Verse
लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडमाळा ॥ विषें कंठ काळा त्रिनेत्रीं ज्वाळा ॥
लावण्य सुंदर मस्तकीं बाळा ॥ तेथुनियां जळ निर्मळ वाहे झुळझूळा ॥
जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ॥ आरती ओवाळूं तुज विश्वंभरा ॥ जय दे० ॥ १ ॥
Lavthavati Vikrala Brahmandmala || Vishe Kanth Kala Trinetri Jvala ||
Lavanya Sundar Mastaki Bala || Tethuniya Jal Nirmal Vahe Jhuljhula ||
Jay Dev Jay Dev Jay Shrishankara || Aarti Ovalu Tuj Vishvambhara || Jay De || 1 ||
English meaning: The aarti opens with a fearsome picture of Shiva. A terrible garland called ब्रह्मांडमाळा, literally a garland of worlds (often understood as a garland of skulls; the text gives only the word), sways and swings on him (लवथवती). His throat is dark with poison and flames burn in his three eyes. On his head is a lovely young woman (बाळा), and from there pure water flows with a murmuring sound, which readers take as the Ganga in his hair; the text itself names neither Ganga nor the skulls. The refrain, written in full only here, hails Shiva as Shri Shankara and says, 'I wave the aarti to you, Vishvambhara (sustainer of all).' A footnote in the 1891 edition offers मस्तकें for मस्तकीं; the meaning is the same.
हिंदी अर्थ: आरती शिव के भयंकर रूप के वर्णन से शुरू होती है। उन पर ‘ब्रह्मांडमाळा’ नाम की विकराल माला, जिसका शाब्दिक अर्थ है लोकों की माला (प्रायः इसे मुंडमाला समझा जाता है; पाठ में केवल यही शब्द है), हिलती-डुलती है (लवथवती)। विष से उनका कंठ काला है और तीनों नेत्रों में ज्वाला है। उनके मस्तक पर एक सुंदर युवती (बाळा) है और वहाँ से निर्मल जल कलकल करता हुआ बहता है, जिसे पाठक जटा में गंगा मानते हैं; पाठ स्वयं गंगा या मुंडों का नाम नहीं लेता। टेक, जो केवल यहीं पूरी लिखी है, शिव को श्रीशंकर कहकर जयकार करती है: ‘हे विश्वंभर (सबका पालन करने वाले), मैं तुम्हारी आरती उतारता हूँ।’ 1891 के संस्करण की एक पाद-टिप्पणी ‘मस्तकीं’ के स्थान पर ‘मस्तकें’ देती है; अर्थ वही है।
Roman Hindi meaning: Aarti Shiv ke bhayankar roop ke varnan se shuru hoti hai. Un par 'Brahmandmala' naam ki vikral mala, jiska shabdik arth hai lokon ki mala (aksar ise mundmala samjha jata hai; paath mein keval yahi shabd hai), hilti-dulti hai (lavthavati). Vish se unka kanth kala hai aur teenon netron mein jvala hai. Unke mastak par ek sundar yuvati (bala) hai aur vahan se nirmal jal kalkal karta hua behta hai, jise paathak jata mein Ganga maante hain; paath khud Ganga ya mundon ka naam nahin leta. Tek, jo keval yahin poori likhi hai, Shiv ko Shri Shankar kehkar jaykar karti hai: 'He Vishvambhar (sabka paalan karne wale), main tumhari aarti utaarta hoon.' 1891 ke sanskaran ki ek paad-tippani 'mastaki' ki jagah 'mastake' deti hai; arth wahi hai.
मराठी अर्थ: आरतीची सुरुवात शंकराच्या उग्र रूपाच्या वर्णनाने होते. त्यांच्या अंगावर ‘ब्रह्मांडमाळा’ नावाची विक्राळ माळ, म्हणजे शब्दशः ब्रह्मांडांची माळ (अनेकदा ती मुंडमाळ मानली जाते; पाठात एवढाच शब्द आहे), लवलवत हलते आहे. विषाने त्यांचा कंठ काळा झाला आहे आणि तिन्ही डोळ्यांत ज्वाळा आहेत. मस्तकावर एक लावण्यवती बाळा आहे आणि तिथून निर्मळ पाणी झुळझुळ वाहते; वाचक हिला जटेतील गंगा मानतात, पण पाठ स्वतः गंगेचे किंवा मुंडांचे नाव घेत नाही. फक्त येथे पूर्ण लिहिलेले ध्रुवपद ‘जय श्रीशंकरा’ असा जयजयकार करून म्हणते, ‘हे विश्वंभरा (सर्वांचे भरणपोषण करणाऱ्या), मी तुला आरती ओवाळतो.’ १८९१ च्या आवृत्तीतील एक तळटीप ‘मस्तकीं’ ऐवजी ‘मस्तकें’ असा पाठ देते; अर्थ तोच आहे.
