Speaker
ऋषिरुवाच।
ṛṣiruvāca|
English meaning: The sage said:
हिंदी अर्थ: ऋषि ने कहा:
Roman Hindi meaning: Rishi ne kaha:
Selected reading version. Scope and sources
Unnumbered main opening speaker, outside the printed positions.
ऋषिरुवाच।
ṛṣiruvāca|
English meaning: The sage said:
हिंदी अर्थ: ऋषि ने कहा:
Roman Hindi meaning: Rishi ne kaha:
All 76 selected printed positions in source order.
पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः।
त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात्॥
purā śumbhaniśumbhābhyāmasurābhyāṃ śacīpateḥ|
trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtā madabalāśrayāt||
English meaning: Long ago, Shumbha and Nishumbha, relying on pride and strength, took Shachi's husband's three worlds and shares of sacrifice.
हिंदी अर्थ: पहले शुम्भ और निशुम्भ ने बल और अभिमान के आश्रय से शचीपति के तीनों लोक और यज्ञभाग छीन लिए।
Roman Hindi meaning: Pehle Shumbha aur Nishumbha ne bal aur abhimaan ke aashray se Shachipati ke teenon lok aur yajna-bhaag chheen liye.
तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम्।
कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च॥
tāveva sūryatāṃ tadvadadhikāraṃ tathaindavam|
kauberamatha yāmyaṃ ca cakrāte varuṇasya ca||
English meaning: They also assumed the offices of the sun, moon, Kubera, Yama and Varuna.
हिंदी अर्थ: उन्होंने सूर्य, चन्द्र, कुबेर, यम और वरुण के अधिकार भी अपने हाथ में ले लिए।
Roman Hindi meaning: Unhone Surya, Chandra, Kubera, Yama aur Varuna ke adhikar bhi apne haath mein le liye.
तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च।
ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः॥
tāveva pavanarddhiṃ ca cakraturvahnikarma ca|
tato devā vinirdhūtā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ||
English meaning: They took over the wind's power and fire's functions. The defeated gods were driven out and lost their rule.
हिंदी अर्थ: वायु की सामर्थ्य और अग्नि का कार्य भी उन्होंने सँभाल लिया। पराजित देव राज्य से वंचित होकर निकाल दिए गए।
Roman Hindi meaning: Vayu ki samarthya aur Agni ka karya bhi unhone sambhaal liya. Parajit dev rajya se vanchit hokar nikaal diye gaye.
हताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः।
महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम्॥
hatādhikārāstridaśāstābhyāṃ sarve nirākṛtāḥ|
mahāsurābhyāṃ tāṃ devīṃ saṃsmarantyaparājitām||
English meaning: Deprived of their offices and expelled by the two great asuras, all the gods remembered the unconquered goddess.
हिंदी अर्थ: दोनों महाअसुरों से अधिकार खोकर निष्कासित हुए देवों ने अपराजिता देवी का स्मरण किया।
Roman Hindi meaning: Donon maha-asuron se adhikar khokar nishkasit hue devon ne Aparajita Devi ka smaran kiya.
तयास्माकं वरो दत्तो यथापत्सु स्मृताखिलाः।
भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात्परमापदः॥
tayāsmākaṃ varo datto yathāpatsu smṛtākhilāḥ|
bhavatāṃ nāśayiṣyāmi tatkṣaṇātparamāpadaḥ||
English meaning: They recalled her boon: when remembered in distress, she would immediately destroy their greatest calamities.
हिंदी अर्थ: उन्होंने देवी का दिया वर याद किया: संकट में स्मरण करने पर मैं तुम्हारी बड़ी विपत्तियाँ तत्काल दूर करूँगी। यह कथा का आश्वासन है।
Roman Hindi meaning: Unhone Devi ka diya var yaad kiya: Sankat mein smaran karne par main tumhari badi vipattiyan tatkaal door karoongi. Yah katha ka aashvasan hai.
इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम्।
जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः॥
iti kṛtvā matiṃ devā himavantaṃ nageśvaram|
jagmustatra tato devīṃ viṣṇumāyāṃ pratuṣṭuvuḥ||
English meaning: Resolving upon this, the gods went to Himalaya, king of mountains, and praised the goddess as Vishnu's Maya.
हिंदी अर्थ: यह विचार करके देव पर्वतराज हिमालय गए और वहाँ विष्णुमाया देवी की स्तुति करने लगे।
Roman Hindi meaning: Yah vichar karke dev Parvatraj Himalaya gaye aur wahan Vishnumaya Devi ki stuti karne lage.
देवा ऊचुः।
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्॥
devā ūcuḥ|
namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ|
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām||
English meaning: The gods said: Salutations always to Devi, Mahadevi and the auspicious one; with steadfast reverence we bow to benevolent Prakriti.
हिंदी अर्थ: देवों ने कहा: देवी, महादेवी और कल्याणमयी को निरन्तर नमस्कार। हम संयत होकर भद्रा प्रकृति के सामने नतमस्तक हैं।
Roman Hindi meaning: Devon ne kaha: Devi, Mahadevi aur kalyanmayi ko nirantar namaskar. Hum sanyat hokar Bhadra Prakriti ke saamne natmastak hain.
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः।
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः॥
raudrāyai namo nityāyai gauryai dhātryai namo namaḥ|
jyotsnāyai cendurūpiṇyai sukhāyai satataṃ namaḥ||
English meaning: Salutations to the fierce, eternal, fair and sustaining goddess; to moonlight, the moon-formed one, and happiness.
