें गा (Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
The 1894 reading is kept, including the fused आलेंगा, which the meaning explains as आलें गा. The 1927 पुंडलिकाचे and the परब्रम्ह spelling of both other prints are not imported.
Stanza 1 — refrain and its marks Order
Published: धृ० after the opening lines and ॥ १ ॥ after the refrain; refrain names रखुमाई वल्लभा and राईच्या वल्लभा (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: ॥ १ ॥ after the opening lines and ॥ धृ० ॥ after the refrain, which reads रखुमाईवल्लभा पावें जिवलगा without राईच्या वल्लभा (Godbole Navanit, Bombay 1878)
Other reading: ॥ १ ॥ after the opening lines and ॥ धृ० ॥ after the refrain, which reads रखुमाईवल्लभा राहीच्या वल्लभा पावें जिवलगा (Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
The 1894 marks are printed as they stand and disclosed in every meaning layer; the refrain is the dhruvapada in all three prints, so the reader is told to sing it after every stanza. The 1878 shorter refrain and the 1927 राहीच्या spelling are not imported.
तुळसी माळा गळां कर ठेवून कटीं । कासे पीतांबर कस्तुरी लल्लाटी ॥
देव सुरवर नित्य येती भेटीं । गरुड हनुमंत पुढें उभे रहाती ॥ २ ॥
Tulsi Mala Gala Kar Thevun Kati | Kase Pitambar Kasturi Lallati ||
Dev Survar Nitya Yeti Bheti | Garud Hanumant Pudhe Ubhe Rahati || 2 ||
English meaning: This stanza describes the standing image: a garland of tulsi at his neck and his hands resting on his waist; a yellow silk garment (pitambar) tucked at the waist and musk on his forehead. The print spells the forehead word लल्लाटी with a doubled ल; it is the usual ललाटीं, 'on the forehead', and the 1878 and 1927 prints write it with a final anusvara. The gods and the foremost of the celestials come every day to see him, and Garuda and Hanuman stand before him.
हिंदी अर्थ: यह छंद खड़ी मूर्ति का वर्णन है: गले में तुलसी की माला और हाथ कमर पर टिके हैं; कमर पर पीताम्बर बँधा है और माथे पर कस्तूरी है। छपाई में माथे वाला शब्द ‘लल्लाटी’ दोहरे ‘ल’ से है; यह सामान्य ‘ललाटीं’ (माथे पर) ही है, और 1878 तथा 1927 की छपाइयाँ इसे अंत में अनुस्वार के साथ लिखती हैं। देवता और श्रेष्ठ सुरगण प्रतिदिन उनके दर्शन को आते हैं, और गरुड़ तथा हनुमान उनके सामने खड़े रहते हैं।
Roman Hindi meaning: Yeh chhand khadi murti ka varnan hai: gale mein tulsi ki mala aur haath kamar par tike hain; kamar par pitambar bandha hai aur maathe par kasturi hai. Chhapai mein maathe wala shabd 'lallati' (लल्लाटी) dohre 'l' se hai; yeh saamanya 'lalati' (ललाटीं, maathe par) hi hai, aur 1878 tatha 1927 ki chhapaiyan ise ant mein anusvar ke saath likhti hain. Devta aur shreshth surgan pratidin unke darshan ko aate hain, aur Garud tatha Hanuman unke saamne khade rehte hain.
मराठी अर्थ: हे कडवे उभ्या मूर्तीचे वर्णन करते: गळ्यात तुळशीची माळ आणि हात कटीवर ठेवलेले; कासेला पीतांबर आणि कपाळी कस्तुरी. छपाईत कपाळासाठीचा शब्द ‘लल्लाटी’ असा दुहेरी ‘ल’ने आहे; तो नेहमीचा ‘ललाटीं’ (कपाळावर) हाच शब्द आहे, आणि १८७८ व १९२७ च्या छपाईत तो शेवटी अनुस्वारासह लिहिला आहे. देव आणि श्रेष्ठ सुरगण रोज त्याच्या भेटीला येतात, आणि गरुड व हनुमंत त्याच्यापुढे उभे राहतात.