4 variant readings
Stanza 1 — throat Wording
Published: विषें कंठ काळा (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: विषें कंठीं काळा (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923)
The 1891 print controls. The 1923 locative कंठीं ('in the throat') gives the same picture; it is not imported.
Stanza 1 — the figure on the head Spelling
Published: लावण्य सुंदर मस्तकीं बाळा (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: लावण्यें सुंदर मस्तकीं बाळा (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923)
Other reading: लावण्य सुंदर मस्तकें बाळा (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891) Alternative offered in a footnote of the 1891 edition (१ मस्तकें); editorial apparatus, not the main text.
The 1891 main text is kept. Its own footnote alternative मस्तकें and the 1923 instrumental लावण्यें are spelling or case-ending differences with the same sense.
Stanza 1 — the flowing water Order
Published: तेथुनियां जळ निर्मळ वाहे झुळझूळा (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: नेथुनियां निर्मळ जळ वाहे झुळझूळां (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923) नेथुनियां is a misprint for तेथुनियां; adjective and noun are in the other order.
The 1891 word order is kept. The 1923 print reverses जळ निर्मळ, adds an anusvara to झुळझूळां and misprints the first word; none of this is imported.
Refrain Wording
Published: जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ॥ आरती ओवाळूं तुज विश्वंभरा (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: जयदेव जयदेव जय श्रीशंकरा ॥ आरती ओंवाळूं तुज कर्पुरगौरा (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923)
The 1891 refrain, addressing Shiva as विश्वंभरा, controls. The 1923 kirtan print ends the refrain with कर्पुरगौरा ('fair as camphor'), the form many singers know; it is disclosed here and in the page notes, not substituted.
कर्पुर गौर भोळा नयनीं वीशाळा ॥ अर्धांगीं पार्वती सुमनांच्या माळा ॥
भस्माचें उधळण शितिकंठ नीळा ॥ ऐसा शंकर शोभे उमा वेंल्हाळा ॥ जय० ॥ २ ॥
Karpur Gaur Bhola Nayani Vishala || Ardhangi Parvati Sumananchya Mala ||
Bhasmache Udhalan Shitikanth Nila || Aisa Shankar Shobhe Uma Velhala || Jay || 2 ||
English meaning: This stanza turns to Shiva's gentle side. He is fair as camphor, simple-hearted (भोळा, the guileless god who is easily pleased) and wide-eyed. Parvati is at his side as the half of his body, and there are garlands of flowers. Ash is scattered over him, and his throat is blue (शितिकंठ). So Shankara shines, the fond companion of Uma; वेंल्हाळा is read here as 'fond, loving', and the exact shade of the old word is not certain. जय० cues the refrain. The first letter of भोळा is faint in the 1891 impression; it is read as भ, as the 1923 print also has it, and the print's long ई in वीशाळा and its वेंल्हाळा spelling are kept.
हिंदी अर्थ: यह छंद शिव के सौम्य रूप का वर्णन है। वे कपूर जैसे गोरे, भोले (सरल हृदय, जो सहज प्रसन्न हो जाते हैं) और विशाल नेत्रों वाले हैं। पार्वती उनकी अर्धांगिनी के रूप में साथ हैं, और फूलों की मालाएँ हैं। उन पर भस्म बिखरी है और उनका कंठ नीला है (शितिकंठ)। इस प्रकार उमा के प्रिय साथी शंकर शोभित हैं; ‘वेंल्हाळा’ को यहाँ ‘प्रेमी, लाड करने वाला’ पढ़ा गया है, पुराने शब्द की ठीक छटा निश्चित नहीं। ‘जय०’ टेक की ओर संकेत है। 1891 की छपाई में ‘भोळा’ का पहला अक्षर धुँधला है; उसे ‘भ’ पढ़ा गया है, जैसा 1923 की प्रति में भी है, और छपे ‘वीशाळा’ का दीर्घ ‘ई’ तथा ‘वेंल्हाळा’ की वर्तनी रखी गई है।
Roman Hindi meaning: Yeh chhand Shiv ke saumya roop ka varnan hai. Ve kapoor jaise gore, bhole (saral hriday, jo sahaj prasann ho jaate hain) aur vishal netron wale hain. Parvati unki ardhangini ke roop mein saath hain, aur phoolon ki malayein hain. Un par bhasma bikhri hai aur unka kanth neela hai (shitikanth). Is prakar Uma ke priya saathi Shankar shobhit hain; 'velhala' ko yahan 'premi, laad karne wala' padha gaya hai, purane shabd ki theek chhata nishchit nahin. 'Jay' tek ki or sanket hai. 1891 ki chhapai mein 'bhola' ka pehla akshar dhundhla hai; use 'bha' padha gaya hai, jaisa 1923 ki prati mein bhi hai, aur chhape 'वीशाळा' ka deergh 'ee' tatha 'वेंल्हाळा' ki vartani rakhi gayi hai.