हिंदी अर्थ: रौद्रा, नित्या, गौरी, धात्री, ज्योत्स्ना, चन्द्ररूपिणी और सुखस्वरूपा देवी को बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Raudra, Nitya, Gauri, Dhatri, Jyotsna, Chandrarupini aur sukhaswarupa Devi ko baarambaar namaskar.
कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कूर्म्यै नमो नमः।
नैरृत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः॥
kalyāṇyai praṇatāṃ vṛddhyai siddhyai kūrmyai namo namaḥ|
nairṛtyai bhūbhṛtāṃ lakṣmyai śarvāṇyai te namo namaḥ||
English meaning: The hymn salutes the auspicious one, the growth of those who bow, accomplishment, Kurmi, Nairriti, rulers' splendour and Sharvani. The selected Kurmi epithet is retained without an uncertain expanded identification.
हिंदी अर्थ: कल्याणी, प्रणतों की वृद्धि, सिद्धि, कूर्मी, नैरृति, राजाओं की लक्ष्मी और शर्वाणी को नमस्कार। कूर्मी नाम का अनिश्चित विस्तृत अर्थ नहीं जोड़ा गया है।
Roman Hindi meaning: Kalyani, pranaton ki vriddhi, siddhi, Kurmi, Nairriti, rajaon ki Lakshmi aur Sharvani ko namaskar. Kurmi naam ka anishchit vistrit arth nahin joda gaya hai.
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै।
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः॥
durgāyai durgapārāyai sārāyai sarvakāriṇyai|
khyātyai tathaiva kṛṣṇāyai dhūmrāyai satataṃ namaḥ||
English meaning: Salutations always to Durga, who carries across difficulties, the essential one who acts in all things, manifest glory, the dark one and the smoky-hued one.
हिंदी अर्थ: दुर्गा, दुर्गम से पार करने वाली, सारस्वरूपा, सर्वकारिणी, ख्याति, कृष्णा और धूम्रा को निरन्तर नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Durga, durgam se paar karne wali, saarswarupa, sarvakarini, khyati, Krishna aur Dhumra ko nirantar namaskar.
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः॥
atisaumyātiraudrāyai natāstasyai namo namaḥ|
namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ||
English meaning: We bow repeatedly to her who is exceedingly gentle and exceedingly fierce, the world's foundation and its active power.
हिंदी अर्थ: अत्यन्त सौम्या और अत्यन्त रौद्रा, जगत् की प्रतिष्ठा और क्रियाशक्ति देवी को हम झुककर बारम्बार नमस्कार करते हैं।
Roman Hindi meaning: Atyant saumya aur atyant raudra, jagat ki pratishtha aur kriyashakti Devi ko hum jhukkar baarambaar namaskar karte hain.
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu viṣṇumāyeti śabditā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess called Vishnu's Maya in all beings; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में विष्णुमाया नाम से कही जाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein Vishnumaya naam se kahi jaati hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu cetanetyabhidhīyate|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess called consciousness in all beings; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में चेतना नाम से कही जाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein chetna naam se kahi jaati hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu buddhirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as understanding; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में बुद्धि के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein buddhi ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu nidrārūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as sleep; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में निद्रा के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein nidra ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣudhārūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as hunger; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में क्षुधा के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein kshudha ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu chāyārūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as shade; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में छाया के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein chhaya ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu śaktirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as power; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein shakti ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu tṛṣṇārūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as thirst or craving; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में तृष्णा, अर्थात् प्यास या लालसा, के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein trishna, arthaat pyaas ya laalsa, ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣāntirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as forbearance; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में क्षान्ति, अर्थात् सहनशीलता, के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein kshanti, arthaat sahansheelta, ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu jātirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as birth or kind of being; salutations to her, again and again. This is not a rule of social rank.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में जाति, अर्थात् जन्म या प्राणी के प्रकार, के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार। यह सामाजिक ऊँच-नीच का नियम नहीं है।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein jati, arthaat janma ya prani ke prakaar, ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar. Yah samajik oonch-neech ka niyam nahin hai.
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu lajjārūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as modesty; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में लज्जा के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein lajja ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu śāntirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as peace; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में शान्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein shanti ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu śraddhārūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as faith; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में श्रद्धा के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein shraddha ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu kāntirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as radiance; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में कान्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein kanti ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu lakṣmīrūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as Lakshmi, auspicious prosperity; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में लक्ष्मी, अर्थात् शुभ समृद्धि, के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein Lakshmi, arthaat shubh samriddhi, ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu vṛttirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as livelihood or sustaining activity; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में वृत्ति, अर्थात् जीविका या जीवनधारण की क्रिया, के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein vritti, arthaat jeevika ya jeevandharan ki kriya, ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu smṛtirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as memory; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में स्मृति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein smriti ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu dayārūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as compassion; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में दया के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein daya ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu tuṣṭirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as contentment; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में तुष्टि, अर्थात् सन्तोष, के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein tushti, arthaat santosh, ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu mātṛrūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as the mother; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में माता के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein mata ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥
yā devī sarvabhūteṣu bhrāntirūpeṇa saṃsthitā|
namastasyai namastasyai namastasyai namonamaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess abiding in all beings as bewilderment; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी सभी प्राणियों में भ्रान्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi sabhi praniyon mein bhranti ke roop mein sthit hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानामखिलेषु या।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्त्यै देव्यै नमो नमः॥
indriyāṇāmadhiṣṭhātrī bhūtānāmakhileṣu yā|
bhūteṣu satataṃ tasyai vyāptyai devyai namo namaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the pervasive goddess who governs the senses and is continually present in all beings.