Variant reading
Stanza 2 — forehead word Spelling
Published: कासे पीतांबर कस्तुरी लल्लाटी (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: कांसे पीतांबर कस्तुरि लल्लाटीं (Godbole Navanit, Bombay 1878)
Other reading: कासे पीतांबर कस्तुरी लल्लाटीं (Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
Kept as the 1894 print has it, without the final anusvara the other prints add; the meaning layers give the usual form ललाटीं.
ओवाळू आरती कुरवंड्या येती । चंद्रभागे माजीं सोडूनिया देती ॥
दिंडी पताका वैष्णव नाचती । पंढरीचा महिमा वर्णूं मी किती ॥ ३ ॥
Ovalu Aarti Kurvandya Yeti | Chandrabhage Maji Soduniya Deti ||
Dindi Pataka Vaishnav Nachti | Pandharicha Mahima Varnu Mi Kiti || 3 ||
English meaning: The scene moves to the worship at Pandharpur. Aartis are waved and kurvandi offerings (things waved around the deity in devotion) come; they are released into the Chandrabhaga, as the Bhima is called at Pandharpur. Processions (dindi) with banners arrive and the Vaishnava devotees dance. The singer asks how much of Pandharpur's glory he can describe. The 1927 print places this stanza fourth, and the shorter 1878 form does not have it.
हिंदी अर्थ: दृश्य पंढरपुर की पूजा की ओर जाता है। आरतियाँ उतारी जाती हैं और कुरवंडी (भक्ति में देवता के चारों ओर घुमाकर अर्पित की जाने वाली वस्तुएँ) आती हैं; उन्हें चंद्रभागा में छोड़ दिया जाता है, जैसा पंढरपुर में भीमा नदी को कहा जाता है। ध्वजाओं के साथ दिंडियाँ आती हैं और वैष्णव भक्त नाचते हैं। गायक कहता है कि पंढरपुर की महिमा का वह कितना वर्णन करे। 1927 की छपाई में यह छंद चौथे स्थान पर है, और 1878 के छोटे रूप में यह नहीं है।
Roman Hindi meaning: Drishya Pandharpur ki pooja ki or jata hai. Aartiyan utaari jaati hain aur kurvandi (bhakti mein devta ke chaaron or ghumakar arpit ki jaane wali vastuen) aati hain; unhe Chandrabhaga mein chhod diya jata hai, jaisa Pandharpur mein Bhima nadi ko kaha jata hai. Dhvajaon ke saath dindiyan aati hain aur Vaishnav bhakt naachte hain. Gaayak kehta hai ki Pandharpur ki mahima ka vah kitna varnan kare. 1927 ki chhapai mein yeh chhand chauthe sthan par hai, aur 1878 ke chhote roop mein yeh nahin hai.
मराठी अर्थ: येथे पंढरपुरातील पूजेचे दृश्य येते. आरत्या ओवाळल्या जातात आणि कुरवंड्या (भक्तीने देवाभोवती ओवाळून अर्पण केलेल्या वस्तू) येतात; त्या चंद्रभागेत सोडून देतात, पंढरपुरात भीमेला चंद्रभागा म्हणतात. पताका घेऊन दिंड्या येतात आणि वैष्णव नाचतात. पंढरीचा महिमा मी किती वर्णू, असे गाणारा म्हणतो. १९२७ च्या छपाईत हे कडवे चौथे आहे आणि १८७८ च्या लहान पाठात ते नाही.
Variant reading
Stanza 3 — position and presence Order
Published: Third stanza, between the tulsi stanza and the अनुछत्रपाळा stanza (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: Fourth stanza, after the वेणुनाद stanza; reads ओवाळुं आरत्या कुरवंड्या येती and चंद्रभागेमाजी सोडुनियां देती (Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
Other reading: Not present (Godbole Navanit, Bombay 1878) The 1878 Navanit prints a three-stanza form without this stanza.
The 1894 order controls. The 1927 order and the 1878 shorter form are disclosed in the meaning layers and not adopted.