मराठी अर्थ: हे कडवे शंकराच्या सौम्य रूपाचे वर्णन करते. ते कापरासारखे गोरे, भोळे (सहज प्रसन्न होणारे, निष्कपट) आणि विशाल नेत्रांचे आहेत. अर्धांगी पार्वती आहे आणि फुलांच्या माळा आहेत. अंगावर भस्माची उधळण आहे आणि कंठ निळा आहे (शितिकंठ). असा उमेचा प्रेमळ सखा शंकर शोभतो; ‘वेंल्हाळा’ हा शब्द येथे ‘प्रेमळ, लाडका’ अशा अर्थाने घेतला आहे, जुन्या शब्दाची नेमकी छटा निश्चित नाही. ‘जय०’ म्हणजे ध्रुवपद म्हणावे अशी खूण. १८९१ च्या छपाईत ‘भोळा’ चे पहिले अक्षर पुसट आहे; ते ‘भ’ असे वाचले आहे, १९२३ च्या प्रतीतही तसेच आहे; छापलेले ‘वीशाळा’ आणि ‘वेंल्हाळा’ तसेच ठेवले आहेत.
3 variant readings
Stanza 2 — first line Spelling
Published: कर्पुर गौर भोळा नयनीं वीशाळा ॥ अर्धांगीं पार्वती सुमनांच्या माळा (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: कर्पुरगौर भोळा नयनीं विशाळा ॥ अर्धांगीं पार्वती सुमनाच्या माळा (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923)
The 1891 spelling is kept: separated कर्पुर गौर, long ई in वीशाळा and सुमनांच्या. The 1923 forms are spelling differences. The first letter of भोळा is faint in the 1891 impression; both image reads take it as भ, which the 1923 print confirms.
Stanza 2 — ash and Uma Wording
Published: भस्माचें उधळण शितिकंठ नीळा ॥ ऐसा शंकर शोभे उमा वेंल्हाळा (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: विभूतीचें उधळण शितिकंठ नीळा ॥ ऐसा शंकर शोभे उमा वेल्हाळा (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923)
The 1891 भस्माचें and वेंल्हाळा are kept. The 1923 विभूतीचें is a synonym (sacred ash) and its वेल्हाळा lacks the anusvara; neither is imported.
Additional stanza after stanza 2 Addition
Published: As printed on this page (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: देवीं दैत्यीं सागर मंथन पैं केलें ॥ त्यामाजीं अवचीतां हळहळसें उठिलें ॥ तें त्वां असुरपणें प्राशन केलें ॥ नीलकंठ नाम प्रसिद्ध झालें ॥ जयदेव० ॥ (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923) Printed as stanza 3 of four in the 1923 kirtan book, between the 1891 stanzas 2 and 3.
The three-stanza aarti of the controlling 1891 Ramdas edition is published. The 1923 kirtan print adds a stanza on the churning of the ocean and Shiva drinking the poison (the name Nilakantha); it is disclosed here and in the page notes, not merged, because the earlier collected-works edition does not have it.
व्याघ्रांबरफणिवरधर सुंदर मदनारी ॥ पंचानन मुनिजनमनमोहन सुखकारी ॥
शतकोटीचें वीज वाचे उच्चारी ॥ रविकुळटिळक रामदासा अंतरीं ॥ जयदे० ॥ ३ ॥
Vyaghrambarphanivardhar Sundar Madanari || Panchanan Munijanmanmohan Sukhkari ||
Shatkotiche Vij Vache Uchchari || Ravikultilak Ramdasa Antari || Jayde || 3 ||
English meaning: Shiva wears a tiger skin and the foremost of serpents; he is beautiful, the enemy of Madana (Kama, the god of desire). He is five-faced (पंचानन), enchanting the minds of the sages, and the giver of happiness. With his speech he utters the seed of the 'hundred crore' (शतकोटीचें वीज): tradition takes this as Rama's name, the essence of a Ramayana said to have a hundred crore verses, which Shiva is said to repeat, but the line itself names only the seed. The print spells it वीज, kept here; the 1923 print has बीज, seed. The last line, रविकुळटिळक रामदासा अंतरीं, names Rama as the jewel of the solar dynasty and places him in the heart of Ramdas; it is also the poet's signature. जयदे० cues the refrain. The 1923 kirtan print sings a different fourth stanza here and a third stanza on the churning of the ocean; see the page notes.