हिंदी अर्थ: जो देवी इन्द्रियों की अधिष्ठात्री हैं और सभी प्राणियों में निरन्तर व्याप्त हैं, उन व्यापिनी को बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi indriyon ki adhishthatri hain aur sabhi praniyon mein nirantar vyapt hain, un vyapini ko baarambaar namaskar.
चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद्व्याप्य स्थिता जगत्।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥
citirūpeṇa yā kṛtsnametadvyāpya sthitā jagat|
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ||
English meaning: Repeated salutations to the goddess who, as awareness, pervades this entire world; salutations to her, again and again.
हिंदी अर्थ: जो देवी चिति, अर्थात् चेतना, के रूप में इस समूचे जगत् में व्याप्त हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें बारम्बार नमस्कार।
Roman Hindi meaning: Jo Devi chiti, arthaat chetna, ke roop mein is samooche jagat mein vyapt hain, unhen namaskar, unhen namaskar, unhen baarambaar namaskar.
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः॥
stutā suraiḥ pūrvamabhīṣṭasaṃśrayāttathā surendreṇa dineṣu sevitā|
karotu sā naḥ śubhaheturīśvarī śubhāni bhadrāṇyabhihantu cāpadaḥ||
English meaning: May the sovereign goddess, formerly praised by the gods seeking their desired refuge and served by their king, bring us good and dispel calamities.
हिंदी अर्थ: पहले इच्छित आश्रय के लिए देवों ने जिनकी स्तुति की और देवराज ने जिनकी सेवा की, वे शुभकारिणी ईश्वरी हमारा कल्याण करें और विपत्तियाँ दूर करें।
Roman Hindi meaning: Pehle ichchhit aashray ke liye devon ne jinki stuti ki aur Devraj ne jinki seva ki, ve shubhkarini Ishvari hamara kalyan karen aur vipattiyan door karen.
या सांप्रतं चोद्धतदैत्यतापितैरस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः॥
yā sāṃprataṃ coddhatadaityatāpitairasmābhirīśā ca surairnamasyate|
yā ca smṛtā tatkṣaṇameva hanti naḥ sarvāpado bhaktivinamramūrtibhiḥ||
English meaning: We gods, afflicted by arrogant asuras, now bow to her. The hymn praises her as immediately removing the troubles of those who remember her humbly.
हिंदी अर्थ: उद्धत दैत्यों से पीड़ित हम देव अब ईश्वरी को प्रणाम करते हैं। स्तुति उन्हें भक्तिपूर्वक स्मरण करने वालों की विपत्तियाँ तत्काल हरने वाली कहती है।
Roman Hindi meaning: Uddhat daityon se peedit hum dev ab Ishvari ko pranam karte hain. Stuti unhen bhaktipoorvak smaran karne walon ki vipattiyan tatkaal harne wali kehti hai.
ऋषिरुवाच।
एवं स्तवादियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती।
स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन॥
ṛṣiruvāca|
evaṃ stavādiyuktānāṃ devānāṃ tatra pārvatī|
snātumabhyāyayau toye jāhnavyā nṛpanandana||
English meaning: The sage said: While the gods were engaged in these praises, Parvati came to bathe in the waters of the Jahnavi, O prince.
हिंदी अर्थ: ऋषि ने कहा: हे राजकुमार, देव जब इस प्रकार स्तुति कर रहे थे, तब पार्वती जाह्नवी के जल में स्नान करने आईं।
Roman Hindi meaning: Rishi ne kaha: He rajkumar, dev jab is prakaar stuti kar rahe the, tab Parvati Jahnavi ke jal mein snan karne aayin.
साब्रवीत्तान्सुरान्सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का।
शारीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा॥
sābravīttānsurānsubhrūrbhavadbhiḥ stūyate'tra kā|
śārīrakośataścāsyāḥ samudbhūtābravīcchivā||
English meaning: Parvati asked the gods whom they were praising. The auspicious goddess emerging from her bodily sheath answered.
हिंदी अर्थ: पार्वती ने देवों से पूछा कि वे किसकी स्तुति कर रहे हैं। उनके शरीरकोश से प्रकट हुई शिवा देवी ने उत्तर दिया।
Roman Hindi meaning: Parvati ne devon se poochha ki ve kiski stuti kar rahe hain. Unke sharirkosh se prakat hui Shiva Devi ne uttar diya.
स्तोत्रं ममैतत्क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः।
देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः॥
stotraṃ mamaitatkriyate śumbhadaityanirākṛtaiḥ|
devaiḥ sametaiḥ samare niśumbhena parājitaiḥ||
English meaning: 'This praise is addressed to me by the assembled gods, expelled by Shumbha and defeated in battle by Nishumbha.'
हिंदी अर्थ: यह स्तुति मेरे लिए है; शुम्भ से निष्कासित और युद्ध में निशुम्भ से पराजित देव यहाँ एकत्र हुए हैं।
Roman Hindi meaning: Yah stuti mere liye hai; Shumbha se nishkasit aur yuddh mein Nishumbha se parajit dev yahan ekatra hue hain.
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते॥
śarīrakośādyattasyāḥ pārvatyā niḥsṛtāmbikā|
kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu gīyate||
English meaning: Because Ambika emerged from Parvati's bodily sheath, she is celebrated throughout the worlds as Kaushiki.
हिंदी अर्थ: अम्बिका पार्वती के शरीरकोश से निकलीं, इसलिए सभी लोकों में कौशिकी कहलाती हैं।
Roman Hindi meaning: Ambika Parvati ke sharirkosh se niklin, isliye sabhi lokon mein Kaushiki kehlati hain.