ओवाळूं आरति अनुछत्रपाळा । सोनियाचीं कमळें पद्माळे तळां ॥
राई रखुमाबाई राणिया सकळां । ओवाळीला राजा विठ्ठल सांवळा ॥ ४ ॥
Ovalu Aarti Anuchhatrapala | Soniyachi Kamale Padmale Tala ||
Rai Rakhumabai Raniya Sakala | Ovalila Raja Vitthal Sanvala || 4 ||
English meaning: Let us wave the aarti to अनुछत्रपाळा: the print's word is kept, but what it names is not certain. The 1927 print has a differently worded line, धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा, which would point to a guardian of the holy place; that reading is not imported here. The next half-line pictures golden lotuses in the lotus pools. Rai, Rakhumabai and all the queens waved the aarti to the dark-hued king, Vitthal. The shorter 1878 form does not have this stanza.
हिंदी अर्थ: आइए ‘अनुछत्रपाळा’ की आरती उतारें: छपा हुआ शब्द रखा गया है, पर वह ठीक किसका नाम है, यह निश्चित नहीं। 1927 की छपाई में यह पंक्ति अलग शब्दों में है, ‘धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा’, जो किसी पवित्र क्षेत्र के रक्षक की ओर संकेत करेगी; वह पाठ यहाँ नहीं लिया गया। अगली अर्ध-पंक्ति कमल-सरोवरों में सोने के कमलों का चित्र देती है। राई, रखुमाबाई और सब रानियों ने साँवले राजा विठ्ठल की आरती उतारी। 1878 के छोटे रूप में यह छंद नहीं है।
Roman Hindi meaning: Aaiye 'anuchhatrapala' ki aarti utaaren: chhapa hua shabd rakha gaya hai, par vah theek kiska naam hai, yeh nishchit nahin. 1927 ki chhapai mein yeh pankti alag shabdon mein hai, 'dhanya venunad anukshetrapala', jo kisi pavitra kshetra ke rakshak ki or sanket karegi; vah paath yahan nahin liya gaya. Agli ardh-pankti kamal-sarovaron mein sone ke kamalon ka chitra deti hai. Rai, Rakhumabai aur sab raniyon ne saanvle Raja Vitthal ki aarti utaari. 1878 ke chhote roop mein yeh chhand nahin hai.
मराठी अर्थ: ‘अनुछत्रपाळा’ला आरती ओवाळू: छापलेला शब्द ठेवला आहे, पण तो नेमका कोणाचा वाचक आहे हे निश्चित नाही. १९२७ च्या छपाईत ही ओळ वेगळ्या शब्दांत आहे, ‘धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा’, ज्यातून पवित्र क्षेत्राच्या रक्षकाचा अर्थ निघेल; तो पाठ येथे घेतलेला नाही. पुढचा अर्धा चरण पद्म-तळ्यांतील सोन्याच्या कमळांचे चित्र देतो. राई, रखुमाबाई आणि सर्व राण्यांनी सांवळ्या राजा विठ्ठलाला ओवाळले. १८७८ च्या लहान पाठात हे कडवे नाही.
Variant reading
Stanza 4 — opening line Wording
Published: ओवाळूं आरति अनुछत्रपाळा । सोनियाचीं कमळें पद्माळे तळां (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा । सुवर्णाचीं कमळें पद्माळे तळां (Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
Other reading: Not present (Godbole Navanit, Bombay 1878) The 1878 Navanit prints a three-stanza form without this stanza.
The 1894 wording is kept. Its अनुछत्रपाळा is not explained beyond what the text secures and is marked uncertain; the 1927 line is quoted in the meaning layers for comparison and not blended.
आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती साधुजन येती । चंद्रभागेतीरीं स्नानें जे करिती ॥
दर्शन हेळा मात्रें तया होय मुक्ति । केशवासी नामदेव भावें ओवाळिती ॥ ५ ॥
जय देव जय देव० ॥
Ashadhi Kartiki Bhaktajan Yeti Sadhujan Yeti | Chandrabhagetiri Snane Je Kariti ||
Darshan Hela Matre Taya Hoy Mukti | Keshavasi Namdev Bhave Ovaliti || 5 ||
Jay Dev Jay Dev ||
English meaning: On the Ashadhi and Kartiki pilgrimages devotees and saints come and bathe on the bank of the Chandrabhaga; the aarti says that liberation comes to them at the mere glance of the Lord's darshan. That is the hymn's devotional statement, not a guaranteed result, and the line is not an instruction to bathe in the river. In the signature line Namdev waves the aarti to Keshava with devotion, which is how the text names its poet. The closing जय देव जय देव० cues the refrain. The 1894 print alone repeats साधुजन येती in the first half-line and has तीरीं where the 1878 and 1927 prints have माजी.