हिंदी अर्थ: शिव व्याघ्रचर्म और श्रेष्ठ नाग धारण करते हैं; वे सुंदर हैं और मदन (कामदेव) के शत्रु हैं। वे पंचमुखी (पंचानन) हैं, मुनिजनों के मन को मोहने वाले और सुख देने वाले हैं। वे अपनी वाणी से ‘शतकोटि’ का बीज उच्चारते हैं (शतकोटीचें वीज): परंपरा इसे राम-नाम मानती है, अर्थात सौ करोड़ श्लोकों वाली कही जाने वाली रामायण का सार, जिसे शिव जपते हैं ऐसा कहा जाता है; पर पंक्ति स्वयं केवल ‘बीज’ कहती है। छपाई में ‘वीज’ लिखा है, वही रखा गया है; 1923 की प्रति में ‘बीज’ है। अंतिम पंक्ति ‘रविकुळटिळक रामदासा अंतरीं’ सूर्यवंश के तिलक राम का नाम लेकर उन्हें रामदास के अंतःकरण में बताती है; यही कवि की नाममुद्रा भी है। ‘जयदे०’ टेक की ओर संकेत है। 1923 की कीर्तन-प्रति में यहाँ समुद्र-मंथन का एक अतिरिक्त छंद है; पृष्ठ-टिप्पणी देखें।
Roman Hindi meaning: Shiv vyaghracharm aur shreshth naag dhaaran karte hain; ve sundar hain aur Madan (Kamdev) ke shatru hain. Ve panchmukhi (Panchanan) hain, munijanon ke man ko mohne wale aur sukh dene wale hain. Ve apni vaani se 'shatkoti' ka beej uchchaarte hain (shatkotiche vij): parampara ise Ram-naam maanti hai, arthat sau crore shlokon wali kahi jaane wali Ramayan ka saar, jise Shiv japte hain aisa kaha jaata hai; par pankti khud keval 'beej' kehti hai. Chhapai mein 'वीज' likha hai, wahi rakha gaya hai; 1923 ki prati mein 'बीज' hai. Antim pankti 'Ravikultilak Ramdasa antari' Suryavansh ke tilak Ram ka naam lekar unhein Ramdas ke antahkaran mein batati hai; yahi kavi ki naammudra bhi hai. 'Jayde' tek ki or sanket hai. 1923 ki kirtan-prati mein yahan samudra-manthan ka ek atirikt chhand hai; prishth-tippani dekhein.
मराठी अर्थ: शंकर व्याघ्रांबर आणि श्रेष्ठ नाग धारण करतात; ते सुंदर आहेत आणि मदनाचे (कामदेवाचे) शत्रू आहेत. ते पंचानन (पाच मुखांचे) आहेत, मुनिजनांचे मन मोहून टाकणारे आणि सुख देणारे आहेत. ते वाचेने ‘शतकोटीचें वीज’ उच्चारतात: परंपरा याला रामनाम मानते, म्हणजे शंभर कोटी श्लोकांच्या म्हटल्या जाणाऱ्या रामायणाचे सार, जे शंकर जपतात असे सांगितले जाते; पण ओळ स्वतः फक्त ‘बीज’ एवढेच म्हणते. छपाईत ‘वीज’ असे आहे, ते तसेच ठेवले आहे; १९२३ च्या प्रतीत ‘बीज’ आहे. शेवटची ओळ ‘रविकुळटिळक रामदासा अंतरीं’ सूर्यवंशाचे भूषण असलेल्या रामाचे नाव घेऊन त्याला रामदासांच्या अंतःकरणात असल्याचे सांगते; हीच कवीची नाममुद्रा आहे. ‘जयदे०’ म्हणजे ध्रुवपदाची खूण. १९२३ च्या कीर्तन-प्रतीत येथे समुद्रमंथनाचे एक अधिक कडवे आहे; पानावरील टीप पाहा.
2 variant readings
Stanza 3 — Panchanan line Order
Published: पंचानन मुनिजनमनमोहन सुखकारी (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: पंचानन मनमोहन मुनिजन सुखकारी (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923)
The 1891 compound मुनिजनमनमोहन ('enchanting the minds of sages') is kept; the 1923 print reorders the words. The sense is close; nothing is imported.
Stanza 3 — the seed and the signature Wording
Published: शतकोटीचें वीज वाचे उच्चारी ॥ रविकुळटिळक रामदासा अंतरीं (Ramdas Samagra Granth, Bombay 1891)
Other reading: शतकोटीचें बीज वाचे उच्चारी ॥ रघुकुळटिळक रामदासा अंतरीं (Kirtan Tarangini part 2, Pune 1923)
The 1891 वीज (with व, not the print's ब) and रविकुळटिळक ('jewel of the solar dynasty') are kept. The 1923 बीज is the usual spelling of 'seed', and रघुकुळटिळक ('jewel of Raghu's dynasty') names Rama by another lineage; both are disclosed, not adopted.