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत्सापि पार्वती।
कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया॥
tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu kṛṣṇābhūtsāpi pārvatī|
kāliketi samākhyātā himācalakṛtāśrayā||
English meaning: When she emerged, Parvati became dark and was known as Kalika, dwelling in Himalaya.
हिंदी अर्थ: उनके निकलने पर पार्वती कृष्णवर्णा हो गईं और हिमालय में रहने वाली कालिका कहलाने लगीं।
Roman Hindi meaning: Unke nikalne par Parvati krishnavarna ho gayin aur Himalaya mein rehne wali Kalika kehlane lagin.
ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम्।
ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः॥
tato'mbikāṃ paraṃ rūpaṃ bibhrāṇāṃ sumanoharam|
dadarśa caṇḍo muṇḍaśca bhṛtyau śumbhaniśumbhayoḥ||
English meaning: Chanda and Munda, servants of Shumbha and Nishumbha, saw Ambika bearing an exceptionally beautiful form.
हिंदी अर्थ: शुम्भ और निशुम्भ के सेवक चण्ड और मुण्ड ने अत्यन्त मनोहर रूप वाली अम्बिका को देखा।
Roman Hindi meaning: Shumbha aur Nishumbha ke sevak Chanda aur Munda ne atyant manohar roop wali Ambika ko dekha.
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता सातीव सुमनोहरा।
काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम्॥
tābhyāṃ śumbhāya cākhyātā sātīva sumanoharā|
kāpyāste strī mahārāja bhāsayantī himācalam||
English meaning: They reported to Shumbha: 'Great king, a wonderfully beautiful woman is there, illuminating Himalaya.'
हिंदी अर्थ: उन्होंने शुम्भ को बताया: महाराज, कोई अत्यन्त सुन्दर स्त्री हिमालय को प्रकाशित कर रही है।
Roman Hindi meaning: Unhone Shumbha ko bataya: Maharaj, koi atyant sundar stri Himalaya ko prakashit kar rahi hai.
नैव तादृक् कचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम्।
ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर॥
naiva tādṛk kacidrūpaṃ dṛṣṭaṃ kenaciduttamam|
jñāyatāṃ kāpyasau devī gṛhyatāṃ cāsureśvara||
English meaning: 'No one has seen such an excellent form. Find out who this goddess is and take her, lord of asuras.' This demand belongs to their coercive speech.
हिंदी अर्थ: ऐसा उत्तम रूप किसी ने नहीं देखा। असुरेश्वर, पता लगाइए कि ये देवी कौन हैं और इन्हें ले आइए। यह उनका बलपूर्वक अधिकार जताने वाला कथन है।
Roman Hindi meaning: Aisa uttam roop kisi ne nahin dekha. Asureshvar, pata lagaiye ki ye Devi kaun hain aur inhen le aaiye. Yah unka balpoorvak adhikar jatane wala kathan hai.
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा।
सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान्द्रष्टुमर्हति॥
strīratnamaticārvaṅgī dyotayantī diśastviṣā|
sā tu tiṣṭhati daityendra tāṃ bhavāndraṣṭumarhati||
English meaning: 'Asura king, this exquisitely formed woman shines in every direction like a jewel; you should see her.'
हिंदी अर्थ: दैत्यराज, वह सुन्दर अंगों वाली स्त्री रत्न की तरह अपने तेज से दिशाओं को चमकाती खड़ी है; आपको उसे देखना चाहिए।
Roman Hindi meaning: Daityaraj, vah sundar angon wali stri ratna ki tarah apne tej se dishaon ko chamkati khadi hai; aapko use dekhna chahiye.
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो।
त्रैलोक्ये तु समस्तानि सांप्रतं भान्ति ते गृहे॥
yāni ratnāni maṇayo gajāśvādīni vai prabho|
trailokye tu samastāni sāṃprataṃ bhānti te gṛhe||
English meaning: 'Lord, all the three worlds' treasures, gems, elephants, horses and other prized possessions now shine in your house.'
हिंदी अर्थ: प्रभु, तीनों लोकों के रत्न, मणियाँ, हाथी, घोड़े और अन्य श्रेष्ठ वस्तुएँ अब आपके घर में शोभित हैं।
Roman Hindi meaning: Prabhu, teenon lokon ke ratna, maniyan, hathi, ghode aur anya shreshth vastuyen ab aapke ghar mein shobhit hain.
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात्।
पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैःश्रवा हयः॥
airāvataḥ samānīto gajaratnaṃ purandarāt|
pārijātataruścāyaṃ tathaivoccaiḥśravā hayaḥ||
English meaning: 'Airavata, the prized elephant, was brought from Purandara, along with the Parijata tree and the horse Uchchaihshravas.'
हिंदी अर्थ: पुरन्दर से गजरत्न ऐरावत लाया गया है; पारिजात वृक्ष और उच्चैःश्रवा घोड़ा भी यहाँ हैं।
Roman Hindi meaning: Purandara se gajratna Airavata laya gaya hai; Parijata vriksh aur Uchchaihshrava ghoda bhi yahan hain.
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे।
रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम्॥
vimānaṃ haṃsasaṃyuktametattiṣṭhati te'ṅgaṇe|
ratnabhūtamihānītaṃ yadāsīdvedhaso'dbhutam||
English meaning: 'The marvellous jewel-like flying vehicle that belonged to the creator, drawn by swans, stands in your courtyard.'
हिंदी अर्थ: ब्रह्मा का अद्भुत रत्नस्वरूप, हंसों से युक्त विमान आपके आँगन में खड़ा है।
Roman Hindi meaning: Brahma ka adbhut ratnaswarup, hanson se yukt viman aapke aangan mein khada hai.