हिंदी अर्थ: आषाढ़ी और कार्तिकी यात्राओं में भक्त और संत आते हैं और चंद्रभागा के तट पर स्नान करते हैं; आरती कहती है कि प्रभु के दर्शन की एक झलक मात्र से उन्हें मुक्ति मिलती है। यह भजन का भक्तिपूर्ण कथन है, किसी फल की गारंटी नहीं, और यह पंक्ति नदी में स्नान करने का निर्देश नहीं है। हस्ताक्षर-पंक्ति में नामदेव भाव से केशव की आरती उतारते हैं; इसी से रचना अपने कवि का नाम बताती है। अंत का ‘जय देव जय देव०’ टेक का संकेत है। केवल 1894 की छपाई पहली अर्ध-पंक्ति में ‘साधुजन येती’ दोहराती है और ‘तीरीं’ लिखती है, जहाँ 1878 और 1927 की छपाइयों में ‘माजी’ है।
Roman Hindi meaning: Ashadhi aur Kartiki yatraon mein bhakt aur sant aate hain aur Chandrabhaga ke tat par snaan karte hain; aarti kehti hai ki Prabhu ke darshan ki ek jhalak maatra se unhe mukti milti hai. Yeh bhajan ka bhaktipurn kathan hai, kisi phal ki guarantee nahin, aur yeh pankti nadi mein snaan karne ka nirdesh nahin hai. Hastakshar-pankti mein Namdev bhaav se Keshav ki aarti utaarte hain; isi se rachna apne kavi ka naam batati hai. Ant ka 'Jay Dev Jay Dev' tek ka sanket hai. Keval 1894 ki chhapai pehli ardh-pankti mein 'sadhujan yeti' dohraati hai aur 'tiri' (तीरीं) likhti hai, jahan 1878 aur 1927 ki chhapaiyon mein 'maji' (माजी) hai.
मराठी अर्थ: आषाढी-कार्तिकीला भक्तजन आणि साधुजन येतात आणि चंद्रभागेच्या तीरावर स्नान करतात; देवाच्या दर्शनाच्या एका क्षणातच त्यांना मुक्ती मिळते, असे आरती म्हणते. हे आरतीतील भक्तिभावाचे वचन आहे, कोणत्याही फळाची हमी नाही, आणि नदीत स्नान करण्याची ही सूचना नाही. नाममुद्रेच्या ओळीत नामदेव भावाने केशवाला ओवाळतात; यावरूनच रचना आपल्या कवीचे नाव सांगते. शेवटचे ‘जय देव जय देव०’ ध्रुवपद म्हणण्याची खूण आहे. फक्त १८९४ च्या छपाईत पहिल्या चरणात ‘साधुजन येती’ पुन्हा येते आणि ‘तीरीं’ आहे, जेथे १८७८ व १९२७ च्या छपाईत ‘माजी’ आहे.
2 variant readings
Stanza 5 — first two half-lines Addition
Published: आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती साधुजन येती । चंद्रभागेतीरीं स्नानें जे करिती (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती । चंद्रभागेमाजी स्नानें जे करिती (Godbole Navanit, Bombay 1878; Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
The 1894 print alone repeats साधुजन येती and has तीरीं; both are kept as printed and disclosed. The two other prints agree with each other and are not imported.
Stanza 5 — darshan line Spelling
Published: दर्शन हेळा मात्रें तया होय मुक्ति (Namdev Gatha, Tukaram Tatya, Bombay 1894)
Other reading: दर्शन हेळायात्रें तयां होय मुक्ती (Godbole Navanit, Bombay 1878) हेळायात्रें looks like a press slip for हेळामात्रें.
Other reading: दर्शनहेळामात्रें तयां होय मुक्ति (Ajgaonkar Namdevcharitra, 1927)
The 1894 spacing and तया are kept; the other prints' joined form, तयां and the 1878 slip are not imported.