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात्।
किंजल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम्॥
nidhireṣa mahāpadmaḥ samānīto dhaneśvarāt|
kiṃjalkinīṃ dadau cābdhirmālāmamlānapaṅkajām||
English meaning: 'The Mahapadma treasure was brought from the lord of wealth; the ocean gave the Kinjalkini garland of unfading lotuses.'
हिंदी अर्थ: धनेश्वर से महापद्म निधि लाई गई है; समुद्र ने मुरझाए बिना रहने वाले कमलों की किंजल्किनी माला दी है।
Roman Hindi meaning: Dhaneshvar se Mahapadma nidhi lai gayi hai; samudra ne murjhaye bina rehne wale kamalon ki Kinjalkini mala di hai.
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति।
तथायं स्यन्दनवरो यः पुरासीत्प्रजापतेः॥
chatraṃ te vāruṇaṃ gehe kāñcanasrāvi tiṣṭhati|
tathāyaṃ syandanavaro yaḥ purāsītprajāpateḥ||
English meaning: 'Varuna's gold-streaming umbrella is in your house, as is the finest chariot that formerly belonged to Prajapati.'
हिंदी अर्थ: वरुण का सोना बरसाने वाला छत्र आपके घर में है, और प्रजापति का श्रेष्ठ रथ भी।
Roman Hindi meaning: Varuna ka sona barsane wala chhatra aapke ghar mein hai, aur Prajapati ka shreshth rath bhi.
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता।
पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे॥
mṛtyorutkrāntidā nāma śaktirīśa tvayā hṛtā|
pāśaḥ salilarājasya bhrātustava parigrahe||
English meaning: 'Lord, you took Death's spear named Utkrantida, the giver of departure; the water-king's noose is in your brother's possession.'
हिंदी अर्थ: हे ईश, आपने मृत्यु की उत्क्रान्तिदा नामक शक्ति ली है; जलराज का पाश आपके भाई के अधिकार में है। यहाँ शक्ति एक आयुध है।
Roman Hindi meaning: He Ish, aapne Mrityu ki Utkrantida naamak shakti li hai; Jalraj ka paash aapke bhai ke adhikar mein hai. Yahan shakti ek ayudh hai.
निशुम्भस्याधिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः।
वह्निश्चापि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी॥
niśumbhasyādhijātāśca samastā ratnajātayaḥ|
vahniścāpi dadau tubhyamagniśauce ca vāsasī||
English meaning: 'All kinds of treasures belong to Nishumbha, and Fire also gave you two garments purified by fire.'
हिंदी अर्थ: सभी प्रकार के रत्न निशुम्भ के अधिकार में हैं; अग्नि ने भी आपको अग्निशुद्ध दो वस्त्र दिए हैं।
Roman Hindi meaning: Sabhi prakaar ke ratna Nishumbha ke adhikar mein hain; Agni ne bhi aapko agnishuddh do vastra diye hain.
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते।
स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते॥
evaṃ daityendra ratnāni samastānyāhṛtāni te|
strīratnameṣā kalyāṇī tvayā kasmānna gṛhyate||
English meaning: 'Asura king, all these treasures have been brought to you. Why do you not take this lovely woman as another treasure?' This is the speakers' objectifying claim.
हिंदी अर्थ: दैत्यराज, ये सभी रत्न आपके लिए लाए गए हैं। इस कल्याणी स्त्रीरत्न को आप क्यों नहीं लेते? यह वक्ताओं का वस्तु जैसा मानने वाला कथन है।
Roman Hindi meaning: Daityaraj, ye sabhi ratna aapke liye laye gaye hain. Is kalyani striratna ko aap kyon nahin lete? Yah vaktaon ka vastu jaisa maanne wala kathan hai.
ऋषिरुवाच।
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः।
प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरम्॥
ṛṣiruvāca|
niśamyeti vacaḥ śumbhaḥ sa tadā caṇḍamuṇḍayoḥ|
preṣayāmāsa sugrīvaṃ dūtaṃ devyā mahāsuram||
English meaning: The sage said: Hearing Chanda and Munda, Shumbha sent the great asura Sugriva as a messenger to the goddess.
हिंदी अर्थ: ऋषि ने कहा: चण्ड और मुण्ड की बात सुनकर शुम्भ ने महाअसुर सुग्रीव को देवी के पास दूत बनाकर भेजा।
Roman Hindi meaning: Rishi ne kaha: Chanda aur Munda ki baat sunkar Shumbha ne maha-asur Sugriva ko Devi ke paas doot banakar bheja.
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम।
यथा चाभ्येति संप्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु॥
iti ceti ca vaktavyā sā gatvā vacanānmama|
yathā cābhyeti saṃprītyā tathā kāryaṃ tvayā laghu||
English meaning: He instructed him to convey his words and quickly arrange for her to come willingly and affectionately.
हिंदी अर्थ: उसने कहा कि मेरी बातें सुनाओ और शीघ्र ऐसा करो कि वह प्रेमपूर्वक यहाँ आए।
Roman Hindi meaning: Usne kaha ki meri baaten sunao aur sheeghra aisa karo ki vah prempoorvak yahan aaye.
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने।
सा देवी तां ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा॥
sa tatra gatvā yatrāste śailoddeśe'tiśobhane|
sā devī tāṃ tataḥ prāha ślakṣṇaṃ madhurayā girā||
English meaning: The messenger went to the beautiful mountain place where the goddess stood and addressed her gently in a sweet voice.
हिंदी अर्थ: दूत उस सुन्दर पर्वतीय स्थान पर पहुँचा जहाँ देवी थीं, और उनसे कोमल, मधुर वाणी में बोला।
Roman Hindi meaning: Doot us sundar parvatiya sthan par pahuncha jahan Devi thin, aur unse komal, madhur vani mein bola.
दूत उवाच।
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः॥
dūta uvāca|
devi daityeśvaraḥ śumbhastrailokye parameśvaraḥ|
dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ||
English meaning: The messenger said: 'Goddess, Shumbha, lord of asuras and sovereign of the three worlds, has sent me to you.'
हिंदी अर्थ: दूत ने कहा: देवी, तीनों लोकों के अधिपति दैत्येश्वर शुम्भ ने मुझे आपके पास भेजा है।
Roman Hindi meaning: Doot ne kaha: Devi, teenon lokon ke adhipati Daityeshvar Shumbha ne mujhe aapke paas bheja hai.
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु।
निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत्॥
avyāhatājñaḥ sarvāsu yaḥ sadā devayoniṣu|
nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śṛṇuṣva tat||
English meaning: 'His commands meet no resistance among the gods, and he has conquered every enemy of the asuras. Hear his message.'
हिंदी अर्थ: देवसमूहों में उसकी आज्ञा नहीं रुकती; उसने सभी दैत्यशत्रुओं को जीत लिया है। उसका सन्देश सुनिए।
Roman Hindi meaning: Devsamoohon mein uski aagya nahin rukti; usne sabhi daityashatruon ko jeet liya hai. Uska sandesh suniye.
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः।
यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक्पृथक्॥
mama trailokyamakhilaṃ mama devā vaśānugāḥ|
yajñabhāgānahaṃ sarvānupāśnāmi pṛthakpṛthak||
English meaning: 'All three worlds are mine; the gods obey me. I receive all their separate sacrificial shares.'
हिंदी अर्थ: तीनों लोक मेरे हैं और देव मेरे वश में हैं। मैं सभी यज्ञभाग अलग-अलग ग्रहण करता हूँ।
Roman Hindi meaning: Teenon lok mere hain aur dev mere vash mein hain. Main sabhi yajna-bhaag alag-alag grahan karta hoon.
त्रैलोक्यवररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः।
तथैव गजरत्नं च हृतं देवेन्द्रवाहनम्॥
trailokyavararatnāni mama vaśyānyaśeṣataḥ|
tathaiva gajaratnaṃ ca hṛtaṃ devendravāhanam||
English meaning: 'Every finest treasure in the three worlds is under my control, including the prized elephant taken from the gods' king.'
हिंदी अर्थ: तीनों लोकों के सभी श्रेष्ठ रत्न मेरे अधीन हैं; देवराज का वाहन गजरत्न भी मैंने ले लिया है।
Roman Hindi meaning: Teenon lokon ke sabhi shreshth ratna mere adheen hain; Devraj ka vahan gajratna bhi maine le liya hai.
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः।
उच्चैःश्रवसंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम्॥
kṣīrodamathanodbhūtamaśvaratnaṃ mamāmaraiḥ|
uccaiḥśravasaṃjñaṃ tatpraṇipatya samarpitam||
English meaning: 'The gods bowed and presented to me the prized horse named Uchchaihshravas, born from the churning of the ocean of milk.'
हिंदी अर्थ: क्षीरसागर के मन्थन से निकला उच्चैःश्रवा नामक अश्वरत्न देवों ने प्रणाम करके मुझे समर्पित किया।
Roman Hindi meaning: Kshirsagar ke manthan se nikla Uchchaihshrava naamak ashvaratna devon ne pranam karke mujhe samarpit kiya.
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च।
रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने॥
yāni cānyāni deveṣu gandharveṣūrageṣu ca|
ratnabhūtāni bhūtāni tāni mayyeva śobhane||
English meaning: 'Beautiful one, every other treasured being among gods, Gandharvas and serpents is also in my possession.'
हिंदी अर्थ: सुन्दरी, देवों, गन्धर्वों और नागों की अन्य सभी रत्नस्वरूप वस्तुएँ भी मेरे अधिकार में हैं।
Roman Hindi meaning: Sundari, devon, Gandharvon aur nagon ki anya sabhi ratnaswarup vastuyen bhi mere adhikar mein hain.
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम्।
सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम्॥
strīratnabhūtāṃ tvāṃ devi loke manyāmahe vayam|
sā tvamasmānupāgaccha yato ratnabhujo vayam||
English meaning: 'Goddess, we regard you as the world's jewel among women. Come to us, for we enjoy treasures.' This is Shumbha's possessive claim, not the reader's instruction.
हिंदी अर्थ: देवी, हम आपको लोक का स्त्रीरत्न मानते हैं। हमारे पास आइए, क्योंकि हम रत्नों के भोगी हैं। यह शुम्भ का अधिकार जताने वाला सन्देश है।
Roman Hindi meaning: Devi, hum aapko lok ka striratna maante hain. Hamare paas aaiye, kyonki hum ratnon ke bhogi hain. Yah Shumbha ka adhikar jatane wala sandesh hai.
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम्।
भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः॥
māṃ vā mamānujaṃ vāpi niśumbhamuruvikramam|
bhaja tvaṃ cañcalāpāṅgi ratnabhūtāsi vai yataḥ||
English meaning: 'Choose me or my immensely valiant younger brother Nishumbha, you of restless glances, because you are such a treasure.'
हिंदी अर्थ: चञ्चल कटाक्ष वाली, मुझे या मेरे अत्यन्त पराक्रमी छोटे भाई निशुम्भ को स्वीकार कीजिए, क्योंकि आप रत्नस्वरूप हैं।
Roman Hindi meaning: Chanchal kataksh wali, mujhe ya mere atyant parakrami chhote bhai Nishumbha ko sweekar kijiye, kyonki aap ratnaswarup hain.
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात्।
एतद्बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज॥
paramaiśvaryamatulaṃ prāpsyase matparigrahāt|
etadbuddhyā samālocya matparigrahatāṃ vraja||
English meaning: 'By becoming my consort you will obtain incomparable sovereignty. Consider this and accept union with me.'
हिंदी अर्थ: मुझे स्वीकार करके आपको अतुल ऐश्वर्य मिलेगा। विचार करके मेरी पत्नी बनिए। यह उसका प्रस्ताव है, पाठक के लिए निर्देश नहीं।
Roman Hindi meaning: Mujhe sweekar karke aapko atul aishvarya milega. Vichar karke meri patni baniye. Yah uska prastav hai, pathak ke liye nirdesh nahin.
ऋषिरुवाच।
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ।
दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत्॥
ṛṣiruvāca|
ityuktā sā tadā devī gambhīrāntaḥsmitā jagau|
durgā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat||
English meaning: The sage said: Hearing this, the auspicious goddess Durga, who sustains the world, spoke with a deep inward smile.
हिंदी अर्थ: ऋषि ने कहा: यह सुनकर जगत् को धारण करने वाली भद्रा भगवती दुर्गा भीतर गम्भीर मुस्कान के साथ बोलीं।
Roman Hindi meaning: Rishi ne kaha: Yah sunkar jagat ko dharan karne wali Bhadra Bhagavati Durga bheetar gambhir muskaan ke saath bolin.
देव्युवाच।
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किंचित्त्वयोदितम्।
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः॥
devyuvāca|
satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiṃcittvayoditam|
trailokyādhipatiḥ śumbho niśumbhaścāpi tādṛśaḥ||
English meaning: The goddess said: 'What you have said is true; Shumbha is lord of the three worlds, and Nishumbha is likewise powerful.'
हिंदी अर्थ: देवी ने कहा: तुमने सत्य कहा है, कोई असत्य नहीं। शुम्भ त्रिलोकाधिपति है और निशुम्भ भी वैसा ही है।
Roman Hindi meaning: Devi ne kaha: Tumne satya kaha hai, koi asatya nahin. Shumbha Trilokadhipati hai aur Nishumbha bhi vaisa hi hai.
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम्।
श्रूयतामल्पबुद्धित्वात्प्रतिज्ञा या कृता पुरा॥
kiṃ tvatra yatpratijñātaṃ mithyā tatkriyate katham|
śrūyatāmalpabuddhitvātpratijñā yā kṛtā purā||
English meaning: 'Yet how can I make my earlier promise false? Hear the promise I once made, as I say, without sufficient thought.' This self-description is her dialogue, not a general judgment.
हिंदी अर्थ: पर मेरी पहले की प्रतिज्ञा असत्य कैसे हो? सुनो, जिसे मैं कम विचार से किया गया वचन कहती हूँ। यह देवी का अपना संवाद है।
Roman Hindi meaning: Par meri pehle ki pratigya asatya kaise ho? Suno, jise main kam vichar se kiya gaya vachan kehti hoon. Yah Devi ka apna samvad hai.
यो मां जयति संग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति।
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति॥
yo māṃ jayati saṃgrāme yo me darpaṃ vyapohati|
yo me pratibalo loke sa me bhartā bhaviṣyati||
English meaning: 'The one who defeats me in battle, removes my pride and matches my strength in the world will become my husband.'
हिंदी अर्थ: जो मुझे संग्राम में जीते, मेरा अभिमान हटाए और जगत् में मेरी शक्ति के बराबर हो, वही मेरा पति होगा।
Roman Hindi meaning: Jo mujhe sangram mein jeete, mera abhimaan hataye aur jagat mein meri shakti ke barabar ho, vahi mera pati hoga.
तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महासुरः।
मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु॥
tadāgacchatu śumbho'tra niśumbho vā mahāsuraḥ|
māṃ jitvā kiṃ cireṇātra pāṇiṃ gṛhṇātu me laghu||
English meaning: 'Let Shumbha or the great asura Nishumbha come here, defeat me and promptly take my hand. Why delay?'
हिंदी अर्थ: इसलिए शुम्भ या महाअसुर निशुम्भ यहाँ आए, मुझे जीतकर शीघ्र मेरा हाथ ग्रहण करे। देर क्यों?
Roman Hindi meaning: Isliye Shumbha ya maha-asur Nishumbha yahan aaye, mujhe jeetkar sheeghra mera haath grahan kare. Der kyon?
दूत उवाच।
अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः।
त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः॥
dūta uvāca|
avaliptāsi maivaṃ tvaṃ devi brūhi mamāgrataḥ|
trailokye kaḥ pumāṃstiṣṭhedagre śumbhaniśumbhayoḥ||
English meaning: The messenger said: 'You are arrogant; do not speak so before me. What man in the three worlds could stand before Shumbha and Nishumbha?'
हिंदी अर्थ: दूत ने कहा: तुम अभिमानी हो; मेरे सामने ऐसा मत कहो। तीनों लोकों में कौन पुरुष शुम्भ और निशुम्भ के सामने खड़ा हो सकता है?
Roman Hindi meaning: Doot ne kaha: Tum abhimani ho; mere saamne aisa mat kaho. Teenon lokon mein kaun purush Shumbha aur Nishumbha ke saamne khada ho sakta hai?
अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि।
तिष्ठन्ति संमुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका॥
anyeṣāmapi daityānāṃ sarve devā na vai yudhi|
tiṣṭhanti saṃmukhe devi kiṃ punaḥ strī tvamekikā||
English meaning: 'Even all the gods cannot face the other asuras in battle; how could you, a woman alone?' This is his disparaging taunt, not an endorsed claim.
हिंदी अर्थ: अन्य दैत्यों के सामने भी सभी देव युद्ध में नहीं टिकते; तुम अकेली स्त्री कैसे टिकोगी? यह दूत का अपमानजनक ताना है।
Roman Hindi meaning: Anya daityon ke saamne bhi sabhi dev yuddh mein nahin tikte; tum akeli stri kaise tikogi? Yah doot ka apmanjanak tana hai.
इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे।
शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि संमुखम्॥
indrādyāḥ sakalā devāstasthuryeṣāṃ na saṃyuge|
śumbhādīnāṃ kathaṃ teṣāṃ strī prayāsyasi saṃmukham||
English meaning: 'Even Indra and all the gods failed to stand against Shumbha and his companions; how will a woman confront them?' The taunt remains attributed to the messenger.
हिंदी अर्थ: जिन शुम्भ आदि के सामने इन्द्र सहित सभी देव नहीं टिके, उनके सामने स्त्री होकर तुम कैसे जाओगी? यह ताना है, स्वीकृत मत नहीं।
Roman Hindi meaning: Jin Shumbha aadi ke saamne Indra sahit sabhi dev nahin tike, unke saamne stri hokar tum kaise jaogi? Yah tana hai, sweekrit mat nahin.
सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः।
केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मागमिष्यसि॥
sā tvaṃ gaccha mayaivoktā pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ|
keśākarṣaṇanirdhūtagauravā māgamiṣyasi||
English meaning: 'Come with me to Shumbha and Nishumbha; do not suffer the humiliation of being dragged by the hair.' This is his threat, not permission for coercion.
हिंदी अर्थ: मेरे साथ शुम्भ और निशुम्भ के पास चलो, ताकि बाल पकड़कर घसीटे जाने का अपमान न हो। यह दूत की धमकी है, बलप्रयोग की अनुमति नहीं।
Roman Hindi meaning: Mere saath Shumbha aur Nishumbha ke paas chalo, taaki baal pakadkar ghaseete jaane ka apmaan na ho. Yah doot ki dhamki hai, balprayog ki anumati nahin.
देव्युवाच।
एवमेतद्बली शुम्भो निशुम्भश्चातिवीर्यवान्।
किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा॥
devyuvāca|
evametadbalī śumbho niśumbhaścātivīryavān|
kiṃ karomi pratijñā me yadanālocitā purā||
English meaning: The goddess said: 'Indeed Shumbha is strong and Nishumbha exceedingly mighty. What can I do about the promise made earlier without reflection?'
हिंदी अर्थ: देवी ने कहा: शुम्भ बलवान है और निशुम्भ अत्यन्त पराक्रमी है। पर पहले बिना विचार की गई मेरी प्रतिज्ञा का मैं क्या करूँ?
Roman Hindi meaning: Devi ne kaha: Shumbha balvan hai aur Nishumbha atyant parakrami hai. Par pehle bina vichar ki gayi meri pratigya ka main kya karoon?
स त्वं गच्छ मयैवोक्तं यदेतत्सर्वमादृतः।
तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु यत्॥
sa tvaṃ gaccha mayaivoktaṃ yadetatsarvamādṛtaḥ|
tadācakṣvāsurendrāya sa ca yuktaṃ karotu yat||
English meaning: 'Go and respectfully report everything I have said to the lord of asuras; let him do what he considers fitting.'
हिंदी अर्थ: तुम जाओ और मेरी कही सारी बात आदरपूर्वक असुरराज को बताओ। उसे जो उचित लगे, वह करे।
Roman Hindi meaning: Tum jao aur meri kahi saari baat aadarpoorvak Asurraj ko batao. Use jo uchit lage, vah kare.
Separate selected colophon, not an extra numbered verse.
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे देवीदूतसंवादे पञ्चमोऽध्यायः॥५॥
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe devīdūtasaṃvāde pañcamo'dhyāyaḥ||5||
English meaning: Here ends the fifth chapter of the Markandeya Purana, concerning the dialogue between the goddess and the messenger.
हिंदी अर्थ: मार्कण्डेयपुराण का देवी और दूत के संवाद से सम्बन्धित पाँचवाँ अध्याय यहाँ समाप्त होता है।
Roman Hindi meaning: Markandeya Purana ka Devi aur doot ke samvad se sambandhit paanchvan adhyay yahan samapt hota hai.
Read the complete selected chapter 5 of Uttama Charitra. The gods praise the goddess, who appears as Kaushiki; Shumbha’s messenger delivers a coercive proposal and hears her answer. The 1894 witness has 76 printed positions plus an opening speaker and separate colophon: 78 passages, not 78 full verses.
All 76 large-main-type printed positions from the 1894 witness are preserved in order, with an unnumbered opening speaker and separate colophon: 78 passages. Printed positions and comparison-edition recitation numbers are not interchangeable; some positions are half-verses.
The gods praise the goddess, who appears as Kaushiki; Shumbha’s messenger delivers a coercive proposal and hears her answer. This is one selected chapter, not the complete thirteen-chapter work or a historical report.
Only the ancient main Sanskrit and original reading aids are included. Seven commentaries, modern translations, scans, meditations, invocation additions and ritual appendices are excluded. Coercion, warfare, blood and battle-sacrifice language belong to the narrative, not instructions. Illness, protection and drought assurances are devotional claims, not medical advice, physical-immunity guarantees or predictions.